brahmacāriśivāvatāravarṇanam
nandīśvara uvāca
sanatkumāra suprītyā śivasya paramātmanaḥ |
avatāraṃ śṛṇu vibhorjaṭilāhvaṃ supāvanam
||1||सनत्कुमार सुप्रीत्या शिवस्य परमात्मनः ।
अवतारं शृणु विभोर्जटिलाह्वं सुपावनम्
purā satī dakṣakanyā tyaktvā dehaṃ piturmakhe |
svapitrā'nādṛtā jajñe menāyāṃ himabhūdharāt
||2||पुरा सती दक्षकन्या त्यक्त्वा देहं पितुर्मखे ।
स्वपित्राऽनादृता जज्ञे मेनायां हिमभूधरात्
sā gatvā gahane'raṇye tepe suvi malaṃ tapaḥ |
śaṃkarampatimicchantī sakhībhyāṃ saṃyutā śivā |
tattapaḥsuparīkṣārthaṃ saptarṣīnpraiṣayacchivaḥ |
tapaḥsthānaṃ tu pārvatyā nānālīlāviśāradaḥ
||4||सा गत्वा गहनेऽरण्ये तेपे सुवि मलं तपः ।
शंकरम्पतिमिच्छन्ती सखीभ्यां संयुता शिवा ।
तत्तपःसुपरीक्षार्थं सप्तर्षीन्प्रैषयच्छिवः ।
तपःस्थानं तु पार्वत्या नानालीलाविशारदः
te gatvā tatra munayaḥ parīkṣāṃ cakrurādarāt |
tasyāḥ suyatnato naiva samarthā hyabhavaṃśca te
||5||ते गत्वा तत्र मुनयः परीक्षां चक्रुरादरात् ।
तस्याः सुयत्नतो नैव समर्था ह्यभवंश्च ते
tatrāgatya śivaṃ natvā vṛttāntaṃ ca nivedya tat |
tadājñāṃ samanuprāpya svarlokaṃ jagmurādarāt
||6||तत्रागत्य शिवं नत्वा वृत्तान्तं च निवेद्य तत् ।
तदाज्ञां समनुप्राप्य स्वर्लोकं जग्मुरादरात्
gateṣu muniṣu svasthānaṃ śaṃkaraḥ svayam |
parīkṣituṃ śivāvṛttamaicchatsūtikaraḥ prabhuḥ
||7||गतेषु मुनिषु स्वस्थानं शंकरः स्वयम् ।
परीक्षितुं शिवावृत्तमैच्छत्सूतिकरः प्रभुः
suprasannastapasvīcchāśamanādayamīśvaraḥ |
brahmacaryyasvarūpo'bhūttadādbhutataraḥ prabhuḥ |
atīva sthaviro vipradehadhārī svatejasā |
prajvalanmanasā hṛṣṭo daṇḍī chatrī mahojjalaḥ
||9||सुप्रसन्नस्तपस्वीच्छाशमनादयमीश्वरः ।
ब्रह्मचर्य्यस्वरूपोऽभूत्तदाद्भुततरः प्रभुः ।
अतीव स्थविरो विप्रदेहधारी स्वतेजसा ।
प्रज्वलन्मनसा हृष्टो दण्डी छत्री महोज्जलः
dhṛtvaivaṃ jaṭilaṃ rūpaṃ jagāma girijāvanam |
atiprītiyutaḥ śambhuśśaṅkaro bhaktavatsalaḥ
||10||धृत्वैवं जटिलं रूपं जगाम गिरिजावनम् ।
अतिप्रीतियुतः शम्भुश्शङ्करो भक्तवत्सलः
tatrāpaśyastthitāndevīṃ sakhībhiḥ parivāritām |
vedikopari śuddhāntāṃ śivāmiva vidhoḥ kalām
||11||तत्रापश्यस्त्थितान्देवीं सखीभिः परिवारिताम् ।
वेदिकोपरि शुद्धान्तां शिवामिव विधोः कलाम्
śaṃbhurnirīkṣya tāndevīṃ brahmacārisvarūpavān |
upakaṇṭhaṃ yayau prītyā cotsukī bhaktavatsalaḥ
||12||शंभुर्निरीक्ष्य तान्देवीं ब्रह्मचारिस्वरूपवान् ।
उपकण्ठं ययौ प्रीत्या चोत्सुकी भक्तवत्सलः
āgataṃ sā tadā dṛṣṭvā brāhmaṇaṃ tejasādbhutam |
aṃgeṣu lomaśaṃ śāntaṃ daṇḍacarmasamanvitam
||13||आगतं सा तदा दृष्ट्वा ब्राह्मणं तेजसाद्भुतम् ।
अंगेषु लोमशं शान्तं दण्डचर्मसमन्वितम्
brahmacaryyadharaṃ vṛddhaṃ jaṭilaṃ sakamaṇḍalum |
apūjayatparaprītyā sarvapūjopahārakaiḥ
||14||ब्रह्मचर्य्यधरं वृद्धं जटिलं सकमण्डलुम् ।
अपूजयत्परप्रीत्या सर्वपूजोपहारकैः
tatastā pārvatīdevī pūjitaṃ parayā mudā |
kuśalaṃ paryapṛcchattaṃ brahmacāriṇamādarāt
||15||ततस्ता पार्वतीदेवी पूजितं परया मुदा ।
कुशलं पर्यपृच्छत्तं ब्रह्मचारिणमादरात्
brahmacārisvarūpeṇa kastvaṃ hi kuta āgataḥ |
idṃ vanaṃ bhāsayasi vada vedavidāṃ vara
||16||ब्रह्मचारिस्वरूपेण कस्त्वं हि कुत आगतः ।
इद्ं वनं भासयसि वद वेदविदां वर
nandīśvara uvāca
iti pṛṣṭastu pārvatyā brahmacārī sa vai dvijaḥ |
pratyuvāca drutamprītyā śivābhāvaparīkṣayā
||17||इति पृष्टस्तु पार्वत्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः ।
प्रत्युवाच द्रुतम्प्रीत्या शिवाभावपरीक्षया
brahmacāryyuvāca
ahamicchābhigāmī ca brahmacārī dvijosmi vai |
tapasvī sukhado'nyeṣāmupakārī na saṃśayaḥ
||18||अहमिच्छाभिगामी च ब्रह्मचारी द्विजोस्मि वै ।
तपस्वी सुखदोऽन्येषामुपकारी न संशयः
nandīśvara uvāca
ityuktvā brahmacārī sa śaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
tasthivānupakaṇṭhaṃ sa gopāyanrūpamātmanaḥ
||19||इत्युक्त्वा ब्रह्मचारी स शंकरो भक्तवत्सलः ।
तस्थिवानुपकण्ठं स गोपायन्रूपमात्मनः
brahmacāryyuvāca
kimbravīmi mahādevi kathanīyanna vidyate |
mahānarthakaraṃ vṛttaṃ dṛśyate vikṛtaṃ mahat
||20||किम्ब्रवीमि महादेवि कथनीयन्न विद्यते ।
महानर्थकरं वृत्तं दृश्यते विकृतं महत्
nave vayasi sadbhogasādhane sukhakāraṇe |
mahopacārasadbhogairvṛthaiva tvaṃ tapasyasi
||21||नवे वयसि सद्भोगसाधने सुखकारणे ।
महोपचारसद्भोगैर्वृथैव त्वं तपस्यसि
kā tvaṃ kasyāsi tanayā kimarthaṃ vijane vane |
tapaścarasi durdharṣaṃ munibhiḥ prayatātmabhiḥ
||22||का त्वं कस्यासि तनया किमर्थं विजने वने ।
तपश्चरसि दुर्धर्षं मुनिभिः प्रयतात्मभिः
nandīśvara uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā prahasya parameśvarī |
uvāca vacanaṃ prītyā brahmacāriṇamuttamam
||23||इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य परमेश्वरी ।
उवाच वचनं प्रीत्या ब्रह्मचारिणमुत्तमम्
pārvatyuvāca
śṛṇu vipra brahmacārinmadavṛttamakhilaṃ mune |
janma me bhārate varṣe sāmprataṃ himavadgṛhe
||24||शृणु विप्र ब्रह्मचारिन्मदवृत्तमखिलं मुने ।
जन्म मे भारते वर्षे साम्प्रतं हिमवद्गृहे
pūrvaṃ dakṣagṛhe janma satī śaṅkarakāminī |
yogena tyaktadehāhaṃ tātena patinindinā
||25||पूर्वं दक्षगृहे जन्म सती शङ्करकामिनी ।
योगेन त्यक्तदेहाहं तातेन पतिनिन्दिना
atra janmani saṃprāpya supuṇyena śivo dvija |
māṃ tyaktvā bhasmasātkṛtvā manmathaṃ sa jagāma ha
||26||अत्र जन्मनि संप्राप्य सुपुण्येन शिवो द्विज ।
मां त्यक्त्वा भस्मसात्कृत्वा मन्मथं स जगाम ह
prayāte śaṅkare tāpādvrīḍitāhaṃ piturgṛhāt |
āgacchamatra tapase guruvākyena saṃyatā
||27||प्रयाते शङ्करे तापाद्व्रीडिताहं पितुर्गृहात् ।
आगच्छमत्र तपसे गुरुवाक्येन संयता
manasā vacasā sākṣātkarmaṇā patibhāvataḥ |
satyambravīmi no'satyaṃ saṃvṛtaḥ śaṅkaro mayā
||28||मनसा वचसा साक्षात्कर्मणा पतिभावतः ।
सत्यम्ब्रवीमि नोऽसत्यं संवृतः शङ्करो मया
jānāmi durlabhaṃ vastu kathamprāpyaṃ mayā bhavet |
tathāpi manasautsukyāttapyate me tapo'dhunā
||29||जानामि दुर्लभं वस्तु कथम्प्राप्यं मया भवेत् ।
तथापि मनसौत्सुक्यात्तप्यते मे तपोऽधुना
hitvendrapramukhāndevānviṣṇumbrahmāṇamapyaham |
patimpinākapāṇiṃ vai prāptumicchāmi satyataḥ
||30||हित्वेन्द्रप्रमुखान्देवान्विष्णुम्ब्रह्माणमप्यहम् ।
पतिम्पिनाकपाणिं वै प्राप्तुमिच्छामि सत्यतः
nandīśvara uvāca
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā pārvatyā hi suniścitam |
mune sa jaṭilo rudro vihasanvākyamabravīt
||31||इत्येवं वचनं श्रुत्वा पार्वत्या हि सुनिश्चितम् ।
मुने स जटिलो रुद्रो विहसन्वाक्यमब्रवीत्
jaṭila uvāca
himācalasute devi kā buddhiḥ svīkṛtā tvayā |
rudrārthaṃ vibudhānhitvā karoṣi vipulantapaḥ
||32||हिमाचलसुते देवि का बुद्धिः स्वीकृता त्वया ।
रुद्रार्थं विबुधान्हित्वा करोषि विपुलन्तपः
jānāmyahaṃ ca taṃ rudraṃ śṛṇu tvampravadāmi te |
vṛṣadhvajassa rudro hi vikṛtātmā jaṭādharaḥ
||33||जानाम्यहं च तं रुद्रं शृणु त्वम्प्रवदामि ते ।
वृषध्वजस्स रुद्रो हि विकृतात्मा जटाधरः
ekākī ca sadā nityaṃ virāgī ca viśeṣataḥ |
tasmāttvaṃ tena rudreṇa mano yoktuṃ na cārhasi
||34||एकाकी च सदा नित्यं विरागी च विशेषतः ।
तस्मात्त्वं तेन रुद्रेण मनो योक्तुं न चार्हसि
sarvaṃ viruddhaṃ rūpādi tava devi harasya ca|
mahyaṃ na rocate hyetadyadīcchasi tathā kuru
||35||सर्वं विरुद्धं रूपादि तव देवि हरस्य च।
मह्यं न रोचते ह्येतद्यदीच्छसि तथा कुरु
nandīśvara uvāca
ityuktvā ca punā rudro brahmacārisvarūpavān |
nininda bahudhātmānaṃ tadagre tāṃ parīkṣitum
||36||इत्युक्त्वा च पुना रुद्रो ब्रह्मचारिस्वरूपवान् ।
निनिन्द बहुधात्मानं तदग्रे तां परीक्षितुम्
tacchrutvā pārvatī devī vipravākyaṃ durāsadam |
pratyuvāca mahākruddhā śivanindāparaṃ ca tam
||37||तच्छ्रुत्वा पार्वती देवी विप्रवाक्यं दुरासदम् ।
प्रत्युवाच महाक्रुद्धा शिवनिन्दापरं च तम्
etāvaddhi mayā jñātaṃ kaściddhanyo bhaviṣyati |
parantu sakalaṃ jñātamavadhyo dṛśyate'dhunā
||38||एतावद्धि मया ज्ञातं कश्चिद्धन्यो भविष्यति ।
परन्तु सकलं ज्ञातमवध्यो दृश्यतेऽधुना
brahmacārisvarūpeṇa kaścittvaṃ dhūrta āgataḥ |
śivanindā kṛtā mūḍha tvayā manyurabhūnmama
||39||ब्रह्मचारिस्वरूपेण कश्चित्त्वं धूर्त आगतः ।
शिवनिन्दा कृता मूढ त्वया मन्युरभून्मम
śivaṃ tvaṃ ca na jānāsi śivāttvaṃ hi bahirmukhaḥ |
tvatpūjā ca kṛtā yanme tasmāttāpayutā'bhavam
||40||शिवं त्वं च न जानासि शिवात्त्वं हि बहिर्मुखः ।
त्वत्पूजा च कृता यन्मे तस्मात्तापयुताऽभवम्
śivanindāṃ karotīha tattvamajñāya yaḥ pumān |
ājanmasaṃcitaṃ puṇyaṃ tasya bhasmībhavatyuta
||41||शिवनिन्दां करोतीह तत्त्वमज्ञाय यः पुमान् ।
आजन्मसंचितं पुण्यं तस्य भस्मीभवत्युत
śivavidveṣiṇaṃ spṛṣṭvā prāyaścittaṃ samācaret
||42||शिवविद्वेषिणं स्पृष्ट्वा प्रायश्चित्तं समाचरेत्
re re duṣṭa tvayā proktamahaṃ jānāmi śaṃkaram |
niścayena na vijñātaḥ śiva eva paraḥ prabhuḥ
||43||रे रे दुष्ट त्वया प्रोक्तमहं जानामि शंकरम् ।
निश्चयेन न विज्ञातः शिव एव परः प्रभुः
yathā tathā bhavedrudro māyayā bahurūpavān |
mamābhīṣṭaprado'tyantaṃ nirvikāraḥ satāmpriyaḥ
||44||यथा तथा भवेद्रुद्रो मायया बहुरूपवान् ।
ममाभीष्टप्रदोऽत्यन्तं निर्विकारः सताम्प्रियः
nandīśvara uvāca
ityuktvā taṃ śivā devī śivatattvaṃ jagāda sā |
yatra brahmatayā rudraḥ kathyate nirguṇo'vyayaḥ
||45||इत्युक्त्वा तं शिवा देवी शिवतत्त्वं जगाद सा ।
यत्र ब्रह्मतया रुद्रः कथ्यते निर्गुणोऽव्ययः
tadākarṇya vaco devyā brahmacārī sa vai dvijaḥ |
punarvacanamādātuṃ yāvadeva pracakrame
||46||तदाकर्ण्य वचो देव्या ब्रह्मचारी स वै द्विजः ।
पुनर्वचनमादातुं यावदेव प्रचक्रमे
provāca girijā tāvatsvasakhīṃ vijayāndrutam |
śivāsaktamanovṛttiḥ śivanindāparāṅmukhī
||47||प्रोवाच गिरिजा तावत्स्वसखीं विजयान्द्रुतम् ।
शिवासक्तमनोवृत्तिः शिवनिन्दापराङ्मुखी
girijovāca
vāraṇīyaḥ prayatnena sakhyayaṃ hi dvijādhamaḥ |
punarvaktumanāścāyaṃ śivanindāṃ kariṣyati
||48||वारणीयः प्रयत्नेन सख्ययं हि द्विजाधमः ।
पुनर्वक्तुमनाश्चायं शिवनिन्दां करिष्यति
na kevalaṃ bhavetpāpaṃ nindākartuḥ śivasya hi |
yo vai śṛṇoti tannindāṃ pāpabhāksa bhavediha
||49||न केवलं भवेत्पापं निन्दाकर्तुः शिवस्य हि ।
यो वै शृणोति तन्निन्दां पापभाक्स भवेदिह
śivanindākaro vadhyassarvathā śivakiṃkaraiḥ |
brāhmaṇaścetsa vai tyājyo gantavyaṃ tatsthalāddrutam
||50||शिवनिन्दाकरो वध्यस्सर्वथा शिवकिंकरैः ।
ब्राह्मणश्चेत्स वै त्याज्यो गन्तव्यं तत्स्थलाद्द्रुतम्
ayanduṣṭaḥ punarniṃdāṃ kariṣyati śivasya hi |
brāhmaṇatvādavadhyaśca tyājyo'dṛśyaśca sarvathā
||51||अयन्दुष्टः पुनर्निंदां करिष्यति शिवस्य हि ।
ब्राह्मणत्वादवध्यश्च त्याज्योऽदृश्यश्च सर्वथा
sthalametaddrutaṃ hitvā yāsyāmo'nyatra mā ciram |
yathā saṃbhāṣaṇaṃ na syādanenāviduṣā punaḥ
||52||स्थलमेतद्द्रुतं हित्वा यास्यामोऽन्यत्र मा चिरम् ।
यथा संभाषणं न स्यादनेनाविदुषा पुनः
nandīśvara uvāca
ityuktvā comayā yāvatpadamutkṣipyate mune |
asau tāvacchivaḥ sākṣādālalambe paṭaṃ svayam
||53||इत्युक्त्वा चोमया यावत्पदमुत्क्षिप्यते मुने ।
असौ तावच्छिवः साक्षादाललम्बे पटं स्वयम्
kṛtvā svarūpaṃ divyaṃ ca śivādhyānaṃ yathā tathā |
darśayitvā śivāyai tāmuvācāvāṅmukhī śivaḥ
||54||कृत्वा स्वरूपं दिव्यं च शिवाध्यानं यथा तथा ।
दर्शयित्वा शिवायै तामुवाचावाङ्मुखी शिवः
śiva uvāca
kutra tvaṃ yāsi māṃ hitvā na tvantyājyā mayā śive |
mayā parīkṣitāsi tvaṃ dṛḍhabhaktāsi me'naghe
||55||कुत्र त्वं यासि मां हित्वा न त्वन्त्याज्या मया शिवे ।
मया परीक्षितासि त्वं दृढभक्तासि मेऽनघे
brahmacārisvarūpeṇa bhāvamicchustvadīyakam |
tavopakaṇṭhamāgatya prāvocaṃ vividhaṃ vacaḥ
||56||ब्रह्मचारिस्वरूपेण भावमिच्छुस्त्वदीयकम् ।
तवोपकण्ठमागत्य प्रावोचं विविधं वचः
prasannosmi dṛḍhaṃ bhaktyā śive tava viśeṣataḥ |
cittepsitaṃ varaṃ brūhi nādeyaṃ vidyate tava
||57||प्रसन्नोस्मि दृढं भक्त्या शिवे तव विशेषतः ।
चित्तेप्सितं वरं ब्रूहि नादेयं विद्यते तव
adyaprabhṛti te dāsastapobhiḥ premanirbhare |
kṛto'smi tava saundaryyātkṣaṇa eko yugāyate
||58||अद्यप्रभृति ते दासस्तपोभिः प्रेमनिर्भरे ।
कृतोऽस्मि तव सौन्दर्य्यात्क्षण एको युगायते
tyajyatāṃ ca tvayā lajjā mama patnī sanātanī |
ehi priye tvayā sākaṃ drutaṃ yāmi svakaṃ girim
||59||त्यज्यतां च त्वया लज्जा मम पत्नी सनातनी ।
एहि प्रिये त्वया साकं द्रुतं यामि स्वकं गिरिम्
ityuktavati deveśe śivāti mudamāpa sā |
tapoduḥkhantu yatsarvaṃ tajjahau drutameva hi |
tataḥ prahṛṣṭā sā dṛṣṭvā divyarūpaṃ śivasya tat |
pratyuvāca prabhuṃ prītyā lajjayādho mukhī śivā
||61||इत्युक्तवति देवेशे शिवाति मुदमाप सा ।
तपोदुःखन्तु यत्सर्वं तज्जहौ द्रुतमेव हि ।
ततः प्रहृष्टा सा दृष्ट्वा दिव्यरूपं शिवस्य तत् ।
प्रत्युवाच प्रभुं प्रीत्या लज्जयाधो मुखी शिवा
śivovāca
yadi prasanno deveśa karoṣi ca kṛpāṃ mayi |
patirme bhava deveśa ityuktaśśivayā śivaḥ
||62||यदि प्रसन्नो देवेश करोषि च कृपां मयि ।
पतिर्मे भव देवेश इत्युक्तश्शिवया शिवः
gṛhītvā vidhivatpāṇiṃ kailāsaṃ sa tayā yayau |
patiṃ taṃ girijā prāpya devakāryaṃ cakāra sā
||63||गृहीत्वा विधिवत्पाणिं कैलासं स तया ययौ ।
पतिं तं गिरिजा प्राप्य देवकार्यं चकार सा
iti proktastu te tāta brahmacāri svarūpakaḥ |
śivāvatāro hi mayā śivābhāvaparīkṣakaḥ
||64||इति प्रोक्तस्तु ते तात ब्रह्मचारि स्वरूपकः ।
शिवावतारो हि मया शिवाभावपरीक्षकः
idamākhyānamanaghaṃ paramaṃ vyāhṛtaṃ mayā |
ya etacchṛṇuyātprītyā sukhī gatimāpnuyāt
||65||इदमाख्यानमनघं परमं व्याहृतं मया ।
य एतच्छृणुयात्प्रीत्या सुखी गतिमाप्नुयात्
iti śrīśivamahāpurāṇe tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ brahmacāriśivāvatāravarṇanaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||
iti caturaśītiravatārāḥ ( 84)