jñānanirūpaṇam
sūta uvāca
śrūyatāmṛṣayaḥ sarve śivajñānaṃ yathā śrutam |
kathayāmi mahāguhyaṃ para muktisvarūpakam
||1||श्रूयतामृषयः सर्वे शिवज्ञानं यथा श्रुतम् ।
कथयामि महागुह्यं पर मुक्तिस्वरूपकम्
kanāradakumārāṇāṃ vyāsasya kapilasya ca |
eteṣāṃ ca samāje tairniścitya samudāhṛtam
||2||कनारदकुमाराणां व्यासस्य कपिलस्य च ।
एतेषां च समाजे तैर्निश्चित्य समुदाहृतम्
iti jñānaṃ sadā jñeyaṃ sarvaṃ śivamayaṃ jagat |
śivaḥ sarvamayo jñeyassarvajñena vipaścitā
||3||इति ज्ञानं सदा ज्ञेयं सर्वं शिवमयं जगत् ।
शिवः सर्वमयो ज्ञेयस्सर्वज्ञेन विपश्चिता
ābrahmatṛṇaparyantaṃ yatkiṃciddṛśyate jagat |
tatsarvaṃ śiva evāsti sa devaḥ śiva ucyate
||4||आब्रह्मतृणपर्यन्तं यत्किंचिद्दृश्यते जगत् ।
तत्सर्वं शिव एवास्ति स देवः शिव उच्यते
yadecchā tasya jāyeta tadā ca kriyate tvidam |
sarvaṃ sa eva jānāti taṃ na jānāti kaścana
||5||यदेच्छा तस्य जायेत तदा च क्रियते त्विदम् ।
सर्वं स एव जानाति तं न जानाति कश्चन
racayitvā svayaṃ tacca praviśya dūrataḥ sthitaḥ |
na tatra ca praviṣṭosau nirliptaścitsvarūpavān
||6||रचयित्वा स्वयं तच्च प्रविश्य दूरतः स्थितः ।
न तत्र च प्रविष्टोसौ निर्लिप्तश्चित्स्वरूपवान्
yathā ca jyotiṣaścaiva jalādau pratibiṃbatā |
vastuto na praveśo vai tathaiva ca śivaḥ svayam
||7||यथा च ज्योतिषश्चैव जलादौ प्रतिबिंबता ।
वस्तुतो न प्रवेशो वै तथैव च शिवः स्वयम्
vastutastu svayaṃ sarvaṃ kramo hi bhāsate śubhaḥ |
ajñānaṃ ca materbhedo nāstyanyacca dvayampunaḥ
||8||वस्तुतस्तु स्वयं सर्वं क्रमो हि भासते शुभः ।
अज्ञानं च मतेर्भेदो नास्त्यन्यच्च द्वयम्पुनः
darśaneṣu ca sarveṣu matibhedaḥ pradarśyate |
paraṃ vedāntino nityamadvaitaṃ praticakṣate
||9||दर्शनेषु च सर्वेषु मतिभेदः प्रदर्श्यते ।
परं वेदान्तिनो नित्यमद्वैतं प्रतिचक्षते
svasyāpyaṃśasya jīvāṃśo hyavidyāmohito vaśaḥ |
anyo'hamiti jānāti tayā mukto bhavecchivaḥ
||10||स्वस्याप्यंशस्य जीवांशो ह्यविद्यामोहितो वशः ।
अन्योऽहमिति जानाति तया मुक्तो भवेच्छिवः
sarvaṃ vyāpya śivaḥ sākṣād vyāpakaḥ sarvajantuṣu |
cetanācetaneśopi sarvatra śaṃkarassvayam
||11||सर्वं व्याप्य शिवः साक्षाद् व्यापकः सर्वजन्तुषु ।
चेतनाचेतनेशोपि सर्वत्र शंकरस्स्वयम्
upāyaṃ yaḥ karotyasya darśanārthaṃ vicakṣaṇaḥ |
vedāntamārgamāśritya taddarśanaphalaṃ labhet
||12||उपायं यः करोत्यस्य दर्शनार्थं विचक्षणः ।
वेदान्तमार्गमाश्रित्य तद्दर्शनफलं लभेत्
yathāgnirvyāpakaścaiva kāṣṭhekāṣṭhe ca tiṣṭhati |
yo vai maṃthati tatkāṣṭhaṃ sa vai paśyatyasaṃśayam
||13||यथाग्निर्व्यापकश्चैव काष्ठेकाष्ठे च तिष्ठति ।
यो वै मंथति तत्काष्ठं स वै पश्यत्यसंशयम्
bhaktyādisādhanānīha yaḥ karoti vicakṣaṇaḥ |
sa vai paśyatyavaśyaṃ hi taṃ śivaṃ nātra saṃśayaḥ
||14||भक्त्यादिसाधनानीह यः करोति विचक्षणः ।
स वै पश्यत्यवश्यं हि तं शिवं नात्र संशयः
śivaḥśivaḥśivaścaiva nānyadastīti kiṃcana |
bhrāntyā nānāsvarūpo hi bhāsate śaṅkarassadā
||15||शिवःशिवःशिवश्चैव नान्यदस्तीति किंचन ।
भ्रान्त्या नानास्वरूपो हि भासते शङ्करस्सदा
yathā samudro mṛccaiva suvarṇamathavā punaḥ |
upādhito hi nānātvaṃ labhate śaṃkarastathā
||16||यथा समुद्रो मृच्चैव सुवर्णमथवा पुनः ।
उपाधितो हि नानात्वं लभते शंकरस्तथा
kāryakāraṇayorbhedo vastuto na pravartate |
kevalaṃ bhrāntibuddhyaiva tadābhāve sa naśyati
||17||कार्यकारणयोर्भेदो वस्तुतो न प्रवर्तते ।
केवलं भ्रान्तिबुद्ध्यैव तदाभावे स नश्यति
tadā bījātprarohaśca nānātvaṃ hi prakāśayet |
ante ca bījameva syāttatprarohaśca naśyati
||18||तदा बीजात्प्ररोहश्च नानात्वं हि प्रकाशयेत् ।
अन्ते च बीजमेव स्यात्तत्प्ररोहश्च नश्यति
jñānī ca bījameva syātpraroho vikṛtīrmatā |
tannivṛttau punarjñānī nātra kāryā vicāraṇā
||19||ज्ञानी च बीजमेव स्यात्प्ररोहो विकृतीर्मता ।
तन्निवृत्तौ पुनर्ज्ञानी नात्र कार्या विचारणा
sarvaṃ śivaḥ śivaṃ sarvaṃ nāsti bhedaśca kaścana |
kathaṃ ca vividhaṃ paśyatyekatvaṃ ca kathaṃ punaḥ
||20||सर्वं शिवः शिवं सर्वं नास्ति भेदश्च कश्चन ।
कथं च विविधं पश्यत्येकत्वं च कथं पुनः
yathaikaṃ caiva sūryākhyaṃ jyotirnānāvidhaṃ janaiḥ |
jalādau ca viśeṣeṇa dṛśyate tattathaiva saḥ
||21||यथैकं चैव सूर्याख्यं ज्योतिर्नानाविधं जनैः ।
जलादौ च विशेषेण दृश्यते तत्तथैव सः
sarvatra vyāpakaścaiva sparśatvaṃ na vibadhyate |
tathaiva vyāpako devo badhyate na kvacitsa vai
||22||सर्वत्र व्यापकश्चैव स्पर्शत्वं न विबध्यते ।
तथैव व्यापको देवो बध्यते न क्वचित्स वै
sāhaṃkārastathā jīvastanmuktaḥ śaṃkaraḥ svayam |
jīvastucchaḥ karmabhogo nirliptaḥ śaṃkaro mahān
||23||साहंकारस्तथा जीवस्तन्मुक्तः शंकरः स्वयम् ।
जीवस्तुच्छः कर्मभोगो निर्लिप्तः शंकरो महान्
yathaikaṃ ca suvarṇādi militaṃ rajatādinā |
4 alpamūlyaṃ prajāyeta tathā jīvo'pyahaṃyutaḥ
||24||यथैकं च सुवर्णादि मिलितं रजतादिना ।
४ अल्पमूल्यं प्रजायेत तथा जीवोऽप्यहंयुतः
yathaiva hi survaṇādi kṣārādeḥ śodhitaṃ śubham |
pūrvavanmūlyatāṃ yāti tathā jīvo'pi saṃskṛteḥ
||25||यथैव हि सुर्वणादि क्षारादेः शोधितं शुभम् ।
पूर्ववन्मूल्यतां याति तथा जीवोऽपि संस्कृतेः
prathamaṃ sadguruṃ prāpya bhaktibhāva samanvitaḥ |
śivabuddhyā karotyuccaiḥ pūjanaṃ smaraṇādikam
||26||प्रथमं सद्गुरुं प्राप्य भक्तिभाव समन्वितः ।
शिवबुद्ध्या करोत्युच्चैः पूजनं स्मरणादिकम्
tadbudhyā dehato yāti sarvapāpādiko malaḥ |
tadā'jñānaṃ ca naśyeta jñānavāñjāyate yadā
||27||तद्बुध्या देहतो याति सर्वपापादिको मलः ।
तदाऽज्ञानं च नश्येत ज्ञानवाञ्जायते यदा
tadāhaṃkāranirmukto jīvo nirmalabuddhimān |
śaṅkarasya prasādena prayāti śaṅkaratāmpunaḥ
||28||तदाहंकारनिर्मुक्तो जीवो निर्मलबुद्धिमान् ।
शङ्करस्य प्रसादेन प्रयाति शङ्करताम्पुनः
yathā''darśasvarūpe ca svīyarūpaṃ pradṛśyate |
tathā sarvatragaṃ śambhu paśyatīti suniścitam
||29||यथाऽऽदर्शस्वरूपे च स्वीयरूपं प्रदृश्यते ।
तथा सर्वत्रगं शम्भु पश्यतीति सुनिश्चितम्
jīvanmuktasya evāsau dehaḥ śīrṇa śive milet |
prārabdhavaśago dehastadbhinno jñānavān mataḥ
||30||जीवन्मुक्तस्य एवासौ देहः शीर्ण शिवे मिलेत् ।
प्रारब्धवशगो देहस्तद्भिन्नो ज्ञानवान् मतः
śubhaṃ labdhvā na hṛṣyeta kupyellabdhvā'śubhaṃ na hi |
dvaṃdveṣu samatā yasya jñānavānucyate hi saḥ
||31||शुभं लब्ध्वा न हृष्येत कुप्येल्लब्ध्वाऽशुभं न हि ।
द्वंद्वेषु समता यस्य ज्ञानवानुच्यते हि सः
ātmayogena tattvānāmathavā ca vivekataḥ |
yathā śarīrato yāyāccharīraṃ muktimicchataḥ
||32||आत्मयोगेन तत्त्वानामथवा च विवेकतः ।
यथा शरीरतो यायाच्छरीरं मुक्तिमिच्छतः
sadāśivo vilīyeta mukto virahameva ca |
jñānamūlantathādhyātmyaṃ tasya bhaktiśśivasya ca
||33||सदाशिवो विलीयेत मुक्तो विरहमेव च ।
ज्ञानमूलन्तथाध्यात्म्यं तस्य भक्तिश्शिवस्य च
bhakteśca prema saṃproktaṃ premṇaśca śravaṇantathā |
śravaṇāccāpi satsaṃgassatsaṃgācca gururbudhaḥ
||34||भक्तेश्च प्रेम संप्रोक्तं प्रेम्णश्च श्रवणन्तथा ।
श्रवणाच्चापि सत्संगस्सत्संगाच्च गुरुर्बुधः
sampanne ca tathā jñāne mukto bhavati niścitam |
iti cejjñānavānyo vai śaṃbhumeva sadā bhajet
||35||सम्पन्ने च तथा ज्ञाने मुक्तो भवति निश्चितम् ।
इति चेज्ज्ञानवान्यो वै शंभुमेव सदा भजेत्
ananyayā ca bhaktyā vai yuktaḥ śambhuṃ bhajetpunaḥ |
ante ca muktimāyāti nātra kāryā vicāraṇā
||36||अनन्यया च भक्त्या वै युक्तः शम्भुं भजेत्पुनः ।
अन्ते च मुक्तिमायाति नात्र कार्या विचारणा
ato'dhiko na devo'sti muktiprāptyai ca śaṃkarāt |
śaraṇaṃ prāpya yaścaiva saṃsārādvinivartate
||37||अतोऽधिको न देवोऽस्ति मुक्तिप्राप्त्यै च शंकरात् ।
शरणं प्राप्य यश्चैव संसाराद्विनिवर्तते
iti me vividhaṃ vākyamṛṣīṇāṃ ca samāgataiḥ |
niścitya kathitaṃ viprā dhiyā dhāryaṃ prayatnataḥ
||38||इति मे विविधं वाक्यमृषीणां च समागतैः ।
निश्चित्य कथितं विप्रा धिया धार्यं प्रयत्नतः
prathamaṃ viṣṇave dattaṃ śaṃbhunā liṃgasanmukhe |
viṣṇunā brahmaṇe dattaṃ brahmaṇā sanakādiṣu
||39||प्रथमं विष्णवे दत्तं शंभुना लिंगसन्मुखे ।
विष्णुना ब्रह्मणे दत्तं ब्रह्मणा सनकादिषु
nāradāya tataḥ proktaṃ tajjñānaṃ sanakādibhiḥ |
vyāsāya nāradenoktaṃ tena mahyaṃ kṛpālunā
||40||नारदाय ततः प्रोक्तं तज्ज्ञानं सनकादिभिः ।
व्यासाय नारदेनोक्तं तेन मह्यं कृपालुना
mayā caiva bhavadbhyaśca bhavadbhirlokahetave |
sthāpanīyaṃ prayatnena śivaprāptikaraṃ ca tat
||41||मया चैव भवद्भ्यश्च भवद्भिर्लोकहेतवे ।
स्थापनीयं प्रयत्नेन शिवप्राप्तिकरं च तत्
iti vaśca samākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ munīśvarāḥ |
gopanīyaṃ prayatnena kimanyacchrotumicchatha
||42||इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ।
गोपनीयं प्रयत्नेन किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ
vyāsa uvāca
etacchutvā tu ṛṣaya ānandaṃ paramaṃ gatāḥ |
harṣagadgadayā vācā natvā te tuṣṭuvurmuhuḥ |
43 ṛṣaya ūcuḥ |
vyāsaśiṣya namaste'stu dhanyastvaṃ śaivasattamaḥ |
śrāvitaṃ naḥ paraṃ vastu śaivaṃ jñānamanuttamam
||44||एतच्छुत्वा तु ऋषय आनन्दं परमं गताः ।
हर्षगद्गदया वाचा नत्वा ते तुष्टुवुर्मुहुः ।
४३ ऋषय ऊचुः ।
व्यासशिष्य नमस्तेऽस्तु धन्यस्त्वं शैवसत्तमः ।
श्रावितं नः परं वस्तु शैवं ज्ञानमनुत्तमम्
asmākaṃ cetaso bhrāntirgatā hi kṛpayā tava |
santuṣṭāśśivasajjñānaṃ prāpya tvatto vimuktidam
||45||अस्माकं चेतसो भ्रान्तिर्गता हि कृपया तव ।
सन्तुष्टाश्शिवसज्ज्ञानं प्राप्य त्वत्तो विमुक्तिदम्
sūta uvāca
nāstikāya na vaktavyamaśraddhāya śaṭhāya ca |
abhaktāya maheśasya na cāśuśruṣave dvijāḥ
||46||नास्तिकाय न वक्तव्यमश्रद्धाय शठाय च ।
अभक्ताय महेशस्य न चाशुश्रुषवे द्विजाः
itihāsapurāṇāni vedācchāstrāṇi cāsakṛt |
vicāryyoddhṛtya tatsāraṃ mahyaṃ vyāsena bhāṣitam
||47||इतिहासपुराणानि वेदाच्छास्त्राणि चासकृत् ।
विचार्य्योद्धृत्य तत्सारं मह्यं व्यासेन भाषितम्
etacchrutvā hyekavāraṃ bhavetpāpaṃ hi bhasmasāt |
abhakto bhaktimāpnoti bhaktasya bhaktivarddhanam
||48||एतच्छ्रुत्वा ह्येकवारं भवेत्पापं हि भस्मसात् ।
अभक्तो भक्तिमाप्नोति भक्तस्य भक्तिवर्द्धनम्
punaśśrute ca sadbhaktirmuktissyācca śrute punaḥ |
tasmātpunaḥpunaśśrāvyaṃ bhuktimuktiphalepsubhiḥ
||49||पुनश्श्रुते च सद्भक्तिर्मुक्तिस्स्याच्च श्रुते पुनः ।
तस्मात्पुनःपुनश्श्राव्यं भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः
āvṛttayaḥ paṃca kāryāḥ samuddiśya phalaṃ param |
tatprāpnoti na sandeho vyāsasya vacanaṃ tvidam
||50||आवृत्तयः पंच कार्याः समुद्दिश्य फलं परम् ।
तत्प्राप्नोति न सन्देहो व्यासस्य वचनं त्विदम्
na durlabhaṃ hi tasyaiva yenedaṃ śrutamuttamam |
paṃcakṛtvastadāvṛttyā labhyate śivadarśanam
||51||न दुर्लभं हि तस्यैव येनेदं श्रुतमुत्तमम् ।
पंचकृत्वस्तदावृत्त्या लभ्यते शिवदर्शनम्
purātanāśca rājāno viprā vaiśyāśca sattamāḥ |
idaṃ śrutvā paṃcakṛtvo dhiyā siddhiṃ parāṃ gatāḥ
||52||पुरातनाश्च राजानो विप्रा वैश्याश्च सत्तमाः ।
इदं श्रुत्वा पंचकृत्वो धिया सिद्धिं परां गताः
śroṣyatyadyāpi yaścedaṃ mānavo bhaktitatparaḥ |
vijñānaṃ śivasaṃjñaṃ vai bhuktiṃ muktiṃ labhecca saḥ
||53||श्रोष्यत्यद्यापि यश्चेदं मानवो भक्तितत्परः ।
विज्ञानं शिवसंज्ञं वै भुक्तिं मुक्तिं लभेच्च सः
vyāsa uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā paramānandamāgatāḥ |
samānarcuśca te bhūtaṃ nānāvastubhirādarāta
||54||इति तद्वचनं श्रुत्वा परमानन्दमागताः ।
समानर्चुश्च ते भूतं नानावस्तुभिरादरात
namaskāraiḥ stavaiścaiva svastivācanapūrvakam |
āśīrbhirvarddhayāmāsuḥ saṃtuṣṭāśchinnasaṃśayāḥ
||55||नमस्कारैः स्तवैश्चैव स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।
आशीर्भिर्वर्द्धयामासुः संतुष्टाश्छिन्नसंशयाः
parasparaṃ ca saṃtuṣṭāḥ sūtaste ca subuddhayaḥ |
śaṃbhuṃ devaṃ paraṃ matvā namaṃti sma bhajaṃti ca
||56||परस्परं च संतुष्टाः सूतस्ते च सुबुद्धयः ।
शंभुं देवं परं मत्वा नमंति स्म भजंति च
etacchivasuvijñānaṃ śivasyātipriyaṃ mahat |
bhuktimuktipradaṃ divyaṃ śivabhaktivivarddhanam
||57||एतच्छिवसुविज्ञानं शिवस्यातिप्रियं महत् ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं शिवभक्तिविवर्द्धनम्
iyaṃ hi saṃhitā puṇyā koṭirudrāhvayā parā |
caturthī śiva purāṇasya kathitā me mudāvahā
||58||इयं हि संहिता पुण्या कोटिरुद्राह्वया परा ।
चतुर्थी शिव पुराणस्य कथिता मे मुदावहा
etāṃ yaḥ śṛṇuyādbhaktyā śrāvayedvā samāhitaḥ |
sa bhuktvehākhilānbhogānaṃte paragatiṃ labhet
||59||एतां यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।
स भुक्त्वेहाखिलान्भोगानंते परगतिं लभेत्
iti śrīśivamahāpurāṇe caturviṃśatisāhasryāṃ vaiyāsikyāṃ saṃhitāyāṃ tadantargatāyāṃ caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ jñānanirūpaṇaṃ nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 43 ||
samāpteyaṃ śivamahāpurāṇāntargatakoṭirudrasaṃhitā caturthī