gṛhapatyavatāravarṇanam
nandīśvara uvāca
sa vipro gṛhamāgatya mahāharṣasamanvitaḥ |
priyāyai kathayāmāsa tadvṛttāntamaśeṣataḥ
||1||स विप्रो गृहमागत्य महाहर्षसमन्वितः ।
प्रियायै कथयामास तद्वृत्तान्तमशेषतः
tacchrutvā viprapatnī sā mudamprāpa śuciṣmatī |
atīva premasaṃyuktā praśaśaṃsa vidhinnijam 2 |
atha kālena tadyoṣidantarvatnī babhūva ha |
vidhivadvihite tena garbhādhānākhyakarmaṇi
||3||तच्छ्रुत्वा विप्रपत्नी सा मुदम्प्राप शुचिष्मती ।
अतीव प्रेमसंयुक्ता प्रशशंस विधिन्निजम् २ ।
अथ कालेन तद्योषिदन्तर्वत्नी बभूव ह ।
विधिवद्विहिते तेन गर्भाधानाख्यकर्मणि
tataḥ puṃsavanantena syandanātprāgvipaścitā |
gṛhyoktavidhinā samyakkṛtampuṃstvavivṛddhaye
||4||ततः पुंसवनन्तेन स्यन्दनात्प्राग्विपश्चिता ।
गृह्योक्तविधिना सम्यक्कृतम्पुंस्त्वविवृद्धये
sīmanto'thāṣṭame māse garbharūpasamṛddhikṛt |
sukhaprasavasiddhau ca tenākāri kṛpāvidā
||5||सीमन्तोऽथाष्टमे मासे गर्भरूपसमृद्धिकृत् ।
सुखप्रसवसिद्धौ च तेनाकारि कृपाविदा
athātaśśubhatārāsu tārādhipavarānanaḥ |
kendre gurau śubhe lagne sugraheṣu yugeṣu ca
||6||अथातश्शुभतारासु ताराधिपवराननः ।
केन्द्रे गुरौ शुभे लग्ने सुग्रहेषु युगेषु च
ariṣṭadīpanirvāṇassarvāriṣṭavināśakṛt |
tanayo nāma tasyāntu śuciṣmatyāmbabhūva ha
||7||अरिष्टदीपनिर्वाणस्सर्वारिष्टविनाशकृत् ।
तनयो नाम तस्यान्तु शुचिष्मत्याम्बभूव ह
śarvassamastasukhado bhūrbhuvaḥ svarnnivāsinām |
gandhavāhanavāhāśca digvadhūrmukhavāsasaḥ
||8||शर्वस्समस्तसुखदो भूर्भुवः स्वर्न्निवासिनाम् ।
गन्धवाहनवाहाश्च दिग्वधूर्मुखवाससः
iṣṭagandhaprasūnaughairvavṛṣuste ghanāghanāḥ |
devadundubhayo neduḥ prasedussarvvato diśaḥ
||9||इष्टगन्धप्रसूनौघैर्ववृषुस्ते घनाघनाः ।
देवदुन्दुभयो नेदुः प्रसेदुस्सर्व्वतो दिशः
paritassaritassvacchā bhūtānāṃ mānasaissaha |
tamo'tāmyattu nitarāṃ rajo'pi virajo'bhavat
||10||परितस्सरितस्स्वच्छा भूतानां मानसैस्सह ।
तमोऽताम्यत्तु नितरां रजोऽपि विरजोऽभवत्
sattvāssattvasamāyuktāḥ sudhāvṛṣṭirbabhūva vai |
kalyāṇī sarvathā vāṇī prāṇinaḥ priyavatyabhūt
||11||सत्त्वास्सत्त्वसमायुक्ताः सुधावृष्टिर्बभूव वै ।
कल्याणी सर्वथा वाणी प्राणिनः प्रियवत्यभूत्
raṃbhāmukhyā apsaraso maṅgaladravyapāṇayaḥ |
vidyādharyaśca kinnaryyastathā maryyassahasraśaḥ
||12||रंभामुख्या अप्सरसो मङ्गलद्रव्यपाणयः ।
विद्याधर्यश्च किन्नर्य्यस्तथा मर्य्यस्सहस्रशः
gandharvoragayakṣāṇāṃ sumāniyaḥ śubhasvarāḥ |
gāyantyo maṃgalaṃ gītantatrājagmuranekaśaḥ
||13||गन्धर्वोरगयक्षाणां सुमानियः शुभस्वराः ।
गायन्त्यो मंगलं गीतन्तत्राजग्मुरनेकशः
mārīciratriḥ pulahaḥ pulastyaḥ kraturaṅgirāḥ |
vasiṣṭhaḥ kaśyapo'gastyo vibhāṇḍo māṇḍavīsutaḥ
||14||मारीचिरत्रिः पुलहः पुलस्त्यः क्रतुरङ्गिराः ।
वसिष्ठः कश्यपोऽगस्त्यो विभाण्डो माण्डवीसुतः
lomaśo romacaraṇo bharadvājo'tha gautamaḥ |
bhṛgustu gālavo gargo jātūkarṇyaḥ parāśaraḥ
||15||लोमशो रोमचरणो भरद्वाजोऽथ गौतमः ।
भृगुस्तु गालवो गर्गो जातूकर्ण्यः पराशरः
āpastambo yājñavalkyo dakṣavālmīkimudgalāḥ |
śātātapaśca likhitaśśilādaḥ śaṃkha uñchabhuk
||16||आपस्तम्बो याज्ञवल्क्यो दक्षवाल्मीकिमुद्गलाः ।
शातातपश्च लिखितश्शिलादः शंख उञ्छभुक्
jamadagniśca saṃvarto mataṃgo bharatoṃśumān |
vyāsaḥ kātyāyanaḥ kutsaḥ śaunakastu śrutaśśukaḥ
||17||जमदग्निश्च संवर्तो मतंगो भरतोंशुमान् ।
व्यासः कात्यायनः कुत्सः शौनकस्तु श्रुतश्शुकः
ṛṣyaśṛṅgo'tha durvvāsāśśucirnārada tumburuḥ |
uttaṃko vāmadevaśca pavano'sitadevalau
||18||ऋष्यशृङ्गोऽथ दुर्व्वासाश्शुचिर्नारद तुम्बुरुः ।
उत्तंको वामदेवश्च पवनोऽसितदेवलौ
sālaṃkāyanahārītau viśvāmitro'tha bhārgavaḥ |
mṛkaṇḍassaha putreṇa parvvato dārukastathā
||19||सालंकायनहारीतौ विश्वामित्रोऽथ भार्गवः ।
मृकण्डस्सह पुत्रेण पर्व्वतो दारुकस्तथा
dhaumyopamanyuvatsādyā munayo munikanyakāḥ |
tacchāntyarthaṃ samājagmurdhanyaṃ viśvānarāśramam
||20||धौम्योपमन्युवत्साद्या मुनयो मुनिकन्यकाः ।
तच्छान्त्यर्थं समाजग्मुर्धन्यं विश्वानराश्रमम्
brahmā bṛhaspatiyuto devo garuḍavāhanaḥ |
nandibhṛṅgi samāyukto gauryyā saha vṛṣadhvajaḥ
||21||ब्रह्मा बृहस्पतियुतो देवो गरुडवाहनः ।
नन्दिभृङ्गि समायुक्तो गौर्य्या सह वृषध्वजः
mahendramukhyā gīrvāṇā nāgāḥ pātālavāsinaḥ |
ratnānyādāya bahuśassasaritkā mahābdhayaḥ
||22||महेन्द्रमुख्या गीर्वाणा नागाः पातालवासिनः ।
रत्नान्यादाय बहुशस्ससरित्का महाब्धयः
sthāvarā jaṃgamaṃ rūpaṃ dhṛtvā yātāssahasraśaḥ |
mahāmahotsave tasminbabhūvākālakaumudī
||23||स्थावरा जंगमं रूपं धृत्वा यातास्सहस्रशः ।
महामहोत्सवे तस्मिन्बभूवाकालकौमुदी
jātakarma svayaṃ tasya kṛtavānvidhirānataḥ |
śrutiṃ vicāryya tadrūpannāmnā gṛhapatistvayam
||24||जातकर्म स्वयं तस्य कृतवान्विधिरानतः ।
श्रुतिं विचार्य्य तद्रूपन्नाम्ना गृहपतिस्त्वयम्
iti nāma dadau tasmai deyamekādaśe'hani |
nāmakarmavidhānena tadarthaśrutimuccaran
||25||इति नाम ददौ तस्मै देयमेकादशेऽहनि ।
नामकर्मविधानेन तदर्थश्रुतिमुच्चरन्
caturnigamamantroktairāśīrbhirabhinandya ca |
samayāddhaṃsamāruhya sarveṣāñca pitāmahaḥ
||26||चतुर्निगममन्त्रोक्तैराशीर्भिरभिनन्द्य च ।
समयाद्धंसमारुह्य सर्वेषाञ्च पितामहः
kṛtvā bālocitāṃ rakṣāṃ laukikīṃ gatimāśritaḥ |
āruhya yānaṃ svandhāma haro'pi hariṇā yayau
||27||कृत्वा बालोचितां रक्षां लौकिकीं गतिमाश्रितः ।
आरुह्य यानं स्वन्धाम हरोऽपि हरिणा ययौ
aho rūpamaho tejastvaho sarvāṃgalakṣaṇam |
aho śuciṣmatī bhāgyamāvirāsītsvayaṃ haraḥ
||28||अहो रूपमहो तेजस्त्वहो सर्वांगलक्षणम् ।
अहो शुचिष्मती भाग्यमाविरासीत्स्वयं हरः
athavā kimidaṃ citraṃ śarvabhaktajaneṣvaho |
svayamāvirabhūdrudro yayo rudrastadarcitaḥ
||29||अथवा किमिदं चित्रं शर्वभक्तजनेष्वहो ।
स्वयमाविरभूद्रुद्रो ययो रुद्रस्तदर्चितः
iti stuvantastenyonyaṃ samprahṛṣṭatanūruhaḥ |
viśvānaraṃ samāpṛcchya jagmuḥ sarve yathāgatam
||30||इति स्तुवन्तस्तेन्योन्यं सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।
विश्वानरं समापृच्छ्य जग्मुः सर्वे यथागतम्
ataḥ putraṃ samīhante gṛhasthāśramavāsinaḥ |
putreṇa lokāñjayati śrutireṣā sanātanī
||31||अतः पुत्रं समीहन्ते गृहस्थाश्रमवासिनः ।
पुत्रेण लोकाञ्जयति श्रुतिरेषा सनातनी
aputrasya gṛhaṃ śūnyamaputrasyārjanaṃ vṛthā |
aputrasya tapaśchinnaṃ no pavitratyaputrataḥ
||32||अपुत्रस्य गृहं शून्यमपुत्रस्यार्जनं वृथा ।
अपुत्रस्य तपश्छिन्नं नो पवित्रत्यपुत्रतः
na putrātparamo lābho na putrātparamaṃ sukham |
na putrātparamaṃ mitramparatreha ca kutracit
||33||न पुत्रात्परमो लाभो न पुत्रात्परमं सुखम् ।
न पुत्रात्परमं मित्रम्परत्रेह च कुत्रचित्
niṣkramo'tha caturthe'sya māsi pitrā kṛto gṛhāt |
annaprāśanamabdārddhe cūḍārddhe cārthavatkṛtā
||34||निष्क्रमोऽथ चतुर्थेऽस्य मासि पित्रा कृतो गृहात् ।
अन्नप्राशनमब्दार्द्धे चूडार्द्धे चार्थवत्कृता
karṇavedhantataḥ kṛtvā śravaṇarkṣe sa karmavit |
brahmatejobhivṛddhyarthaṃ pañcame'bde vratandadau
||35||कर्णवेधन्ततः कृत्वा श्रवणर्क्षे स कर्मवित् ।
ब्रह्मतेजोभिवृद्ध्यर्थं पञ्चमेऽब्दे व्रतन्ददौ
upākarmaṃ tataḥ kṛtvā vedānadhyāpayatsudhīḥ |
abdaṃ vedānsa vidhinā'dhyaiṣṭa sāṃgapadakramān
||36||उपाकर्मं ततः कृत्वा वेदानध्यापयत्सुधीः ।
अब्दं वेदान्स विधिनाऽध्यैष्ट सांगपदक्रमान्
vidyājātaṃ samastaṃ ca sākṣimātraṃ guromukhāt |
vinayādiguṇānāviṣkurvañjagrāha śaktimān
||37||विद्याजातं समस्तं च साक्षिमात्रं गुरोमुखात् ।
विनयादिगुणानाविष्कुर्वञ्जग्राह शक्तिमान्
tato'tha navame varṣe pitrośśuśrūṣaṇe ratam |
vaiśvānaraṃ gṛhapatiṃ draṣṭumāyācca nāradaḥ
||38||ततोऽथ नवमे वर्षे पित्रोश्शुश्रूषणे रतम् ।
वैश्वानरं गृहपतिं द्रष्टुमायाच्च नारदः
viśvānaroṭajamprāpya devarṣistaṃ tu kautukī |
apṛcchatkuśalantatra gṛhītārdhāsanaḥ kramāt
||39||विश्वानरोटजम्प्राप्य देवर्षिस्तं तु कौतुकी ।
अपृच्छत्कुशलन्तत्र गृहीतार्धासनः क्रमात्
tataḥ sarvaṃ ca tadbhāgyaṃ putradharmaṃ ca sammukhe |
vaiśvānaraṃ samavadatsmṛtvā śivapadāmbujam
||40||ततः सर्वं च तद्भाग्यं पुत्रधर्मं च सम्मुखे ।
वैश्वानरं समवदत्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
nandīśvara uvāca
ityukto muninā bālaḥ pitrorājñāmavāpya saḥ |
praṇamya nāradaṃ śrīmān bhaktyā prahva upāviśata
||41||इत्युक्तो मुनिना बालः पित्रोराज्ञामवाप्य सः ।
प्रणम्य नारदं श्रीमान् भक्त्या प्रह्व उपाविशत
vaiśvānara samabhyehi mamotsaṃge niṣīda bhoḥ |
lakṣaṇāni parīkṣe'haṃ pāṇindarśaya dakṣiṇam
||42||वैश्वानर समभ्येहि ममोत्संगे निषीद भोः ।
लक्षणानि परीक्षेऽहं पाणिन्दर्शय दक्षिणम्
tato dṛṣṭvā tu sarvaṃ hi tālujihvādi nāradaḥ |
viśvānaraṃ samavadacchivapreraṇayā sudhīḥ
||43||ततो दृष्ट्वा तु सर्वं हि तालुजिह्वादि नारदः ।
विश्वानरं समवदच्छिवप्रेरणया सुधीः
nārada uvāca
viśvānara mune vacmi śṛṇu putrāṃkamādarāt |
sarvāṃgasvaṃkavānputro mahālakṣaṇavānayam
||44||विश्वानर मुने वच्मि शृणु पुत्रांकमादरात् ।
सर्वांगस्वंकवान्पुत्रो महालक्षणवानयम्
kintu sarvaguṇopetaṃ sarvalakṣaṇalakṣitam |
sampūrṇanirmalakalaṃ pālayedvidhuvadvidhiḥ
||45||किन्तु सर्वगुणोपेतं सर्वलक्षणलक्षितम् ।
सम्पूर्णनिर्मलकलं पालयेद्विधुवद्विधिः
tasmātsarvaprayatnena rakṣaṇīyastvasau śiśu |
guṇo'pi doṣatāṃ yāti vakrībhūte vidhātari
||46||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रक्षणीयस्त्वसौ शिशु ।
गुणोऽपि दोषतां याति वक्रीभूते विधातरि
śaṃke'sya dvādaśe māsi pratyūho vidyudagnitaḥ |
ityuktvā nārado'gacchaddevalokaṃ yathāgatam
||47||शंकेऽस्य द्वादशे मासि प्रत्यूहो विद्युदग्नितः ।
इत्युक्त्वा नारदोऽगच्छद्देवलोकं यथागतम्
iti śrīśivamahāpurāṇe tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ gṛhapatyavatāropākhyāne gṛhapatyavatāravarṇanaṃnāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||