स्वभक्तदयया विप्र नारीसन्देहभंजकम्
नन्दीश्वर उवाच
अथ वक्ष्ये मुनिश्रेष्ठ शम्भोः शृण्ववतारकम् ।
स्वभक्तदयया विप्र नारीसन्देहभंजकम्
॥१॥आसीत्सत्यरथो नाम्ना विदर्भविषये नृपः ।
धर्म्मात्मा सत्यशीलश्च महाशैवजनप्रियः
॥२॥तस्य राज्ञस्सुधर्मेण महीं पालयतो मुने ।
महान्कालो व्यतीयाय सुखेन शिवधर्म्मतः
॥३॥कदाचित्तस्य राज्ञस्तु शाल्वैश्च पुररोधिभिः ।
महान्रणो बभूवाथ बहुसैन्यैर्बलोद्धतैः
॥४॥स विदर्भनृपः कृत्वा सार्धं तैर्दारुणं रणम् ।
प्रनष्टोरुबलः शाल्वैर्निहतो दैवयोगतः
॥५॥तस्मिन्नृपे हते युद्धे शाल्वैस्तु भयविह्वलाः ।
सैनिका हतशेषाश्च मन्त्रिभिस्सह दुद्रुवुः
॥६॥अथ तस्य महाराज्ञी रात्रौ स्वपुरतो मुने ।
संरुद्धा रिपुभिर्यत्नादन्तर्वत्नी बहिर्ययौ
॥७॥निर्गता शोकसंतप्ता सा राजमहिषी शनैः ।
प्राचीं दिशं ययौ दूरं स्मरन्तीशपदाम्बुजम्
॥८॥अथ प्रभाते सा राज्ञी ददर्श विमलं सरः ।
अतीता दूरमध्वानं दयया शङ्करस्य हि
॥९॥तत्रागत्य प्रिया राज्ञस्संतप्ता सुकुमारिणी ।
निवासार्थं सरस्तीरे छायावृक्षमुपाश्रयत्
॥१०॥तत्र दैववशाद्राज्ञी मुहूर्त्ते सद्गुणान्विते ।
असूत तनयं दिव्यं सर्वलक्षणलक्षितम्
॥११॥अथ तज्जननी दैवात्तृषिताति नृपाङ्गना ।
सरोवतीर्णा पानार्थं ग्रस्ता ग्राहेण पाथसि
॥१२॥स सुतो जातमात्रस्तु क्षुत्पिपासार्द्दितो भृशम् ।
रुरोद च सरस्तीरे विनष्ट पितृमातृकः
॥१३॥तस्मिन्वने क्रन्दमाने जातमात्रे सुते मुने ।
कृपान्वितो महेशोऽभूदन्तर्यामी स रक्षक.
॥१४॥प्रेरिता मनसा काचिदीशेन त्रासहारिणा ।
अकस्मादागता तत्र भ्रमन्ती भैक्ष्यजीविनी
॥१५॥सा त्वेकहायनं बालं वहन्ती विधवा निजम् ।
अनाथमेकं क्रंदन्तं शिशुन्तत्र ददर्श ह
॥१६॥सा दृष्ट्वा तत्र तम्बालं वने निर्मनुजे मुने ।
विस्मिताति द्विजस्त्री सा चिचिन्तं हृदये बहु
॥१७॥अहो सुमहदाश्चर्य्यमिदं दृष्टम्मयाधुना ।
असंभाव्यमकथ्यं च सर्वथा मनसा गिरा
॥१८॥अच्छिन्ननाभिनालोयं रसायां केवलं शिशुः ।
शेते मातृविहीनश्च क्रन्दंस्तेजस्विनां वरः
॥१९॥अस्य पित्रादयः केऽपि न सन्तीह सहायिनः।
कारणं किं बभूवाथ ह्यहो दैवबलं महत्
॥२०॥न जाने कस्य पुत्रोऽयमस्य ज्ञातात्र कोपि न ।
यतः पृच्छाम्यस्य जन्य जाता च करुणा मयि
॥२१॥इच्छाम्येनं पोषितुं हि बालमौरसपुत्रवत् ।
संप्रष्टुं नोत्सहेऽज्ञात्वा कुलजन्मादि चास्य वै
॥२२॥नन्दीश्वर उवाच
इति संचिन्त्यमानायां तस्यां विप्रवरस्त्रियाम् ।
कृपां चकार महतीं शंकरो भक्तवत्सल
॥२३॥दध्रे भिक्षुस्वरूपं हि महालीलो महेश्वरः ।
सर्वथा भक्तसुखदो निरुपाधिः स्वयं सदा
॥२४॥तत्राजगाम सहसा स भिक्षुः परमेश्वरः ।
यत्रास्ति संदेहवती द्विजस्त्री ज्ञातुमिच्छती
॥२५॥भिक्षुवर्य्यस्वरूपोऽसावविज्ञातगतिः प्रभुः ।
तामाह विप्रवनितां विहस्य करुणानिधिः
॥२६॥भिक्षुवर्य्य उवाच
सन्देहं कुरु नो चित्ते विप्रभामिनि मा खिद ।
रक्षैनम्बालकं प्रीत्या सुपवित्रं स्वपुत्रकम्
॥२७॥अनेन शिशुना श्रेयः प्राप्स्यसे न चिरात्परम् ।
पुष्णीहि सर्वथा ह्येनं महातेजस्विनं शिशुम्
॥२८॥नन्दीश्वर उवाच
इत्युक्तवन्तं तं भिक्षुस्वरूपं करुणानिधिम् ।
सा विप्रवनिता शम्भुं प्रीत्या पप्रच्छ सादरम्
॥२९॥विप्रवनितोवाच
त्वदाज्ञयैनं बालं हि रक्षिष्यामि स्वपुत्रवत् ।
पौक्ष्यामि नात्र सन्देहो मद्भाग्यात्त्वमिहागतः
॥३०॥तथापि ज्ञातुमिच्छामि विशेषेण तु तत्त्वतः ।
कोयं कस्य सुतश्चायं कस्त्वमत्र समागतः
॥३१॥मुहुर्मम समायाति ज्ञानं भिक्षुवर प्रभो ।
त्वं शिवः करुणासिन्धुस्त्वद्भक्तोयं शिशुः पुरा
॥३२॥केनचित्कर्मदोषेण सम्प्राप्तोयं दशामिमाम् ।
तद्भुक्त्वा परमं श्रेयः प्राप्स्यते त्वदनुग्रहात्
॥३३॥त्वन्माययैव साहं वै मार्गभ्रष्टा विमोहिता ।
आगता प्रेषिता त्वत्तो ह्यस्य रक्षणहेतुतः
॥३४॥नन्दीश्वर उवाच
इति तद्दर्शनप्राप्तविज्ञानां विप्रकामिनीम् ।
ज्ञातुकामां विशेषेण प्रोचे भिक्षुतनुश्शिवः
॥३५॥भिक्षुवर्य्य उवाच
शृणु प्रीत्या विप्रपत्नि बालस्यास्य पुरेहितम् ।
सर्वमन्यस्य सुप्रीत्या वक्ष्यते तत्त्वतोऽनघे
॥३६॥सुतो विदर्भराजस्य शिवभक्तस्य धीमतः ।
अयं सत्यरथस्यैव स्वधर्मनिरतस्य हि
॥३७॥शृणु सत्यरथो राजा हतः शाल्वे रणे परैः ।
तत्पत्नी निशि सुव्यग्रा निर्ययौ स्वगृहाद्द्रुतम्
॥३८॥असूत तनयं चैनं समायाता प्रगेऽत्र हि ।
सरोवतीर्णा तृषया ग्रस्ता ग्राहेण दैवतः
॥३९॥नन्दीश्वर उवाच
इति तस्य समुत्पत्तिं तत्पितुः संगरे मृतिम् ।
तन्मातृमरणं ग्राहात्सर्वं तस्य न्यवेदयत्
॥४०॥अथ सा ब्रह्माणी सा हि विस्मिताति मुनीश्वर ।
पुनः पप्रच्छ तं भिक्षुं ज्ञानिनं सिद्धरूपकम्
॥४१॥ब्राह्मण्युवाच
स राजोऽस्य पिता भिक्षो वरभोगान्तरेव हि ।
कस्माच्छाल्वैस्स्वरिपुभिस्स्वल्पेहैश्च विघातितः
॥४२॥कस्मादस्य शिशोर्माता ग्राहेणाशु सुभक्षिता ।
यस्मादनाथोयं जातो विबन्धुश्चैव जन्मतः
॥४३॥कस्मात्सुतो ममापीह सुदरिद्रो हि भिक्षुकः ।
भवेत्कथं सुखं भिक्षो पुत्रयोरनयोर्वद
॥४४॥नन्दीश्वर उवाच
इति तस्या वचः श्रुत्वा स भिक्षुः परमेश्वरः ।
विप्रपत्न्याः प्रसन्नात्मा प्रोवाच विहसंश्च ताम्
॥४५॥भिक्षुवर्य्य उवाच
विप्रपत्नि विशेषेण सर्वप्रश्नान्वदामि ते ।
शृणु त्वं सावधानेन चरित्रमिदमुत्तमम्
॥४६॥अमुष्य बालस्य पिता स विदर्भमहीपतिः ।
पूर्वजन्मनि पाण्ड्योऽसौ बभूव नृपसत्तमः
॥४७॥स शैवनृपतिर्धर्मात्पालयन्निखिला महीम् ।
स्वप्रजां रंजयामास सर्वोपद्रवनाशनः
॥४८॥कदाचित्स हि सर्वेशं प्रदोषे पर्यपूजयत् ।
त्रयोदश्यां निराहारो दिवानक्तव्रती शिवम्
॥४९॥तस्य पूजयतः शम्भुं प्रदोषे गिरिशं रते ।
महाञ्छब्दो बभूवाथ विकटस्सर्वथा पुरे
॥५०॥तमाकर्ण्य रवं सोऽथ राजा त्यक्तशिवार्चनः ।
रिप्वागमनशंकातो निर्ययौ भवनाद्बहिः
॥५१॥एतस्मिन्नेव काले तु तस्यामात्यो महाबली ।
गृहीतशस्त्रसामन्तो राजान्तिकमुपाययौ
॥५२॥तन्दृष्ट्वा शत्रुसामन्तं महाक्रोधेन विह्वलः ।
अविचार्य वृषन्तस्य शिरश्छेदमकारयत्
॥५३॥असमाप्ये शपूजान्तामशुचिर्नष्टधीर्नृपः ।
रात्रौ चकार सुप्रीत्या भोजनन्नष्टमंगलः
॥५४॥विदर्भे सोभवद्राजा जन्मनीह शिवव्रती ।
शिवार्चनान्तरायेण परैर्भोगांन्तरे हतः
॥५५॥तत्पुत्रो यः पूर्वभवे सोऽस्मिञ्जन्मनि तत्सुतः ।
अहमेव हतैश्वर्य्यः शिवपूजा व्यतिक्रमात्
॥५६॥अस्य माता पूर्वभवे सपत्नीं छद्मनाहरत् ।
भक्षिता तेन पापेन ग्राहेणाऽस्मिन्भवे हि सा
॥५७॥एषा प्रवृत्तिरेतेषां भवत्यै परिकीर्तिता ।
अनर्चिता शिवा भक्त्या प्राप्नुवन्ति दरिद्रताम् ।
एष ते तनयः पूर्वजन्मनि ब्राह्मणोत्तमः ।
प्रतिग्रहैर्वयो निन्ये न यज्ञाद्यैस्सुकर्मभिः
॥५९॥अतो दारिद्र्यमापन्नः पुत्रस्ते द्विजभामिनि ।
तद्दोषपरिहारार्थं शरणं शंकरं व्रज
॥६०॥एताभ्यां खलु बालाभ्यां शिवपूजाविधीयताम् ।
उपवीतानन्तरं हि शिवः श्रेयः करिष्यति
॥६१॥नन्दीश्वर उवाच
इति तामुपदिश्याथ भिक्षुवर्ण्यतनुः शिवः ।
स्वरूपं दर्शयामास परमं भक्तवत्सलः
॥६२॥अथ सा विप्रवनिता ज्ञात्वा तं शंकरम्प्रभुम् ।
सुप्रणम्य हि तुष्टाव प्रेम्णा गद्गदया गिरा
॥६३॥ततस्स भगवाञ्च्छम्भुर्धृतभिक्षुतनुर्द्रुतम् ।
पश्यन्त्या विप्रपन्त्यास्तु तत्रैवान्तरधीयत
॥६४॥अथ तस्मिन् गते भिक्षौ विश्रब्धा ब्राह्मणी च सा ।
तमर्भकं समादाय सस्वपुत्रा गृहं ययौ
॥६५॥एकचक्राह्वये रम्ये ग्राम्ये कृत निकेतना ।
स्वपुत्रं राजपुत्रं च वरान्नैश्च व्यवर्द्धयत्
॥६६॥ब्राह्मणै कृतसंस्कारौ कृतोपनयनौ च तौ ।
ववृधाते स्वगेहे च शिवपूजनतत्परौ
॥६७॥तौ शाण्डिल्यमुनेस्तात निदेशान्नियम स्थितौ ।
प्रदोषे चक्रतुः शम्भोः पूजां कृत्वा व्रतं शुभम्
॥६८॥कदाचिद्द्विजपुत्रेण विनाऽसौ राजनन्दनः ।
नद्यां स्नातुं गतः प्राप निधानकलशं वरम्
॥६९॥एवं पूजयतोः शम्भुं राजद्विजकुमारयोः ।
सुखेनैव व्यतीयाय तयोर्मासचतुष्टयम्
॥७०॥एवमर्चयतोः शम्भुं भूयोपि परया मुदा ।
सम्वत्सरो व्यतीयाय तस्मिन्नेव तयोर्गृहे
॥७१॥सम्वत्सरे व्यतिक्रान्ते स राजतनयो मुने ।
गत्वा वनान्ते विप्रेण शिवस्यानुग्रहाद्विभोः
॥७२॥अकस्मादागतां तत्र दत्तां तज्जनकेन ह ।
विवाह्य गन्धर्वसुतां चक्रे राज्यमकण्टकम्
॥७३॥या विप्रवनिता पूर्वंतमपुष्णात्स्वपुत्रवत् ।
सैव माताभवत्तस्य स भ्राता द्विजनन्दनः
॥७४॥इत्थमाराध्य देवेशं धर्मगुप्ताह्वयस्स वै ।
विदर्भ विषये राज्ञ्या तया भोगं चकार ह
॥७५॥भिक्षुवर्य्यावतारस्ते वर्णितश्च मयाधुना ।
शिवस्य धर्मगुप्ताह्व नृपबालसुखप्रदः
॥७६॥एतदाख्यानमनघं पवित्रं पावनं महत् ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं सर्वकामदम्
॥७७॥य एतच्छ्रृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः ।
स भुक्त्वेहाखिलान्कामान्सोन्ते शिवपुरम्व्रजेत्
॥७८॥इति श्री शिवमहापुराणे तृती०शतरुद्रसंहितायां भिक्षुवर्य्याह्वशिवावता रचरित्रवर्णनंनामैकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥