गृहपत्यवतारवर्णनम्
नन्दीश्वर उवाच
स विप्रो गृहमागत्य महाहर्षसमन्वितः ।
प्रियायै कथयामास तद्वृत्तान्तमशेषतः
॥१॥तच्छ्रुत्वा विप्रपत्नी सा मुदम्प्राप शुचिष्मती ।
अतीव प्रेमसंयुक्ता प्रशशंस विधिन्निजम् २ ।
अथ कालेन तद्योषिदन्तर्वत्नी बभूव ह ।
विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्यकर्मणि
॥३॥ततः पुंसवनन्तेन स्यन्दनात्प्राग्विपश्चिता ।
गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतम्पुंस्त्वविवृद्धये
॥४॥सीमन्तोऽथाष्टमे मासे गर्भरूपसमृद्धिकृत् ।
सुखप्रसवसिद्धौ च तेनाकारि कृपाविदा
॥५॥अथातश्शुभतारासु ताराधिपवराननः ।
केन्द्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेषु युगेषु च
॥६॥अरिष्टदीपनिर्वाणस्सर्वारिष्टविनाशकृत् ।
तनयो नाम तस्यान्तु शुचिष्मत्याम्बभूव ह
॥७॥शर्वस्समस्तसुखदो भूर्भुवः स्वर्न्निवासिनाम् ।
गन्धवाहनवाहाश्च दिग्वधूर्मुखवाससः
॥८॥इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववृषुस्ते घनाघनाः ।
देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुस्सर्व्वतो दिशः
॥९॥परितस्सरितस्स्वच्छा भूतानां मानसैस्सह ।
तमोऽताम्यत्तु नितरां रजोऽपि विरजोऽभवत्
॥१०॥सत्त्वास्सत्त्वसमायुक्ताः सुधावृष्टिर्बभूव वै ।
कल्याणी सर्वथा वाणी प्राणिनः प्रियवत्यभूत्
॥११॥रंभामुख्या अप्सरसो मङ्गलद्रव्यपाणयः ।
विद्याधर्यश्च किन्नर्य्यस्तथा मर्य्यस्सहस्रशः
॥१२॥गन्धर्वोरगयक्षाणां सुमानियः शुभस्वराः ।
गायन्त्यो मंगलं गीतन्तत्राजग्मुरनेकशः
॥१३॥मारीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः ।
वसिष्ठः कश्यपोऽगस्त्यो विभाण्डो माण्डवीसुतः
॥१४॥लोमशो रोमचरणो भरद्वाजोऽथ गौतमः ।
भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः
॥१५॥आपस्तम्बो याज्ञवल्क्यो दक्षवाल्मीकिमुद्गलाः ।
शातातपश्च लिखितश्शिलादः शंख उञ्छभुक्
॥१६॥जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् ।
व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकस्तु श्रुतश्शुकः
॥१७॥ऋष्यशृङ्गोऽथ दुर्व्वासाश्शुचिर्नारद तुम्बुरुः ।
उत्तंको वामदेवश्च पवनोऽसितदेवलौ
॥१८॥सालंकायनहारीतौ विश्वामित्रोऽथ भार्गवः ।
मृकण्डस्सह पुत्रेण पर्व्वतो दारुकस्तथा
॥१९॥धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः ।
तच्छान्त्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्
॥२०॥ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः ।
नन्दिभृङ्गि समायुक्तो गौर्य्या सह वृषध्वजः
॥२१॥महेन्द्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः ।
रत्नान्यादाय बहुशस्ससरित्का महाब्धयः
॥२२॥स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा यातास्सहस्रशः ।
महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी
॥२३॥जातकर्म स्वयं तस्य कृतवान्विधिरानतः ।
श्रुतिं विचार्य्य तद्रूपन्नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्
॥२४॥इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेऽहनि ।
नामकर्मविधानेन तदर्थश्रुतिमुच्चरन्
॥२५॥चतुर्निगममन्त्रोक्तैराशीर्भिरभिनन्द्य च ।
समयाद्धंसमारुह्य सर्वेषाञ्च पितामहः
॥२६॥कृत्वा बालोचितां रक्षां लौकिकीं गतिमाश्रितः ।
आरुह्य यानं स्वन्धाम हरोऽपि हरिणा ययौ
॥२७॥अहो रूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् ।
अहो शुचिष्मती भाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः
॥२८॥अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो ।
स्वयमाविरभूद्रुद्रो ययो रुद्रस्तदर्चितः
॥२९॥इति स्तुवन्तस्तेन्योन्यं सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
विश्वानरं समापृच्छ्य जग्मुः सर्वे यथागतम्
॥३०॥अतः पुत्रं समीहन्ते गृहस्थाश्रमवासिनः ।
पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी
॥३१॥अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा ।
अपुत्रस्य तपश्छिन्नं नो पवित्रत्यपुत्रतः
॥३२॥न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् ।
न पुत्रात्परमं मित्रम्परत्रेह च कुत्रचित्
॥३३॥निष्क्रमोऽथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्रा कृतो गृहात् ।
अन्नप्राशनमब्दार्द्धे चूडार्द्धे चार्थवत्कृता
॥३४॥कर्णवेधन्ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे स कर्मवित् ।
ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पञ्चमेऽब्दे व्रतन्ददौ
॥३५॥उपाकर्मं ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः ।
अब्दं वेदान्स विधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्
॥३६॥विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्रं गुरोमुखात् ।
विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्
॥३७॥ततोऽथ नवमे वर्षे पित्रोश्शुश्रूषणे रतम् ।
वैश्वानरं गृहपतिं द्रष्टुमायाच्च नारदः
॥३८॥विश्वानरोटजम्प्राप्य देवर्षिस्तं तु कौतुकी ।
अपृच्छत्कुशलन्तत्र गृहीतार्धासनः क्रमात्
॥३९॥ततः सर्वं च तद्भाग्यं पुत्रधर्मं च सम्मुखे ।
वैश्वानरं समवदत्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
॥४०॥नन्दीश्वर उवाच
इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः ।
प्रणम्य नारदं श्रीमान् भक्त्या प्रह्व उपाविशत
॥४१॥वैश्वानर समभ्येहि ममोत्संगे निषीद भोः ।
लक्षणानि परीक्षेऽहं पाणिन्दर्शय दक्षिणम्
॥४२॥ततो दृष्ट्वा तु सर्वं हि तालुजिह्वादि नारदः ।
विश्वानरं समवदच्छिवप्रेरणया सुधीः
॥४३॥नारद उवाच
विश्वानर मुने वच्मि शृणु पुत्रांकमादरात् ।
सर्वांगस्वंकवान्पुत्रो महालक्षणवानयम्
॥४४॥किन्तु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् ।
सम्पूर्णनिर्मलकलं पालयेद्विधुवद्विधिः
॥४५॥तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशु ।
गुणोऽपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि
॥४६॥शंकेऽस्य द्वादशे मासि प्रत्यूहो विद्युदग्नितः ।
इत्युक्त्वा नारदोऽगच्छद्देवलोकं यथागतम्
॥४७॥इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां गृहपत्यवतारोपाख्याने गृहपत्यवतारवर्णनंनाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ १४ ॥