śivasyārddhanārīnarāvatāravarṇanam
nandīśvara uvāca
śṛṇu tāta mahāprājña vidhikāmaprapūrakam |
arddhanārīnarākhyaṃ hi śivarūpamanuttamam
||1||शृणु तात महाप्राज्ञ विधिकामप्रपूरकम् ।
अर्द्धनारीनराख्यं हि शिवरूपमनुत्तमम्
yadā sṛṣṭāḥ prajā sarvāḥ na vyavarddhaṃta vedhasā |
tadā ciṃtākulo'bhūtsa tena duḥkhena dukhitaḥ
||2||यदा सृष्टाः प्रजा सर्वाः न व्यवर्द्धंत वेधसा ।
तदा चिंताकुलोऽभूत्स तेन दुःखेन दुखितः
nabhovāṇī tadābhūdvai sṛṣṭiṃ mithunajāṃ kuru |
tacchrutvā maithunīṃ sṛṣṭiṃ brahmā kartumamanyata
||3||नभोवाणी तदाभूद्वै सृष्टिं मिथुनजां कुरु ।
तच्छ्रुत्वा मैथुनीं सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत
nārīṇāṃ kulamīśānānnirgataṃ na purā yataḥ |
tato maithunajāṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ śeke na padmabhūḥ
||4||नारीणां कुलमीशानान्निर्गतं न पुरा यतः ।
ततो मैथुनजां सृष्टिं कर्तुं शेके न पद्मभूः
prabhāveṇa vinā śaṃbhorna jāyerannimāḥ prajāḥ |
evaṃ saṃcintayanbrahmā tapaḥ karttuṃ pracakrame
||5||प्रभावेण विना शंभोर्न जायेरन्निमाः प्रजाः ।
एवं संचिन्तयन्ब्रह्मा तपः कर्त्तुं प्रचक्रमे
śivayā parayā śaktyā saṃyuktaṃ parameśvaram |
saṃciṃtya hṛdaye prītyā tepe sa paramaṃ tapaḥ
||6||शिवया परया शक्त्या संयुक्तं परमेश्वरम् ।
संचिंत्य हृदये प्रीत्या तेपे स परमं तपः
tīvreṇa tapasā tasya saṃyuktasya svayaṃbhuvaḥ |
acireṇaiva kālena tutoṣa sa śivo drutam
||7||तीव्रेण तपसा तस्य संयुक्तस्य स्वयंभुवः ।
अचिरेणैव कालेन तुतोष स शिवो द्रुतम्
tataḥ pūrṇacidīśasya mūrtimāviśya kāmadām |
arddhanārīnaro bhūtvā tato brahmāntikaṃ haraḥ
||8||ततः पूर्णचिदीशस्य मूर्तिमाविश्य कामदाम् ।
अर्द्धनारीनरो भूत्वा ततो ब्रह्मान्तिकं हरः
taṃ dṛṣṭvā śaṃkaraṃ devaṃ śaktyā praramayānvitam |
praṇamya daṇḍavadbrahmā sa tuṣṭāva kṛtāñjaliḥ
||9||तं दृष्ट्वा शंकरं देवं शक्त्या प्ररमयान्वितम् ।
प्रणम्य दण्डवद्ब्रह्मा स तुष्टाव कृताञ्जलिः
atha devo mahādevo vācā meghagabhīrayā |
saṃbhavāya susaṃprīto viśvakarttā maheśvaraḥ
||10||अथ देवो महादेवो वाचा मेघगभीरया ।
संभवाय सुसंप्रीतो विश्वकर्त्ता महेश्वरः
īśvara uvāca
vatsavatsa mahābhāga mama putra pitāmaha |
jñātavānasmi sarva tattattvataste manoratha
||11||वत्सवत्स महाभाग मम पुत्र पितामह ।
ज्ञातवानस्मि सर्व तत्तत्त्वतस्ते मनोरथ
prajānāmeva vṛddhyarthaṃ tapastaptaṃ tvayādhunā |
tapasā tena tuṣṭo'smi dadāmi ca tavepsitam
||12||प्रजानामेव वृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना ।
तपसा तेन तुष्टोऽस्मि ददामि च तवेप्सितम्
ityuktvā paramodāraṃ svabhāvamadhuraṃ vacaḥ |
pṛthakcakāra vapuṣo bhāgāddevīṃ śivāṃ śivaḥ
||13||इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः ।
पृथक्चकार वपुषो भागाद्देवीं शिवां शिवः
tāṃ dṛṣṭvā paramāṃ śaktiṃ pṛthagbhūtāṃ śivāgatām |
praṇipatya vinītātmā prārthayāmāsa tāṃ vidhiḥ
||14||तां दृष्ट्वा परमां शक्तिं पृथग्भूतां शिवागताम् ।
प्रणिपत्य विनीतात्मा प्रार्थयामास तां विधिः
brahmovāca
devadevena sṛṣṭohamādau tvatpatinā śive |
prajāḥ sarvā niyuktāśca śaṃbhunā paramātmanā
||15||देवदेवेन सृष्टोहमादौ त्वत्पतिना शिवे ।
प्रजाः सर्वा नियुक्ताश्च शंभुना परमात्मना
manasā nirmitāḥ sarve śive devādayo mayā |
na vṛddhimupagacchaṃti sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ
||16||मनसा निर्मिताः सर्वे शिवे देवादयो मया ।
न वृद्धिमुपगच्छंति सृज्यमानाः पुनःपुनः
mithunaprabhavāmeva kṛtvā sṛṣṭimataḥ param |
saṃvarddhayitumicchāmi sarvā eva mama prajāḥ
||17||मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् ।
संवर्द्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः
na nirgataṃ purā tvatto nārīṇāṃ kulamavyayam |
tena nārīkulaṃ śreṣṭhaṃ mama śaktirna vidyate
||18||न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् ।
तेन नारीकुलं श्रेष्ठं मम शक्तिर्न विद्यते
sarvāsāmeva śaktīnāṃ tvattaḥ khalu samudbhavaḥ |
tasmāttvaṃ paramāṃ śaktiṃ prārthayāmyakhileśvarīm
||19||सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः ।
तस्मात्त्वं परमां शक्तिं प्रार्थयाम्यखिलेश्वरीम्
śive nārīkulaṃ sraṣṭuṃ śaktiṃ dehi namo'stu te |
carācaraṃ jagadviddhi hetormātaḥ śivaṃ priye
||20||शिवे नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिं देहि नमोऽस्तु ते ।
चराचरं जगद्विद्धि हेतोर्मातः शिवं प्रिये
anyaṃ tvattaḥ prārthayāmi varaṃ ca varadeśvari |
dehi me taṃ kṛpāṃ kṛtvā jaganmātarnamo'stu te
||21||अन्यं त्वत्तः प्रार्थयामि वरं च वरदेश्वरि ।
देहि मे तं कृपां कृत्वा जगन्मातर्नमोऽस्तु ते
carācaravivṛddhyarthamīśenaikena sarvage |
dakṣasya mama putrasya putrī bhava bhavāmbike
||22||चराचरविवृद्ध्यर्थमीशेनैकेन सर्वगे ।
दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवाम्बिके
evaṃ saṃyācitā devī brahmaṇā parameśvarī |
tathāstviti vacaḥ procya tacchaktiṃ vidhaye dadau
||23||एवं संयाचिता देवी ब्रह्मणा परमेश्वरी ।
तथास्त्विति वचः प्रोच्य तच्छक्तिं विधये ददौ
tasmāddhi sā śivā devī śivaśaktirjaganmayī |
śaktimekāṃ bhruvormadhyātsasarjātmasamaprabhām
||24||तस्माद्धि सा शिवा देवी शिवशक्तिर्जगन्मयी ।
शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम्
tāmāha prahasanprekṣya śaktiṃ devavaro haraḥ |
kṛpāsindhurmaheśāno līlākārī bhavāmbikām
||25||तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य शक्तिं देववरो हरः ।
कृपासिन्धुर्महेशानो लीलाकारी भवाम्बिकाम्
śiva uvāca
tapasārādhitā devi brahmaṇā parameṣṭhinā |
prasannā bhava suprītyā kuru tasyākhilepsitam
||26||तपसाराधिता देवि ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
प्रसन्ना भव सुप्रीत्या कुरु तस्याखिलेप्सितम्
tāmājñāṃ parameśasya śirasā pratigṛhya sā |
brahmaṇo vacanāddevī dakṣasya duhitābhavat
||27||तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा ।
ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताभवत्
dattvaivamatulāṃ śaktiṃ brahmaṇo sā śivā mune |
viveśa dehaṃ śaṃbhorhi śaṃbhuścāntardadhe prabhuḥ
||28||दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणो सा शिवा मुने ।
विवेश देहं शंभोर्हि शंभुश्चान्तर्दधे प्रभुः
tadāprabhṛti loke'sminstriyā bhāgaḥ prakalpitaḥ |
ānandaṃ prāpa sa vidhiḥ sṛṣṭirjātā ca maithunī
||29||तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्स्त्रिया भागः प्रकल्पितः ।
आनन्दं प्राप स विधिः सृष्टिर्जाता च मैथुनी
etatte kathitaṃ tāta śivarūpaṃ mahottamam |
arddhanārīnarārddhaṃ hi mahāmaṃgaladaṃ satām
||30||एतत्ते कथितं तात शिवरूपं महोत्तमम् ।
अर्द्धनारीनरार्द्धं हि महामंगलदं सताम्
etadākhyānamanaghaṃ yaḥ paṭhcchṛṇuyādapi |
sa bhuktvā sakalānbhogānprayāti paramāṃ gatim
||31||एतदाख्यानमनघं यः पठ्च्छृणुयादपि ।
स भुक्त्वा सकलान्भोगान्प्रयाति परमां गतिम्
iti śrīśivamahāpurāṇe tṛtīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ śivasyārddhanārīnarāvatāravarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||