गौतमप्रभाववर्णनम्
सूत उवाच
श्रूयतामृषयः श्रेष्ठाः कथां पापप्रणाशिनीम् ।
कथयामि यथा व्यासात्सद्गुरोश्च श्रुता मया
॥१॥पुरा ऋषिवरश्चासीद्गौतमो नाम विश्रुतः ।
अहल्या नाम तस्यासीत्पत्नी परमधार्मिकी
॥२॥दक्षिणस्यां दिशि हि यो गिरिर्ब्रह्मेति संज्ञकः ।
तत्र तेन तपस्तप्तं वर्षाणाम युतं तथा
॥३॥कदाचिच्च ह्यनावृष्टिरभवत्तत्र सुव्रताः ।
वर्षाणां च शतं रौद्री लोका दुःखमुपागताः
॥४॥आर्द्रं च पल्लवं न स्म दृश्यते पृथिवीतले ।
कुतो जलं विदृश्येत जीवानां प्राणधारकम्
॥५॥तदा ते मुनयश्चैव मनुष्याः पशवस्तथा ।
पक्षिणश्च मृगास्तत्र गताश्चैव दिशो दश
॥६॥तां दृष्ट्वा चर्षयो विप्राः प्राणायामपरायणाः ।
ध्यानेन च तदा केचित्कालं निन्युस्सुदारुणम्
॥७॥गौतमोऽपि स्वयं तत्र वरुणार्थे तपश्शुभम् ।
चकार चैव षण्मासं प्राणायामपरायणः
॥८॥ततश्च वरुणस्तस्मै वरं दातुं समागताः ।
प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि ददामि च वचोऽब्रवीत्
॥९॥ततश्च गौतमस्तं वै वृष्टिं च प्रार्थयत्तदा ।
ततस्स वरुणस्तं वै प्रत्युवाच मुनिं द्विजाः
॥१०॥वरुण उवाच
देवाज्ञां च समुल्लंघ्य कथं कुर्यामहं च ताम् ।
अन्यत्प्रार्थय सुज्ञोऽसि यदहं करवाणि ते
॥११॥सूत उवाच
इत्येतद्वचनं तस्य वरुणस्य महात्मनः ।
परोपकारी तच्छुत्वा गोतमो वाक्यमब्रवीत
॥१२॥गौतम उवाच
यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वरो मम ।
यदहं प्रार्थयाम्यद्य कर्तव्यं हि त्वया तथा
॥१३॥यतस्त्वं जलराशीशस्तस्माद्देयं जलं मम ।
अक्षयं सर्वदेवेश दिव्यं नित्यफलप्रदम्
॥१४॥सूत उवाच
इति संप्रार्थितस्तेन वरुणो गौतमेन वै ।
उवाच वचनं तस्मै गर्तश्च क्रियतां त्वया
॥१५॥इत्युक्ते च कृतस्तेन गर्त्तो हस्तप्रमाणतः ।
जलेन पूरितस्तेन दिव्येन वरुणेन सः
॥१६॥अथोवाच मुनिं देवो वरुणो हि जलाधिपः ।
गौतमं मुनिशार्दूलं परोपकृतिशालिनम्
॥१७॥वरुण उवाच
अक्षय्यं च जलं तेऽस्तु तीर्थभूतं महामुने ।
तव नाम्ना च विख्यातं क्षितावेतद्भविष्यति
॥१८॥अत्र दत्तं हुतं तप्तं सुराणां यजनं कृतम् ।
पितॄणां च कृतं श्राद्धं सर्वमेवाक्षयं भवेत्
॥१९॥सूत उवाच
इत्युक्तांतर्द्दधे देवस्स्तुतस्तेन महर्षिणा ।
गौतमोऽपि सुखं प्राप कृत्वान्योपकृतिं मुनिः
॥२०॥मद्दत्तो ह्याश्रयः पुंसां महत्त्वायोपजायते ।
महांतस्तत्स्वरूपं च पश्यंति नेतरेऽशुभाः
॥२१॥यादृङ्नरं च सेवेत तादृशं फलमश्नुते ।
महतस्सेवयोच्च त्वं क्षुद्रस्य क्षुद्रतां तथा
॥२२॥सिंहस्य मंदिरे सेवा मुक्ताफलकरी मता ।
शृगालमंदिरे सेवा त्वस्थिलाभकरी स्मृता
॥२३॥उत्तमानां स्वभावोयं परदुःखासहिष्णुता ।
स्वयं दुखं च संप्राप्तं मन्यतेन्यस्य वार्यते
॥२४॥वृक्षाश्च हाटकं चैव चंदनं चेक्षुकस्तथा ।
एते भुवि परार्थे च दक्षा एवं न केचन
॥२५॥दयालुरमदस्पर्श उपकारी जितेन्द्रियः ।
एतैश्च पुण्यस्तम्भैस्तु चतुर्भिर्धार्य्यते मही
॥२६॥ततश्च गौतमस्तत्र जलं प्राप्य सुदुर्लभम् ।
नित्यनैमित्तिकं कर्म चकार विधिवत्तदा
॥२७॥ततो व्रीहीन्यवांश्चैव नीवारानप्यनेकधा ।
वापयामास तत्रैव हवनार्थं मुनीश्वरः
॥२८॥धान्यानि विविधानीह वृक्षाश्च विविधास्तथा ।
पुष्पाणि च फलान्येव ह्यासंस्तत्रायनेकशः
॥२९॥तच्छुत्वा ऋषयश्चान्ये तत्राया तास्सहस्रशः ।
पशवः पक्षिणश्चान्ये जीवाश्च बहवोऽगमन्
॥३०॥तद्वनं सुन्दरं ह्यासीत्पृथिव्यां मंडले परम् ।
तदक्षयकरायोगादनावृष्टिर्न दुःखदा
॥३१॥ऋषयोऽपि वने तत्र शुभकर्मपरायणाः ।
वासं चक्रुरनेके च शिष्यभार्य्यासुतान्विताः
॥३२॥धान्या नि वापयामासुः कालक्रमणहेतवे ।
आनंदस्तद्वने ह्यासीत्प्रभावाद्गौतमस्य च
॥३३॥इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसं हितायां त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्ये गौतमप्रभाववर्णनं नाम चतुर्विशोऽध्यायः ॥ २४ ॥