पञ्चब्रह्मावतारवर्णनम्
श्रीगणेशाय नमः
अथ तृतीया शतरुद्रसंहिता प्रारभ्यते
वन्दे महानन्दमनन्तलीलम्महेश्वरं सर्व्वविभुम्महान्तम् ।
गौरीप्रियं कार्तिकविघ्नराजसमुद्भवं शंकरमादिदेवम्
॥१॥शौनक उवाच
व्यासशिष्यमहाभाग सूत ज्ञानदयानिधे ।
वद शंभ्ववतारांश्च यैरकार्षीत्सतां शिवम्
॥१॥सूत उवाच
मुने शौनक सद्भक्त्या दत्तचित्तो जितेन्द्रियः ।
अवताराञ्छिवस्याहं वच्मि ते मुनये शृणु
॥२॥एतत्पृष्टः पुरा नन्दी शिवमूर्तिस्सतां गतिः ।
सनत्कुमारेण मुने तमुवाच शिवं स्मरन्
॥३॥नन्दीश्वर उवाच
असंख्याता हि कल्पेषु विभोः सर्व्वेश्वरस्य वै ।
अवतारास्तथापीह वच्म्यहं तान्यथामति
॥४॥एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्वेत लोहितः ।
सद्योजातावतारस्तु प्रथमः परिकीर्तितः
॥५॥तस्मिंस्तत्परमं ब्रह्म ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा ।
उत्पन्नस्तु शिखायुक्तः कुमारः श्वेतलोहितः
॥६॥तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा ब्रह्मरूपिणमीश्वरम् ।
ज्ञात्वा ध्यात्वा स हृदये ववन्दे प्रयताञ्जलिः
॥७॥सद्योजातं शिवं बुद्ध्वा जहर्ष भुवनेश्वरः ।
मुहुर्मुहुश्च सद्बुद्ध्या परं तं समचिन्तयत्
॥८॥ततोऽस्य ध्यायतः श्वेताः प्रादुर्भूता यशस्विनः ।
कुमाराः परविज्ञानपरब्रह्मस्वरूपिणः
॥९॥सुनन्दो नन्दनश्चैव विश्वनन्दोपनन्दनौ ।
शिष्यास्तस्य महात्मानो यैस्तद्ब्रह्म समावृतम्
॥१०॥सद्योजातश्च वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे ।
सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः
॥११॥(इति सद्योजाताव तारः१) ततो विंशतिमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः ।
ब्रह्मा यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत्
॥१२॥ध्यायतः पुत्रकामस्य प्रादुर्भू तो विधेस्सुतः ।
रक्तमाल्याम्बरधरो रक्ताक्षो रक्तभूषणः
॥१३॥स तं दृष्ट्वा महात्मानं कुमारं ध्यानमाश्रितः ।
वामदेवं शिवं ज्ञात्वा प्रणनाम कृतांजलिः
॥१४॥ततस्तस्य सुता ह्यासंश्चत्वारो रक्तवाससः ।
विरजाश्च विवाहश्च विशोको विश्वभावनः
॥१५॥वामदेवः स वै शम्भुर्ददौ ज्ञानं च वेधसे ।
सर्गशक्तिमपि प्रीत्या प्रसन्नः परमेश्वरः
॥१६॥(इति वामदेवावतारः २) एकविंशतिमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः ।
ब्रह्मा यत्र महाभागः पीतवासा बभूव ह
॥१७॥ध्यायतः पुत्रकामस्य विधेर्जातः कुमारकः ।
पीतवस्त्रादिक प्रौढो महातेजा महाभुजः
॥१८॥तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ज्ञात्वा तत्पुरुषं शिवम् ।
प्रणनाम ततो बुद्ध्या गायत्रीं शांकरीं विधिः
॥१९॥जपित्वा तु महादेवीं सर्वलोकनमस्कृताम् ।
प्रसन्नस्तु महादेवो ध्यानयुक्तेन चेतसा
॥२०॥ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः प्रादुर्भूताः कुमारकाः ।
पीतवस्त्रा हि सकला योगमार्गप्रवर्तकाः
॥२१॥(इतितत्पुरुषावतारः ३) ततस्तस्मिन्गते कल्पे पीतवर्णे स्वयंभुवः।
पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु कल्पो नाम्ना शिवस्तु स
॥२२॥एकार्णवे संव्यतीते दिव्यवर्षसहस्रके ।
स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः
॥२३॥ततोऽपश्यन्महातेजा प्रादुर्भूतं कुमारकम् ।
कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा
॥२४॥धृतकृष्णाम्बरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम् ।
कृष्णेन मौलिनायुक्तं कृष्णस्नानानुलेपनम्
॥२५॥स तं दृष्ट्वा महात्मानमघोरं घोरविक्रमम् ।
ववन्दे देवदेवेशमद्भुतं कृष्णपिंगलम्
॥२६॥अघोरं तु ततो ब्रह्मा ब्रह्मरूपं व्यचिंतयत् ।
तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिर्भक्तवत्सलमव्ययम्
॥२७॥अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्नानानुलेपनाः ।
चत्वारस्तु महात्मानः संबभूवुः कुमारकाः
॥२८॥कृष्ण कृष्णशिखश्चैव कृष्णा स्यः कृष्णकण्ठधृक् ।
इति तेऽव्यक्तनामानः शिवरूपाः सुतेजसः
॥२९॥एवंभूता महात्मानो ब्रह्मणः सृष्टिहेतवे ।
योगं प्रवर्त्तया मासुर्घोराख्यं महदद्भुतम्
॥३०॥(इत्यघोरावतारश्चतुर्थः ४) अथान्यो ब्रह्मणः कल्पः प्रावर्त्तत मुनीश्वराः ।
विश्वरूप इति ख्यातो नामतः परमाद्भुतः
॥३१॥ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतो मनसा शिवम् ।
प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती
॥३२॥तथाविधः स भगवानीशानः परमेश्वरः ।
शुद्धस्फटिकसंकाशः सर्वाभरणभूषितः
॥३३॥तं दृष्ट्वा प्रणनामासौ ब्रह्मेशानमजं विभुम् ।
सर्वगं सर्वदं सर्वं सुरूपं रूपवर्जितम्
॥३४॥ईशानोऽपि तथादिश्य सन्मार्गं ब्रह्मणे विभुः ।
सशक्तिः कल्पयांचक्रे स बालांश्चतुरः शुभान्
॥३५॥जटीमुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे ।
योगेनादिश्य सद्धर्मं कृत्वा योगगतिं गताः
॥३६॥( इतीशानावतारः पञ्चमः ५) एवं संक्षेपतः प्रोक्तः सद्यादीनां समुद्भवः ।
सनत्कुमार सर्वज्ञ लोकानां हितकाम्यया
॥३७॥अथ तेषां महाप्राज्ञ व्यवहारं यथायथम् ।
त्रिलोकहितकारं हि सर्वं ब्रह्माण्डसंस्थितम्
॥३८॥ईशानः पुरुषो घोरो वामसंज्ञस्तथैव च ।
ब्रह्मसंज्ञो महेशस्य मूर्तयः पंच विश्रुताः
॥३९॥ईशानः शिवरूपश्च गरीयान्प्रथमः स्मृतः ।
भोक्तारं प्रकृतेः साक्षात्क्षेत्रज्ञमधितिष्ठति
॥४०॥शैवस्तत्पुरुषाख्यश्च स्वरूपो हि द्वितीयकः ।
गुणाश्रयात्मकं भोग्यं सर्वज्ञमधितिष्ठति
॥४१॥धर्माय स्वांगसंयुक्तं बुद्धितत्त्वं पिनाकिनः ।
अघोराख्यस्वरूपो यस्तिष्ठत्यंतस्तृतीयकः
॥४२॥वामदेवाह्वयो रूपश्चतुर्थः शङ्करस्य हि ।
अहंकृतेरधिष्ठानो बहुकार्यकरः सदा
॥४३॥ईशानाह्वस्वरूपो हि शंकरस्येश्वरः सदा ।
श्रोत्रस्य वचसश्चापि विभोर्व्योम्नस्तथैव च
॥४४॥त्वक्पाणिस्पर्शवायूनामीश्वरं रूपमैश्वरम् ।
पुरुषाख्यं विचारज्ञा मतिमन्तः प्रचक्षते
॥४५॥वपुषश्च रसस्यापि रूपस्याग्नेस्तथैव च ।
अघोराख्यमधिष्ठानं रूपमाहुर्मनीषिणः
॥४६॥रशनायाश्च पायोश्च रसस्यापां तथैव च ।
ईश्वरं वामदेवाख्यं स्वरूपं शांकरं स्मृतम्
॥४७॥प्राणस्य चैवोपस्थस्य गंधस्य च भुवस्तथा ।
सद्योजाताह्वयं रूपमीश्वरं शांकरं विदुः
॥४८॥इमे स्वरूपाः शंभोर्हि वन्दनीयाः प्रयत्नतः ।
श्रेयोर्थिभिर्नरैर्नित्यं श्रेयसामेकहेतवः
॥४९॥यः पठेच्छृणुयाद्वापि सद्यादीनां समुद्भवम् ।
स भुक्त्वा सकलान्कामान्प्रयाति परमां गतिम्
॥५०॥इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां शिवस्य पञ्चब्रह्मावतारवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥