bhīmāsurakṛtopadravavarṇanam
sūta uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi māhātmyaṃ bhaimaśaṃkaram |
yasya śravaṇamātreṇa sarvābhīṣṭaṃ labhennaraḥ
||1||अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भैमशंकरम् ।
यस्य श्रवणमात्रेण सर्वाभीष्टं लभेन्नरः
kāmarūpābhidhe deśe śaṃkaro lokakāmyayā |
avatīrṇaḥ svayaṃ sākṣātkalyāṇasukhabhājanam
||2||कामरूपाभिधे देशे शंकरो लोककाम्यया ।
अवतीर्णः स्वयं साक्षात्कल्याणसुखभाजनम्
yadarthamavatīrṇosau śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ |
śṛṇutādaratastacca kathayāmi munīśvarāḥ
||3||यदर्थमवतीर्णोसौ शंकरो लोकशंकरः ।
शृणुतादरतस्तच्च कथयामि मुनीश्वराः
bhīmonāma mahovīryo rākṣaso'bhūtpurā dvijāḥ |
duḥkhadassarvabhūtānāṃ dharmadhvaṃsakarassadā
||4||भीमोनाम महोवीर्यो राक्षसोऽभूत्पुरा द्विजाः ।
दुःखदस्सर्वभूतानां धर्मध्वंसकरस्सदा
kuṃbhakarṇātsamutpannaḥ karkaṭyāṃ sumahābalaḥ |
sahye ca parvate so'pi mātrā vāsaṃ cakāra ha
||5||कुंभकर्णात्समुत्पन्नः कर्कट्यां सुमहाबलः ।
सह्ये च पर्वते सोऽपि मात्रा वासं चकार ह
kuṃbhakarṇe ca rāmeṇa hate lokabhayaṃkare |
rākṣasī putrasaṃyuktā sahye'tiṣṭhatsvayaṃ tadā
||6||कुंभकर्णे च रामेण हते लोकभयंकरे ।
राक्षसी पुत्रसंयुक्ता सह्येऽतिष्ठत्स्वयं तदा
sa bāla ekadā bhīmaḥ karkaṭīṃ mātaraṃ dvijāḥ |
papraccha ca khalo lokaduḥkhado bhīmavikramaḥ
||7||स बाल एकदा भीमः कर्कटीं मातरं द्विजाः ।
पप्रच्छ च खलो लोकदुःखदो भीमविक्रमः
bhīma uvāca
mātarme kaḥ pitā kutra kathaṃ vaikākinī sthitā |
jñātumicchāmi tatsarvaṃ yathārthaṃ tvaṃ vadādhunā
||8||मातर्मे कः पिता कुत्र कथं वैकाकिनी स्थिता ।
ज्ञातुमिच्छामि तत्सर्वं यथार्थं त्वं वदाधुना
sūta uvāca
evaṃ pṛṣṭā tadā tena putreṇa rākṣasī ca sā |
uvāca putraṃ sā duṣṭā śrūyatāṃ kathayāmyaham
||9||एवं पृष्टा तदा तेन पुत्रेण राक्षसी च सा ।
उवाच पुत्रं सा दुष्टा श्रूयतां कथयाम्यहम्
karkaṭyuvāca
pitā te kumbhakarṇaśca rāvaṇānuja eva ca |
rāmeṇa māritassoyaṃ bhrātrā saha mahābalaḥ
||10||पिता ते कुम्भकर्णश्च रावणानुज एव च ।
रामेण मारितस्सोयं भ्रात्रा सह महाबलः
atrāgataḥ kadācidvai kumbhakarṇasya rākṣasaḥ |
madbhogaṃ kṛtavāṃstāta prasahya balavānpurā
||11||अत्रागतः कदाचिद्वै कुम्भकर्णस्य राक्षसः ।
मद्भोगं कृतवांस्तात प्रसह्य बलवान्पुरा
laṃkāṃ sa gatavānmāṃ ca tyaktvātraiva mahābalaḥ |
mayā na dṛṣṭvā sā laṃkā hyatraiva nivasāmyaham
||12||लंकां स गतवान्मां च त्यक्त्वात्रैव महाबलः ।
मया न दृष्ट्वा सा लंका ह्यत्रैव निवसाम्यहम्
pitā me karkaṭo nāma mātā me puṣkasī matā |
bhartā mama virādho hi rāmeṇa nihataḥ purā
||13||पिता मे कर्कटो नाम माता मे पुष्कसी मता ।
भर्ता मम विराधो हि रामेण निहतः पुरा
pitroḥ pārśve sthitā cāhaṃ nihate svāmini priye |
pitarau me mṛtau cātra ṛṣiṇā bhasmasātkṛtau
||14||पित्रोः पार्श्वे स्थिता चाहं निहते स्वामिनि प्रिये ।
पितरौ मे मृतौ चात्र ऋषिणा भस्मसात्कृतौ
bhakṣaṇārthaṃ gatau tatra kuddhena sumahātmanā |
sutīkṣṇena sutapasā'gastyaśiṣyeṇa vai tadā
||15||भक्षणार्थं गतौ तत्र कुद्धेन सुमहात्मना ।
सुतीक्ष्णेन सुतपसाऽगस्त्यशिष्येण वै तदा
sā'hamekākinī jātā duḥkhitā parvate purā |
nivasāmi sma duḥkhārtā nirālaṃbā nirāśrayā
||16||साऽहमेकाकिनी जाता दुःखिता पर्वते पुरा ।
निवसामि स्म दुःखार्ता निरालंबा निराश्रया
etasminsamaye hyatra rākṣaso rāvaṇānujaḥ |
āgatya kṛtavānsaṃgaṃ māṃ vihāya gato hi saḥ
||17||एतस्मिन्समये ह्यत्र राक्षसो रावणानुजः ।
आगत्य कृतवान्संगं मां विहाय गतो हि सः
tatastvaṃ ca samutpanno mahābalaparākramaḥ |
avalaṃbya punastvāṃ ca kālakṣepaṃ karomyaham
||18||ततस्त्वं च समुत्पन्नो महाबलपराक्रमः ।
अवलंब्य पुनस्त्वां च कालक्षेपं करोम्यहम्
sūta uvāca
iti śrutvā vacastasyā bhīmo bhīmaparākramaḥ |
kuddhaśca ciṃtayāmāsa kiṃ karomi hariṃ prati
||19||इति श्रुत्वा वचस्तस्या भीमो भीमपराक्रमः ।
कुद्धश्च चिंतयामास किं करोमि हरिं प्रति
pitānena hato me hi tathā mātāmaho hyapi |
virādhaśca hato'nena duḥkhaṃ bahutaraṃ kṛtam
||20||पितानेन हतो मे हि तथा मातामहो ह्यपि ।
विराधश्च हतोऽनेन दुःखं बहुतरं कृतम्
tatputrohaṃ bhaveyaṃ ceddhariṃ taṃ pīḍayāmyaham |
iti kṛtvā matiṃ bhīmastapastaptuṃ mahadyayau
||21||तत्पुत्रोहं भवेयं चेद्धरिं तं पीडयाम्यहम् ।
इति कृत्वा मतिं भीमस्तपस्तप्तुं महद्ययौ
brahmāṇāṃ ca samuddiśya varṣāṇāṃ ca sahasrakam |
manasā dhyānamāśritya tapaścakre mahattadā
||22||ब्रह्माणां च समुद्दिश्य वर्षाणां च सहस्रकम् ।
मनसा ध्यानमाश्रित्य तपश्चक्रे महत्तदा
ūrdhvabāhuścaikapādassūryye dṛṣṭiṃ dadhatpurā |
saṃsthitassa babhūvātha bhīmo rākṣasaputrakaḥ
||23||ऊर्ध्वबाहुश्चैकपादस्सूर्य्ये दृष्टिं दधत्पुरा ।
संस्थितस्स बभूवाथ भीमो राक्षसपुत्रकः
śirasastasya saṃjātaṃ tejaḥ paramadāruṇam |
tena dagdhāstadā devā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||24||शिरसस्तस्य संजातं तेजः परमदारुणम् ।
तेन दग्धास्तदा देवा ब्रह्माणं शरणं ययुः
praṇamya vedhasaṃ bhaktyā tuṣṭuvurvividhaiḥ stavaiḥ |
duḥkhaṃ nivedayāṃcakurbrahmaṇe te savāsavāḥ
||25||प्रणम्य वेधसं भक्त्या तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः ।
दुःखं निवेदयांचकुर्ब्रह्मणे ते सवासवाः
devā ūcuḥ
brahmanvai rakṣasastejo lokānpīḍitumudyatam |
yatprārthyate ca duṣṭena tattvaṃ dehi varaṃ vidhe
||26||ब्रह्मन्वै रक्षसस्तेजो लोकान्पीडितुमुद्यतम् ।
यत्प्रार्थ्यते च दुष्टेन तत्त्वं देहि वरं विधे
nocedadya vayaṃ dagdhāstīvratattejasā punaḥ |
yāsyāmassaṃkṣayaṃ sarve tasmāttaṃ dehi prārthitam
||27||नोचेदद्य वयं दग्धास्तीव्रतत्तेजसा पुनः ।
यास्यामस्संक्षयं सर्वे तस्मात्तं देहि प्रार्थितम्
sūta uvāca
iti teṣāṃ vacaśśrutvā brahmā lokapitāmahaḥ |
jagāma ca varaṃ dātuṃ vacanaṃ cedamabravīt
||28||इति तेषां वचश्श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः ।
जगाम च वरं दातुं वचनं चेदमब्रवीत्
brahmovāca
prasanno'smi varaṃ brūhi yatte manasi vartate |
iti śrutvā vidhervākyamabravīdrākṣaso hi saḥ
||29||प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि यत्ते मनसि वर्तते ।
इति श्रुत्वा विधेर्वाक्यमब्रवीद्राक्षसो हि सः
bhīma uvāca
yadi prasanno deveśa yadi deyo vara stvayā |
atulaṃ ca balaṃ me'dya dehi tvaṃ kamalāsana
||30||यदि प्रसन्नो देवेश यदि देयो वर स्त्वया ।
अतुलं च बलं मेऽद्य देहि त्वं कमलासन
sūta uvāca
ityuktvā tu namaścakre brahmaṇe sa hi rākṣasaḥ |
brahmā cāpi tadā tasmai varaṃ dattvā gṛhaṃ yayau
||31||इत्युक्त्वा तु नमश्चक्रे ब्रह्मणे स हि राक्षसः ।
ब्रह्मा चापि तदा तस्मै वरं दत्त्वा गृहं ययौ
rākṣaso gṛhamāgatya brahmāptātibalastadā |
mātaraṃ praṇipatyāśu sa bhīmaḥ prāha garvavān
||32||राक्षसो गृहमागत्य ब्रह्माप्तातिबलस्तदा ।
मातरं प्रणिपत्याशु स भीमः प्राह गर्ववान्
bhīma uvāca
paśya mātarbalaṃ me'dya karomi pralayaṃ mahat |
devānāṃ śakramukhyānāṃ harervai tatsahāyinaḥ
||33||पश्य मातर्बलं मेऽद्य करोमि प्रलयं महत् ।
देवानां शक्रमुख्यानां हरेर्वै तत्सहायिनः
sūta uvāca
ityuktvā prathamaṃ bhīmo jigye devānsavāsavān |
sthānānnissārayāmāsa svātsvāttānbhīmavikramaḥ
||34||इत्युक्त्वा प्रथमं भीमो जिग्ये देवान्सवासवान् ।
स्थानान्निस्सारयामास स्वात्स्वात्तान्भीमविक्रमः
tato jigye hariṃ yuddhe prārthitaṃ nirjarairapi |
tato jetuṃ rasāṃ daityaḥ prāraṃbhaṃ kṛtavānmudā
||35||ततो जिग्ये हरिं युद्धे प्रार्थितं निर्जरैरपि ।
ततो जेतुं रसां दैत्यः प्रारंभं कृतवान्मुदा
purā sudakṣiṇāṃ tatra kāmarūpeśvaraṃ prabhum |
jetuṃ gatastatastena yuddhamāsīdbhayaṃkaram
||36||पुरा सुदक्षिणां तत्र कामरूपेश्वरं प्रभुम् ।
जेतुं गतस्ततस्तेन युद्धमासीद्भयंकरम्
bhīmo'tha taṃ mahārājaṃ prabhāvādbrahmaṇo'suraḥ |
jigye varaprabhāveṇa mahāvīraṃ śivāśrayam
||37||भीमोऽथ तं महाराजं प्रभावाद्ब्रह्मणोऽसुरः ।
जिग्ये वरप्रभावेण महावीरं शिवाश्रयम्
sa hi jitvā tatastaṃ ca kāmarūpeśvaraṃ prabhum |
babaṃdha tāḍayāmāsa bhīmo bhīmaparākramaḥ
||38||स हि जित्वा ततस्तं च कामरूपेश्वरं प्रभुम् ।
बबंध ताडयामास भीमो भीमपराक्रमः
gṛhītaṃ tasya sarvasvaṃ rājyaṃ sopaskaraṃ dvijāḥ |
tena bhīmena duṣṭena śivadāsasya bhūpateḥ
||39||गृहीतं तस्य सर्वस्वं राज्यं सोपस्करं द्विजाः ।
तेन भीमेन दुष्टेन शिवदासस्य भूपतेः
rājā cāpi sudharmiṣṭhaḥ priyadharmo harapriyaḥ |
gṛhīto nigaḍaistena hyekāṃte sthāpitaśca saḥ
||40||राजा चापि सुधर्मिष्ठः प्रियधर्मो हरप्रियः ।
गृहीतो निगडैस्तेन ह्येकांते स्थापितश्च सः
tatra tena tadā kṛtvā pārthivīṃ mūrtimuttamām |
bhajanaṃ ca śivasyaiva prārabdhī priyakāmyayā
||41||तत्र तेन तदा कृत्वा पार्थिवीं मूर्तिमुत्तमाम् ।
भजनं च शिवस्यैव प्रारब्धी प्रियकाम्यया
gaṃgāyāstavanaṃ tena bahudhā ca tadā kṛtam |
mānasaṃ snānakarmādi kṛtvā śaṃkarapūjanam
||42||गंगायास्तवनं तेन बहुधा च तदा कृतम् ।
मानसं स्नानकर्मादि कृत्वा शंकरपूजनम्
pārthivena vidhānena cakāra nṛpasattamaḥ |
taddhyānaṃ ca yathā syādvai kṛtvā ca vidhipūrvakam
||43||पार्थिवेन विधानेन चकार नृपसत्तमः ।
तद्ध्यानं च यथा स्याद्वै कृत्वा च विधिपूर्वकम्
praṇipātaistathā stotrairmudrāsana purassaram |
kṛtvā hi sakalaṃ tacca sa bheje śaṃkaraṃ mudā
||44||प्रणिपातैस्तथा स्तोत्रैर्मुद्रासन पुरस्सरम् ।
कृत्वा हि सकलं तच्च स भेजे शंकरं मुदा
paṃcākṣaramayīṃ vidyāṃ jajāpa praṇavānvitām |
nānyatkāryaṃ sa vai kartuṃ labdhavānantaraṃ tadā
||45||पंचाक्षरमयीं विद्यां जजाप प्रणवान्विताम् ।
नान्यत्कार्यं स वै कर्तुं लब्धवानन्तरं तदा
tatpatnī ca tadā sādhvī dakṣiṇā nāma viśrutā |
nidhānaṃ pārthivaṃ prītyā cakāra nṛpavallabhā
||46||तत्पत्नी च तदा साध्वी दक्षिणा नाम विश्रुता ।
निधानं पार्थिवं प्रीत्या चकार नृपवल्लभा
daṃpatī tvekabhāvena śaṃkaraṃ bhaktaśaṃkaram |
bhejāte tatra tau nityaṃ śivārādhanatatparau
||47||दंपती त्वेकभावेन शंकरं भक्तशंकरम् ।
भेजाते तत्र तौ नित्यं शिवाराधनतत्परौ
rākṣaso yajñakarmādi varadarpa vimohitaḥ |
lopayāmāsa tatsarvaṃ mahyaṃ vai dīyatāmiti
||48||राक्षसो यज्ञकर्मादि वरदर्प विमोहितः ।
लोपयामास तत्सर्वं मह्यं वै दीयतामिति
bahusainyasamāyukto rākṣasānāṃ durātmanāma |
cakāra vasudhāṃ sarvāṃ svavaśe carṣisattamāḥ
||49||बहुसैन्यसमायुक्तो राक्षसानां दुरात्मनाम ।
चकार वसुधां सर्वां स्ववशे चर्षिसत्तमाः
vedadharmaṃ śāstradharmaṃ smṛtidharmaṃ purāṇajam |
lopayitvā ca tatsarvaṃ bubhuje svayamūrjitaḥ
||50||वेदधर्मं शास्त्रधर्मं स्मृतिधर्मं पुराणजम् ।
लोपयित्वा च तत्सर्वं बुभुजे स्वयमूर्जितः
devāśca pīḍitāstena saśakrā ṛṣayastathā |
atyantaṃ duḥkhamāpannā lokānnissāritā dvijāḥ
||51||देवाश्च पीडितास्तेन सशक्रा ऋषयस्तथा ।
अत्यन्तं दुःखमापन्ना लोकान्निस्सारिता द्विजाः
te tato vikalāssarve savāsavasurarṣayaḥ |
brahmaviṣṇū purodhāya śaṃkaraṃ śaraṇaṃ yayuḥ
||52||ते ततो विकलास्सर्वे सवासवसुरर्षयः ।
ब्रह्मविष्णू पुरोधाय शंकरं शरणं ययुः
stutvā stotrairanekaiśca śaṃkaraṃ loka śaṃkaram |
prasannaṃ kṛtavaṃtaste mahākośyāstaṭe śubhe
||53||स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकैश्च शंकरं लोक शंकरम् ।
प्रसन्नं कृतवंतस्ते महाकोश्यास्तटे शुभे
kṛtvā ca pārthivīṃ mūrtiṃ pūjayitvā vidhānataḥ |
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotrairnamaskārādibhiḥ kramāt
||54||कृत्वा च पार्थिवीं मूर्तिं पूजयित्वा विधानतः ।
तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैर्नमस्कारादिभिः क्रमात्
evaṃ stutastadā śaṃbhurdevānāṃ stavanādibhiḥ |
suprasannataro bhūtvā tānsurānidamabravīt
||55||एवं स्तुतस्तदा शंभुर्देवानां स्तवनादिभिः ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा तान्सुरानिदमब्रवीत्
śiva uvāca
he hare he vidhe devā ṛṣayaścākhilā aham |
prasannosmi varaṃ brūta kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ
||56||हे हरे हे विधे देवा ऋषयश्चाखिला अहम् ।
प्रसन्नोस्मि वरं ब्रूत किं कार्यं करवाणि वः
sūta uvāca
ityukte ca tadā tena śivena vacane dvijāḥ |
supraṇamya karau baddhvā devaḥ ūcuśśivaṃ tadā
||57||इत्युक्ते च तदा तेन शिवेन वचने द्विजाः ।
सुप्रणम्य करौ बद्ध्वा देवः ऊचुश्शिवं तदा
devā ūcuḥ
sarvaṃ jānāsi deveśa sarveṣāṃ manasi sthitam |
antaryāmī ca sarvasya nājñātaṃ vidyate tava
||58||सर्वं जानासि देवेश सर्वेषां मनसि स्थितम् ।
अन्तर्यामी च सर्वस्य नाज्ञातं विद्यते तव
tathāpi śrūyatāṃ nātha svaduḥkhaṃ brūmahe vayam |
tvadājñayā mahādeva kṛpādṛṣṭyā vilokaya
||59||तथापि श्रूयतां नाथ स्वदुःखं ब्रूमहे वयम् ।
त्वदाज्ञया महादेव कृपादृष्ट्या विलोकय
rākṣasaḥ karkaṭīputraḥ kuṃbhakarṇodbhavo balī |
pīḍayatyaniśaṃ devānbrahmadattavarorjitaḥ
||60||राक्षसः कर्कटीपुत्रः कुंभकर्णोद्भवो बली ।
पीडयत्यनिशं देवान्ब्रह्मदत्तवरोर्जितः
tamimaṃ jahi bhīmāhvaṃ rākṣasaṃ duḥkhadāyakam |
kṛpāṃ kuru maheśāna vilaṃbaṃ na kuru prabho
||61||तमिमं जहि भीमाह्वं राक्षसं दुःखदायकम् ।
कृपां कुरु महेशान विलंबं न कुरु प्रभो
sūta uvāca
ityuktastu suraissarvaiśśaṃbhuveṃ bhaktavatsalaḥ |
vadhaṃ tasya kariṣyāmītyuktvā devāṃstato'bravīt
||62||इत्युक्तस्तु सुरैस्सर्वैश्शंभुवें भक्तवत्सलः ।
वधं तस्य करिष्यामीत्युक्त्वा देवांस्ततोऽब्रवीत्
śaṃbhuruvāca
kāmarūpeśvaro rājā madīyo bhakta uttamaḥ |
tasmai brūteti vai devāḥ kāryyaṃ śīghraṃ bhaviṣyati
||63||कामरूपेश्वरो राजा मदीयो भक्त उत्तमः ।
तस्मै ब्रूतेति वै देवाः कार्य्यं शीघ्रं भविष्यति
sudakṣiṇa mahārāja kāma rūpeśvara prabho |
madbhaktastvaṃ viśeṣeṇa kuru madbhajanaṃ rateḥ
||64||सुदक्षिण महाराज काम रूपेश्वर प्रभो ।
मद्भक्तस्त्वं विशेषेण कुरु मद्भजनं रतेः
daityaṃ bhīmāhvayaṃ duṣṭaṃ brahmaprāptavarorjitam |
haniṣyāmi na saṃdehastvattiraskārakāriṇam
||65||दैत्यं भीमाह्वयं दुष्टं ब्रह्मप्राप्तवरोर्जितम् ।
हनिष्यामि न संदेहस्त्वत्तिरस्कारकारिणम्
sūta uvāca
atha te nirjarāssarve tatra gatvā mudānvitāḥ |
tasmai mahānṛpāyocuryaduktaṃ śaṃbhunā ca tat
||66||अथ ते निर्जरास्सर्वे तत्र गत्वा मुदान्विताः ।
तस्मै महानृपायोचुर्यदुक्तं शंभुना च तत्
tamityuktvā ca vai devā ānaṃdaṃ paramaṃ gatāḥ |
maharṣayaśca te sarve yayuśśīpraṃ nijāśramān
||67||तमित्युक्त्वा च वै देवा आनंदं परमं गताः ।
महर्षयश्च ते सर्वे ययुश्शीप्रं निजाश्रमान्
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ bhīmeśvarajyotirligamāhātmye bhīmāsurakṛtopadravavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||