अत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनम्
सूत उवाच
कदाचित्स ऋषिश्रेष्ठो ह्यत्रिर्ब्रह्मविदां वरः ।
जागृतश्च जलं देहि प्रत्युवाच प्रियामिति
॥१॥सापि साध्वी त्ववश्यं च गृहीत्वाथ कमण्डलुम् ।
जगाम विपिने तत्र जलं मे नीयते कुतः
॥२॥किं करोमि क्व गच्छामि कुतो नीयेत वै जलम् ।
इति विस्मयमापन्ना तां गंगां हि ददर्श सा
॥३॥तामनुव्रजती यावत् साब्रवीच्च सदा हि ताम् ।
गंगा सरिद्वरा देवी बिभ्रती सुन्दरां तनुम्
॥४॥गंगोवाच
प्रसन्नास्मि च ते देवि कुत्र यासि वदाधुना ।
धन्या त्वं सुभगे सत्यं तवाज्ञां च करोम्यहम्
॥५॥सूत उवाच
तद्वचश्च तदा श्रुत्वा ऋषिपत्नी तपस्विनी ।
प्रत्युवाच वचः प्रीत्या स्वयं सुचकिता द्विजाः
॥६॥अनसूयोवाच
का त्वं कमलपत्राक्षि कुतो वा त्वं समागता ।
तथ्यं ब्रूहि कृपां कृत्वा साध्वी सुप्रवदा सती
॥७॥सूत उवाच
इत्युक्ते च तया तत्र मुनिपत्न्या मुनीश्वराः ।
सरिद्वरा दिव्यरूपा गंगा वाक्यमथाब्रवीत्
॥८॥गंगोवाच
स्वामिनः सेवनं दृष्ट्वा शिवस्य च परात्मनः ।
साध्वि धर्मं च ते दृष्ट्वा स्थितास्मि तव सन्निधौ
॥९॥अहं गंगा समायाता भजनात्ते शुचिस्मिते ।
वशीभूता ह्यहं जाता यदिच्छसि वृणीष्व तत्
॥१०॥सूत उवाच
इत्युक्ते गंगया साध्वी नमस्कृत्य पुरः स्थिता ।
उवाचेति जलं देहि चेत्प्रसन्ना ममाऽधुना
॥११॥इत्येतद्वचनं श्रुत्वा गर्तं कुर्ष्विति साऽब्रवीत् ।
शीघ्रं चायाच्च तत्कृत्वा स्थिता तत्क्षणमात्रतः
॥१२॥तत्र सा च प्रविष्टा च जलरूपमभूत्तदा ।
आश्चर्य्यं परमं गत्वा गृहीतं च जलं तया
॥१३॥उवाच वचनं चैतल्लोकानां सुखहेतवे ।
अनसूया मुनेः पत्नी दिव्यरूपां सरिद्वराम्
॥१४॥अनसूयोवाच
यदि त्वं सुप्रसन्ना मे वर्तसे च कृपामयि ।
स्थातव्यं च त्वया तावन्मत्स्वामी यावदा व्रजेत्
॥१५॥सूत उवाच
इति श्रुत्वानसूयाया वचनं सुखदं सताम् ।
गंगोवाच प्रसन्नाति ह्यत्रेर्दास्यसि मेऽनघे
॥१६॥इत्युक्ते च तया तत्र ह्यनपायि कृतन्तथा ।
स्वामिने तज्जलं दिव्यं दत्त्वा तत्पुरतः स्थिता
॥१७॥स ऋषिश्चापि सुप्रीत्या स्वाचम्य विधिपूर्वकम् ।
पपौ दिव्यं जलं तच्च पीत्वा सुखमवाप ह
॥१८॥अहो नित्यं जलं यच्च पीयते तज्जलं न हि ।
विचार्येति च तेनाशु परितश्चावलोकितम्
॥१९॥शुष्कान्वृक्षान्समालोक्य दिशो रूक्षतरास्तथा ।
उवाच तामृषिश्रेष्ठो न जातं वर्षणं पुनः
॥२०॥तदुक्तं तत्समाकर्ण्य नेतिनेति प्रियान्तदा ।
तामुवाच पुनः सोऽपि जलं नीतं कुतस्त्वया
॥२१॥इत्युक्ते तु तदा तेन विस्मयं परमं गता ।
अनसूया स्वमनसि सचिन्ता तु मुनीश्वराः
॥२२॥निवेद्यते मया चेद्वै तदोत्कर्षो भवेन्मम ।
निवेद्यते यदा नैव व्रतभङ्गो भवेन्मम
॥२३॥नोभयं च तथा स्याद्वै निवेद्यं तत्तथा मम ।
इति यावद्विचार्येत तावत्पृष्टा पुनः पुनः
॥२४॥अथानुग्रहतः शंभोः प्राप्तबुद्धिः पतिव्रता ।
उवाच श्रूयतां स्वामिन्यज्जातं कथयामि ते
॥२५॥अनसूयोवाच
शंकरस्य प्रतापाच्च तवैव सुकृतैस्तथा ।
गंगा समागतात्रैव तदीयं सलिलन्त्विदम्
॥२६॥सूत उवाच
एवं वचस्तदा श्रुत्वा मुनिर्विस्मयमानसः ।
प्रियामुवाच सुप्रीत्या शंकरं मनसा स्मरन्
॥२७॥अत्रिरुवाच
प्रिये सुन्दरि त्वं सत्यमथ वाचं व्यलीककाम् ।
ब्रवीषि च यथार्थं त्वं न मन्ये दुर्लभन्त्विदम्
॥२८॥असाध्यं योगिभिर्यच्च देवैरपि सदा शुभे ।
तच्चैवाद्य कथं जातं विस्मयः परमो मम
॥२९॥यद्येवं दृश्यते चेद्वै तन्मयेहं न चान्यथा ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पतिप्रिया
॥३०॥अनसूयोवाच
आगम्यतां मया सार्द्धं त्वया नाथ महामुने ।
सरिद्वराया गंगाया द्रष्टुमिच्छा भवेद्यदि
॥३१॥सूत उवाच
इत्युक्त्वा तु समादाय पतिं तं सा पतिव्रता ।
गता द्रुतं शिवं स्मृत्वा यत्र गंगा सरिद्वरा
॥३२॥दर्शयामास तां तत्र गंगां पत्ये पतिव्रता ।
गर्ते च संस्थितां तत्र स्वयं दिव्यस्वरूपिणीम्
॥३३॥तत्र गत्वा ऋषिश्रेष्ठो गर्तं च जलपूरितम् ।
आकण्ठं सुन्दरं दृष्ट्वा धन्येयमिति चाब्रवीत्
॥३४॥किं मदीयं तपश्चैव किमन्येषां पुनस्तदा ।
इत्युक्तो मुनिशार्दूलो भक्त्या तुष्टाव तां तदा
॥३५॥ततो हि स मुनिस्तत्र सुस्नातः सुभगे जले ।
आचम्य पुनरेवात्र स्तुतिं चक्रे पुनः पुनः
॥३६॥अनसूयापि संस्नाता सुन्दरे तज्जले तदा ।
नित्यं चक्रे मुनिः कर्म सानसूयापि सुव्रता
॥३७॥ततस्सोवाच तां गंगा गम्यते स्वस्थलं मया ।
इत्युक्ते च पुनः साध्वी तामुवाच सरिद्वराम्
॥३८॥अनसूयोवाच
यदि प्रसन्ना देवेशि यद्यस्ति च कृपा मयि ।
त्वया स्थेयं निश्चलत्वादस्मिन्देवि तपोवने
॥३९॥महतां च स्वभावश्च नांगीकृत्य परित्यजेत् ।
इत्युक्ता च करौ बद्ध्वा तां तुष्टाव पुनःपुनः
॥४०॥ऋषिश्चापि तथोवाच त्वया स्थेयं सरिद्वरे ।
सानुकूला भव त्वं हि सनाथान्देवि नः कुरु
॥४१॥तदीयं तद्वचः श्रुत्वा रम्यं गंगा सरिद्वरा ।
प्रसन्नमानसा गंगाऽनसूयां वाक्यमब्रवीत्
॥४२॥गंगोवाच
शंकरार्चनसंभूतफलं वर्षस्य यच्छसि ।
स्वामिनश्च तदा स्थास्ये देवानामुपकारणात
॥४३॥तथा दानैर्न मे तुष्टिस्तीर्थस्नानैस्तथा च वै ।
यज्ञैस्तथाथ वा योगैर्यथा पातिव्रतेन च
॥४४॥पतिव्रतां यथा दृष्ट्वा मनसः प्रीणनं भवेत् ।
तथा नान्यैरुपायैश्च सत्यं मे व्याहृतं सति
॥४५॥पतिव्रतां स्त्रियं दृष्ट्वा पापनाशो भवेन्मम ।
शुद्धा जाता विशेषेण गौरीतुल्या पतिव्रता
॥४६॥तस्माच्च यदि लोकस्य हिताय तत्प्रयच्छसि ।
तर्ह्यहं स्थिरतां यास्ये यदि कल्याणमिच्छसि
॥४७॥सूत उवाच
इत्येवं वचनं श्रुत्वाऽनसूया सा पतिव्रता ।
गंगायै प्रददौ पुण्यं सर्वं तद्वर्षसंभवम्
॥४८॥महतां च स्वभावो हि परेषां हितमावहेत् ।
सुवर्णं चन्दनं चेक्षुरसस्तत्र निदर्शनम्
॥४९॥एतद्दृष्ट्वानसूयं तत्कर्म पातिव्रतं महत् ।
प्रसन्नोभून्महादेवः पार्थिवादाविराशु वै
॥५०॥शंभुरुवाच
दृष्ट्वा ते कर्म साध्व्येतत् प्रसन्नोऽस्मि पतिव्रते ।
वरं ब्रूहि प्रिये मत्तो यतः प्रियतरासि मे
॥५१॥अथ तौ दम्पती शंभुमभूतां सुन्दराकृतिम् ।
पञ्चवक्त्रादिसंयुक्तं हरं प्रेक्ष्य सुविस्मितौ
॥५२॥नत्वा स्तुत्वा करौ बद्ध्वा महाभक्तिसमन्वितौ ।
अवोचेतां समभ्यर्च्य शंकरं लोकशंकरम्
॥५३॥दम्पती ऊचतुः
यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना जगदम्बिका ।
अस्मिंस्तपोवने तिष्ठ लोकानां सुखदो भव
॥५४॥प्रसन्ना च तदा गंगा प्रसन्नश्च शिवस्तदा ।
उभौ तौ च स्थितौ तत्र यत्रासीदृषिसत्तमः
॥५५॥अत्रीश्वरश्च नाम्नासीदीश्वरः परदुःखहा ।
गंगा सापि स्थिता तत्र तदा गर्तेथ मायया
॥५६॥तद्दिनं हि समारभ्य तत्राक्षय्यजलं सदा ।
हस्तमात्रे हि तद्गर्ते गंगा मन्दाकिनी ह्यभूत्
॥५७॥तत्रैव ऋषयो दिव्याः समाजग्मुस्सहांगनाः ।
तीर्थात्तीर्थाच्च ते सर्वे ते पुरा निर्गता द्विजाः
॥५८॥यवाश्च व्रीहयश्चैव यज्ञयागपरायणाः ।
युक्ता ऋषिवरैस्तैश्च होमं चक्रुश्च ते जनाः
॥५९॥कर्मभिस्तैश्च संतुष्टा वृष्टिं चक्रुर्घनास्तदा ।
आनन्दः परमो लोके बभूवातिमुनीश्वराः
॥६०॥अत्रीश्वरस्य माहात्म्यमित्युक्तं वः सुखावहम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वकामदं भक्ति वर्द्धनम्
॥६१॥इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायामत्रीश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥