ज्ञाननिरूपणम्
सूत उवाच
श्रूयतामृषयः सर्वे शिवज्ञानं यथा श्रुतम् ।
कथयामि महागुह्यं पर मुक्तिस्वरूपकम्
॥१॥कनारदकुमाराणां व्यासस्य कपिलस्य च ।
एतेषां च समाजे तैर्निश्चित्य समुदाहृतम्
॥२॥इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं सर्वं शिवमयं जगत् ।
शिवः सर्वमयो ज्ञेयस्सर्वज्ञेन विपश्चिता
॥३॥आब्रह्मतृणपर्यन्तं यत्किंचिद्दृश्यते जगत् ।
तत्सर्वं शिव एवास्ति स देवः शिव उच्यते
॥४॥यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् ।
सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन
॥५॥रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः ।
न तत्र च प्रविष्टोसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान्
॥६॥यथा च ज्योतिषश्चैव जलादौ प्रतिबिंबता ।
वस्तुतो न प्रवेशो वै तथैव च शिवः स्वयम्
॥७॥वस्तुतस्तु स्वयं सर्वं क्रमो हि भासते शुभः ।
अज्ञानं च मतेर्भेदो नास्त्यन्यच्च द्वयम्पुनः
॥८॥दर्शनेषु च सर्वेषु मतिभेदः प्रदर्श्यते ।
परं वेदान्तिनो नित्यमद्वैतं प्रतिचक्षते
॥९॥स्वस्याप्यंशस्य जीवांशो ह्यविद्यामोहितो वशः ।
अन्योऽहमिति जानाति तया मुक्तो भवेच्छिवः
॥१०॥सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् व्यापकः सर्वजन्तुषु ।
चेतनाचेतनेशोपि सर्वत्र शंकरस्स्वयम्
॥११॥उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः ।
वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्
॥१२॥यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठेकाष्ठे च तिष्ठति ।
यो वै मंथति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्
॥१३॥भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः ।
स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः
॥१४॥शिवःशिवःशिवश्चैव नान्यदस्तीति किंचन ।
भ्रान्त्या नानास्वरूपो हि भासते शङ्करस्सदा
॥१५॥यथा समुद्रो मृच्चैव सुवर्णमथवा पुनः ।
उपाधितो हि नानात्वं लभते शंकरस्तथा
॥१६॥कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतो न प्रवर्तते ।
केवलं भ्रान्तिबुद्ध्यैव तदाभावे स नश्यति
॥१७॥तदा बीजात्प्ररोहश्च नानात्वं हि प्रकाशयेत् ।
अन्ते च बीजमेव स्यात्तत्प्ररोहश्च नश्यति
॥१८॥ज्ञानी च बीजमेव स्यात्प्ररोहो विकृतीर्मता ।
तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी नात्र कार्या विचारणा
॥१९॥सर्वं शिवः शिवं सर्वं नास्ति भेदश्च कश्चन ।
कथं च विविधं पश्यत्येकत्वं च कथं पुनः
॥२०॥यथैकं चैव सूर्याख्यं ज्योतिर्नानाविधं जनैः ।
जलादौ च विशेषेण दृश्यते तत्तथैव सः
॥२१॥सर्वत्र व्यापकश्चैव स्पर्शत्वं न विबध्यते ।
तथैव व्यापको देवो बध्यते न क्वचित्स वै
॥२२॥साहंकारस्तथा जीवस्तन्मुक्तः शंकरः स्वयम् ।
जीवस्तुच्छः कर्मभोगो निर्लिप्तः शंकरो महान्
॥२३॥यथैकं च सुवर्णादि मिलितं रजतादिना ।
४ अल्पमूल्यं प्रजायेत तथा जीवोऽप्यहंयुतः
॥२४॥यथैव हि सुर्वणादि क्षारादेः शोधितं शुभम् ।
पूर्ववन्मूल्यतां याति तथा जीवोऽपि संस्कृतेः
॥२५॥प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभाव समन्वितः ।
शिवबुद्ध्या करोत्युच्चैः पूजनं स्मरणादिकम्
॥२६॥तद्बुध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः ।
तदाऽज्ञानं च नश्येत ज्ञानवाञ्जायते यदा
॥२७॥तदाहंकारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान् ।
शङ्करस्य प्रसादेन प्रयाति शङ्करताम्पुनः
॥२८॥यथाऽऽदर्शस्वरूपे च स्वीयरूपं प्रदृश्यते ।
तथा सर्वत्रगं शम्भु पश्यतीति सुनिश्चितम्
॥२९॥जीवन्मुक्तस्य एवासौ देहः शीर्ण शिवे मिलेत् ।
प्रारब्धवशगो देहस्तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः
॥३०॥शुभं लब्ध्वा न हृष्येत कुप्येल्लब्ध्वाऽशुभं न हि ।
द्वंद्वेषु समता यस्य ज्ञानवानुच्यते हि सः
॥३१॥आत्मयोगेन तत्त्वानामथवा च विवेकतः ।
यथा शरीरतो यायाच्छरीरं मुक्तिमिच्छतः
॥३२॥सदाशिवो विलीयेत मुक्तो विरहमेव च ।
ज्ञानमूलन्तथाध्यात्म्यं तस्य भक्तिश्शिवस्य च
॥३३॥भक्तेश्च प्रेम संप्रोक्तं प्रेम्णश्च श्रवणन्तथा ।
श्रवणाच्चापि सत्संगस्सत्संगाच्च गुरुर्बुधः
॥३४॥सम्पन्ने च तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम् ।
इति चेज्ज्ञानवान्यो वै शंभुमेव सदा भजेत्
॥३५॥अनन्यया च भक्त्या वै युक्तः शम्भुं भजेत्पुनः ।
अन्ते च मुक्तिमायाति नात्र कार्या विचारणा
॥३६॥अतोऽधिको न देवोऽस्ति मुक्तिप्राप्त्यै च शंकरात् ।
शरणं प्राप्य यश्चैव संसाराद्विनिवर्तते
॥३७॥इति मे विविधं वाक्यमृषीणां च समागतैः ।
निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः
॥३८॥प्रथमं विष्णवे दत्तं शंभुना लिंगसन्मुखे ।
विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु
॥३९॥नारदाय ततः प्रोक्तं तज्ज्ञानं सनकादिभिः ।
व्यासाय नारदेनोक्तं तेन मह्यं कृपालुना
॥४०॥मया चैव भवद्भ्यश्च भवद्भिर्लोकहेतवे ।
स्थापनीयं प्रयत्नेन शिवप्राप्तिकरं च तत्
॥४१॥इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ।
गोपनीयं प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
॥४२॥व्यास उवाच
एतच्छुत्वा तु ऋषय आनन्दं परमं गताः ।
हर्षगद्गदया वाचा नत्वा ते तुष्टुवुर्मुहुः ।
४३ ऋषय ऊचुः ।
व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तमः ।
श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम्
॥४४॥अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव ।
सन्तुष्टाश्शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम्
॥४५॥सूत उवाच
नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च ।
अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः
॥४६॥इतिहासपुराणानि वेदाच्छास्त्राणि चासकृत् ।
विचार्य्योद्धृत्य तत्सारं मह्यं व्यासेन भाषितम्
॥४७॥एतच्छ्रुत्वा ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् ।
अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तस्य भक्तिवर्द्धनम्
॥४८॥पुनश्श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुते पुनः ।
तस्मात्पुनःपुनश्श्राव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः
॥४९॥आवृत्तयः पंच कार्याः समुद्दिश्य फलं परम् ।
तत्प्राप्नोति न सन्देहो व्यासस्य वचनं त्विदम्
॥५०॥न दुर्लभं हि तस्यैव येनेदं श्रुतमुत्तमम् ।
पंचकृत्वस्तदावृत्त्या लभ्यते शिवदर्शनम्
॥५१॥पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः ।
इदं श्रुत्वा पंचकृत्वो धिया सिद्धिं परां गताः
॥५२॥श्रोष्यत्यद्यापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः ।
विज्ञानं शिवसंज्ञं वै भुक्तिं मुक्तिं लभेच्च सः
॥५३॥व्यास उवाच
इति तद्वचनं श्रुत्वा परमानन्दमागताः ।
समानर्चुश्च ते भूतं नानावस्तुभिरादरात
॥५४॥नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।
आशीर्भिर्वर्द्धयामासुः संतुष्टाश्छिन्नसंशयाः
॥५५॥परस्परं च संतुष्टाः सूतस्ते च सुबुद्धयः ।
शंभुं देवं परं मत्वा नमंति स्म भजंति च
॥५६॥एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
॥५७॥इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा ।
चतुर्थी शिव पुराणस्य कथिता मे मुदावहा
॥५८॥एतां यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।
स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानंते परगतिं लभेत्
॥५९॥इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्विंशतिसाहस्र्यां वैयासिक्यां संहितायां तदन्तर्गतायां चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां ज्ञाननिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४३ ॥
समाप्तेयं शिवमहापुराणान्तर्गतकोटिरुद्रसंहिता चतुर्थी