धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि जीवितं सफलं तव
ऋषय ऊचुः
धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि जीवितं सफलं तव ।
यच्छ्रावयसि नस्तात महेश्वरकथां शुभाम्
॥१॥बहुभिश्चर्षिभि स्सूत श्रुतं यद्यपि वस्तु सत् ।
सन्देहो न मतोऽस्माकं तदेतत्कथयामि ते
॥२॥केन व्रतेन सन्तुष्टः शिवो यच्छति सत्सुखम् ।
कुशलश्शिवकृत्ये त्वं तस्मात्पृच्छामहे वयम्
॥३॥भुक्तिर्मुक्तिश्च लभ्येत भक्तैर्येन व्रतेन वै ।
तद्वद त्वं विशेषेण व्यासशिष्य नमोऽस्तु ते
॥४॥सूत उवाच
सम्यक्पृष्टमृषिश्रेष्ठा भवद्भिः करुणात्मभिः ।
स्मृत्वा शिवपदांभोजं कथयामि यथाश्रुतम्
॥५॥यथा भवद्भिः पृच्छेत तथा पृष्टं हि वेधसा ।
हरिणा शिवया चैव तथा वै शंकरं प्रति
॥६॥कस्मिंश्चित्समये तैस्तु पृष्टं च परमात्मने ।
केन व्रतेन सन्तुष्टो भुक्तिं मुक्तिं च यच्छसि
॥७॥इति पृष्टस्तदा तैस्तु हरिणा तेन वै तदा ।
तदहं कथयाम्यद्य शृण्वतां पापहारकम्
॥८॥शिव उवाच
भूरि व्रतानि मे सन्ति भुक्तिमुक्तिप्रदानि च ।
मुख्यानि तत्र ज्ञेयानि दशसंख्यानि तानि वै
॥९॥दश शैवव्रतान्याहुर्जाबालश्रुतिपारगाः ।
तानि व्रतानि यत्नेन कार्याण्येव द्विजैस्सदा
॥१०॥प्रत्यष्टम्यां प्रयत्नेन कर्तव्यं नक्तभोजनम् ।
कालाष्टम्यां विशेषेण हरे त्याज्यं हि भोजनम्
॥११॥एकादश्यां सितायां तु त्याज्यं विष्णो हि भोजनम् ।
असितायां तु भोक्तव्यं नक्तमभ्यर्च्य मां हरे
॥१२॥त्रयोदश्यां सितायां तु कर्तव्यं निशि भोजनम् ।
असितायां तु भूतायां तत्र कार्यं शिवव्रतैः
॥१३॥निशि यत्नेन कर्तव्यं भोजनं सोमवासरे ।
उभयोः पक्षयोर्विष्णो सर्वस्मिञ्छिव तत्परैः
॥१४॥व्रतेष्वेतेषु सर्वेषु शैवा भोज्याः प्रयत्नतः ।
यथाशक्ति द्विजश्रेष्ठा व्रतसंपूर्तिहेतवे
॥१५॥व्रतान्येतानि नियमात्कर्तव्यानि द्विजन्मभिः ।
व्रतान्येतानि तु त्यक्त्वा जायन्ते तस्करा द्विजाः
॥१६॥मुक्तिमार्गप्रवीणैश्च कर्तव्यं नियमादिति ।
मुक्तेस्तु प्रापकं चैव चतुष्टयमुदाहृतम्
॥१७॥शिवार्चनं रुद्रजपं उपवासश्शिवालये ।
वाराणस्यां च मरणं मुक्तिरेषा सनातनी
॥१८॥अष्टमी सोमवारे च कृष्णपक्षे चतुर्दशी ।
शिवतुष्टिकरं चैतन्नात्र कार्या विचारणा
॥१९॥चतुर्ष्वपि बलिष्ठं हि शिवरात्रिव्रतं हरे ।
तस्मात्तदेव कर्तव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः
॥२०॥एतस्माच्च मतादन्यन्नास्ति नृणां हितावहम् ।
एतद्व्रतन्तु सर्वेषां धर्मसाधनमुत्तमम्
॥२१॥निष्कामानां सकामानां सर्वेषां च नृणान्तथा ।
वर्णानामाश्रमाणां च स्त्रीबालानां तथा हरे
॥२२॥दासानां दासिकानां च देवादीनां तथैव च ।
शरीरिणां च सर्वेषां हितमेतद्व्रतं वरम्
॥२३॥माघस्य ह्यसिते पक्षे विशिष्टा सातिकीर्तिता ।
निशीथव्यापिनी ग्राह्या हत्याकोटिविनाशिनी
॥२४॥तद्दिने चैव यत्कार्यं प्रातरारभ्य केशव ।
श्रूयतान्तन्मनो दत्त्वा सुप्रीत्या कथयामि ते
॥२५॥प्रातरुत्थाय मेधावी परमानन्दसंयुतः ।
समाचरेन्नित्यकृत्यं स्नानादिकमतन्द्रितः
॥२६॥शिवालये ततो गत्वा पूजयित्वा यथाविधि ।
नमस्कृत्य शिवं पश्चात्संकल्पं सम्यगाचरेत्
॥२७॥देवदेव महादेव नीलकण्ठ नमोऽस्तु ते ।
कर्तुमिच्छाम्यहं देव शिवरात्रिव्रतं तव
॥२८॥तव प्रभावाद्देवेश निर्विघ्नेन भवेदिति ।
कामाद्याः शत्रवो मां वै पीडां कुर्वन्तु नैव हि
॥२९॥एवं संकल्पमास्थाय पूजाद्रव्यं समाहरेत् ।
सुस्थले चैव यल्लिंगं प्रसिद्धं चागमेषु वै
॥३०॥रात्रौ तत्र स्वयं गत्वा संपाद्य विधिमुत्तमम् ।
शिवस्य दक्षिणे भागे पश्चिमे वा स्थले शुभे
॥३१॥निधाय चैव तद्द्रव्यं पूजार्थं शिवसन्निधौ ।
पुनः स्नायात्तदा तत्र विधिपूर्वं नरोत्तमः
॥३२॥परिधाय शुभं वस्त्रमन्तर्वासश्शुभन्तथा ।
आचम्य च त्रिवारं हि पूजारंभं समाचरेत्
॥३३॥यस्य मंत्रस्य यद्द्रव्यं तेन पूजां समाचरेत् ।
अमंत्रकं न कर्तव्यं पूजनं तु हरस्य च
॥३४॥गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्भक्तिभावसमन्वितः ।
पूजनं प्रथमे यामे कृत्वा मंत्रं जपेद्बुधः
॥३५॥पार्थिवं च तदा श्रेष्ठं विदध्यान्मंत्रवान्यदि ।
कृतनित्यक्रियः पश्चात्पार्थिवं च समर्चयेत्
॥३६॥प्रथमं पार्थिवं कृत्वा पश्चात्स्थापनमाचरेत् ।
स्तोत्रैर्नानाविधैर्देवं तोषयेद्वृषभध्वजम्
॥३७॥माहात्म्यं व्रतसंभूतं पठितव्यं सुधीमता ।
श्रोतव्यं भक्तवर्येण व्रतसम्पूर्तिकाम्यया
॥३८॥चतुर्ष्वपि च यामेषु मूर्तीनां च चतुष्टयम् ।
कृत्वावाहनपूर्वं हि विसर्गावधि वै क्रमात्
॥३९॥कार्यं जागरणं प्रीत्या महोत्सव समन्वितम् ।
प्रातः स्नात्वा पुनस्तत्र स्थापयेत्पूजयेच्छिवम्
॥४०॥ततः संप्रार्थयेच्छंभुं नतस्कन्धः कृताञ्जलिः ।
कृतसम्पूर्ण व्रतको नत्वा तं च पुनः पुनः
॥४१॥नियमो यो महादेव कृतश्चैव त्वदाज्ञया ।
विसृज्यते मया स्वामिन्व्रतं जातमनुत्तमम्
॥४२॥व्रतेनानेन देवेश यथाशक्तिकृतेन च ।
सन्तुष्टो भव शर्वाद्य कृपां कुरु ममोपरि
॥४३॥पुष्पाञ्जलिं शिवे दत्त्वा दद्याद्दानं यथाविधि ।
नमस्कृत्य शिवायैव नियमं तं विसर्जयेत्
॥४४॥यथाशक्ति द्विजाञ्छैवान्यतिनश्च विशेषतः ।
भोजयित्वा सुसन्तोष्य स्वयं भोजनमाचरेत्
॥४५॥यामेयामे यथा पूजा कार्या भक्तवरैर्हरे ।
शिवरात्रौ विशेषेण तामहं कथयामि ते
॥४६॥प्रथमे चैव यामे च स्थापितं पार्थिवं हरे ।
पूजयेत्परया भक्त्या सूपचारैरनेकशः
॥४७॥पंचद्रव्यैश्च प्रथमं पूजनीयो हरस्सदा ।
तस्य तस्य च मन्त्रेण पृथग्द्रव्यं समर्पयेत्
॥४८॥तच्च द्रव्यं समर्प्यैव जलधारां ददेत वै ।
पश्चाच्च जलधाराभिर्द्रव्याणुत्तारयेद्बुधः
॥४९॥शतमष्टोत्तरं मन्त्रं पठित्वा जलधारया ।
पूजयेच्च शिवं तत्र निर्गुणं गुणरूपिणम्
॥५०॥गुरुदत्तेन मंत्रेण पूजयेद्वृषभध्जम् ।
अन्यथा नाममंत्रेण पूजयेद्वै सदाशिवम्
॥५१॥चन्दनेन विचित्रेण तण्डुलैश्चाप्यखण्डितैः ।
कृष्णैश्चैव तिलैः पूजा कार्या शंभोः परात्मनः
॥५२॥पुष्पैश्च शतपत्रैश्च करवीरैस्तथा पुनः ।
अष्टभिर्नाममंत्रैश्चार्पयेत्पुष्पाणि शंकरे
॥५३॥भवः शर्वस्तथा रुद्रः पुनः पशुपतिस्तथा ।
उग्रो महांस्तथा भीम ईशान इति तानि वै
॥५४॥श्रीपूर्वैश्च चतुर्थ्यंतैर्नामभिः पूजयेच्छिवम् ।
पश्चाद्धूपं च दीपं च नैवेद्यं च ततः परम्
॥५५॥आद्ये यामे च नैवेद्यं पक्वान्नं कारयेद्बुधः ।
अर्घं च श्रीफलं दत्त्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्
॥५६॥नमस्कारं ततो ध्यानं जपः प्रोक्तो गुरोर्मनोः ।
अन्यथा पंचवर्णेन तोषयेत्तेन शंकरम्
॥५७॥धेनुमुद्रां प्रदर्श्याथ सुजलैस्तर्पणं चरेत् ।
पंचब्राह्मणभोजं च कल्पयेद्वै यथाबलम्
॥५८॥महोत्सवश्च कर्तव्यो यावद्यामो भवेदिह ।
ततः पूजाफलं तस्मै निवेद्य च विसर्जयेत्
॥५९॥पुनर्द्वितीये यामे च संकल्पं सुसमा चरेत् ।
अथवैकदैव संकल्प्य कुर्यात्पूजां तथाविधाम्
॥६०॥द्रव्यैः पूर्वैस्तथा पूजां कृत्वा धारां समर्पयेत् ।
पूर्वतो द्विगुणं मंत्रं समुच्चार्यार्चयेच्छिवम्
॥६१॥पूर्वैस्तिलयवैश्चाथ कमलैः पूजयेच्छिवम् ।
बिल्वपत्रैर्विशेषेण पूजयेत्परमेश्वरम्
॥६२॥अर्घ्यं च बीजपूरेण नैवेद्यं पायसन्तथा ।
मंत्रावृत्तिस्तु द्विगुणा पूर्वतोऽपि जनार्दन
॥६३॥ततश्च ब्राह्मणानां हि भोज्यो संकल्पमाचरेत् ।
अन्यत्सर्वं तथा कुर्याद्यावच्च द्वितयावधि
॥६४॥यामे प्राप्ते तृतीये च पूर्ववत्पूजनं चरेत् ।
यवस्थाने च गोधूमाः पुष्पाण्यर्कभवानि च
॥६५॥धूपैश्च विविधैस्तत्र दीपैर्नानाविधैरपि ।
नैवेद्यापूपकैर्विष्णो शाकैर्नानाविधैरपि
॥६६॥कृत्वैव चाथ कर्पूरैरारार्तिक विधिं चरेत ।
अर्घ्यं सदाडिमं दद्याद्द्विगुणं जपमाचरेत्
॥६७॥ततश्च ब्रह्मभोजस्य संकल्पं च सदक्षिणम् ।
उत्सवं पूर्ववत्कुर्या द्यावद्यामावधिर्भवेत्
॥६८॥यामे चतुर्थे संप्राते कुर्यात्तस्य विसर्जनम् ।
प्रयोगादि पुनः कृत्वा पूजां विधिवदाचरेत्
॥६९॥माषैः प्रियंगुभिर्मुद्गैस्सप्तधान्यैस्तथाथवा ।
शंखीपुष्पैर्बिल्वपत्रैः पूजयेत्परमेश्वरम्
॥७०॥नैवेद्यं तत्र दद्याद्वै मधुरैर्विविधैरपि ।
अथवा चैव माषान्नैस्तोषयेच्च सदाशिवम्
॥७१॥अर्घं दद्यात्कदल्याश्च फलेनैवाथवा हरे ।
विविधैश्च फलैश्चैव दद्यादर्घ्यं शिवाय च
॥७२॥पूर्वतो द्विगुणं कुर्यान्मंत्रजापं नरोत्तमः ।
संकल्पं ब्रह्मभोजस्य यथाशक्ति चरेद्बुधः
॥७३॥गीतैर्वाद्यैस्तथा नृत्यैर्नयेत्कालं च भक्तितः ।
महोत्सवैर्भक्तजनैर्यावत्स्यादरुणोदयः
॥७४॥उदये च तथा जाते पुनस्स्नात्वार्चयेच्छिवम् ।
नानापूजोपहारैश्च स्वाभिषेकमथाचरेत्
॥७५॥नानाविधानि दानानि भोज्यं च विविधन्तथा ।
ब्राह्मणानां यतीनां च कर्तव्यं यामसंख्यया
॥७६॥शंकराय नमस्कृत्य पुष्पाञ्जलिमथाचरेत् ।
प्रार्थयेत्सुस्तुतिं कृत्वा मन्त्रैरेतैर्विचक्षणः
॥७७॥तावकस्त्वद्गतप्राणस्त्वच्चित्तोऽहं सदा मृड ।
कृपानिधे इति ज्ञात्वा यथा योग्यं तथा कुरु
॥७८॥अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाज्जपपूजादिकं मया ।
कृपानिधित्वाज्ज्ञात्वैव भूतनाथ प्रसीद मे
॥७९॥अनेनैवोपवासेन यज्जातं फलमेव च ।
तेनैव प्रीयतां देवः शंकरः सुखदायकः
॥८०॥कुले मम महादेव भजनं तेऽस्तु सर्वदा ।
माभूत्तस्य कुले जन्म यत्र त्वं नहि देवता
॥८१॥पुष्पांजलिं समर्प्यैवं तिलकाशिष एव च ।
गृह्णीयाद्ब्राह्मणेभ्यश्च ततश्शंभुं विसर्जयेत्
॥८२॥एवं व्रतं कृतं येन तस्माद्दूरो हरो न हि ।
न शक्यते फलं वक्तुं नादेयं विद्यते मम
॥८३॥अनायासतया चेद्वै कृतं व्रतमिदम्परम् ।
तस्य वै मुक्तिबीजं च जातं नात्र विचारणा
॥८४॥प्रतिमासं व्रतं चैव कर्तव्यं भक्तितो नरैः ।
उद्यापनविधिं पश्चात्कृत्वा सांगफलं लभेत्
॥८५॥व्रतस्य करणान्नूनं शिवोऽहं सर्वदुःखहा ।
दद्मि भुक्तिं च मुक्तिं च सर्वं वै वाञ्छितं फलम्
॥८६॥सूत उवाच
इति शिववचनं निशम्य विष्णुर्हिततरमद्भुतमाजगाम धाम ।
तदनु व्रतमुत्तमं जनेषु समचरदात्महितेषु चैतदेव
॥८७॥कदाचिन्नारदायाथ शिवरात्रिव्रतन्त्विदम् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं कथयामास केशवः
॥८८॥इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां व्याधेश्वरमाहात्म्ये शिवरात्रिव्रतमहिमनिरूपणंनामाष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥