अनसूयात्रितपोवर्णनम्
सूत उवाच
ब्रह्मपुर्यां चित्रकूटं लिंगं मत्तगजेन्द्रकम् ।
ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं सर्वकामसमृद्धिदम्
॥१॥तत्पूर्वदिशि कोटीशं लिंगं सर्ववरप्रदम् ।
गोदावर्य्याः पश्चिमे तल्लिंगं पशुपतिनामकम्
॥२॥दक्षिणस्यां दिशि कश्चिदत्रीश्वर इति स्वयम् ।
लोकानामुपकारार्थमनसूयासुखाय च
॥३॥प्रादुर्भूतः स्वयं देवो ह्यनावृष्ट्यामजीवयत् ।
स एव शंकरः साक्षादंशेन स्वयमेव हि
॥४॥ऋषय ऊचुः
सूतसूत महाभाग कथमत्रीश्वरो हरः ।
उत्पन्नः परमो दिव्यस्तत्त्वं कथय सुव्रत
॥५॥सूत उवाच
साधु पृष्ठमृषिश्रेष्ठाः कथयामि कथां शुभाम् ।
यां कथां सततं श्रुत्वा पातकैर्मुच्यते ध्रुवम्
॥६॥दक्षिणस्यां दिशि महत् कामदं नाम यद्वनम् ।
चित्रकूटसमीपेस्ति तपसां हितदं सताम्
॥७॥तत्र च ब्रह्मणः पुत्रो ह्यत्रिनामा ऋषिः स्वयम् ।
तपस्तेपेऽति कठिनमनसूयासमन्वितः
॥८॥पूर्वं कदाचित्तत्रैव ह्यनावृष्टिरभून्मुने ।
दुःखदा प्राणिनां दैवाद्विकटा शतवार्षिकी ।
वृक्षाश्शुष्कास्तदा सर्वे पल्लवानि फलानि च ।
नित्यार्थं न जलं क्वापि दृष्टमासीन्मुनीश्वराः
॥१०॥आर्द्रीभावो न लभ्येत खरा वाता दिशो दश ।
हाहाकारो महानासीत्पृथिव्यां दुःखदोऽति हि
॥११॥संवर्तं चैव भूतानां दृष्ट्वात्रि गृहिणी प्रिया ।
साध्वी चैवाब्रवीदत्रिं मया दुःखं न सह्यते
॥१२॥समाधौ च विलीनोभूदासने संस्थितः स्वयम् ।
प्राणायामं त्रिरावृत्त्या कृत्वा मुनिवरस्तदा
॥१३॥ध्यायति स्म परं ज्योतिरात्मस्थमात्मना च सः ।
अत्रिर्मुनिवरो ज्ञानी शंकरं निर्विकारकम्
॥१४॥स्वामिनि ध्यानलीने च शिष्यास्ते दूरतो गताः ।
अन्नं विना तदा ते तु मुक्त्वा तं स्वगुरुं मुनिम्
॥१५॥एकाकिनी तदा जाता सानसूया पतिव्रता
॥१६॥सिषेवे सा च सततं तं मुदा मुनिसत्तमम् ।
पार्थिवं सुन्दरं कृत्वा मंत्रेण विधि पूर्वकम्
॥१७॥मानसैरुपचारैश्च पूजयामास शंकरम् ।
तुष्टाव शंकरं भक्त्या संसेवित्वा मुहुर्मुहुः
॥१८॥बद्धाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रक्रम्य स्वामिनं शिवम् ।
दण्डवत्प्रणिपातेन प्रतिप्रक्रमणं तदा
॥१९॥चकार सुचरित्रा सानसूया मुनिकामिनी ।
दैत्याश्च दानवाः सर्वे दृष्ट्वा तु सुन्दरीं तदा
॥२०॥विह्वलाश्चाभवंस्तत्र तेजसा दूरतः स्थिताः ।
अग्निं दृष्ट्वा यथा दूरे वर्तन्ते तद्वदेव हि
॥२१॥तथैनां च तदा दृष्ट्वा नायान्तीह समीपगाः ।
अत्रेश्च तपसश्चैवानसूया शिवसेवनम्
॥२२॥विशिष्यते स्म विप्रेन्द्रा मनोवाक्कायसंस्कृतम।
तावत्कालं तु सा देवी परिचर्यां चकार ह
॥२३॥यावत्कालं मुनिवरः प्राणायामपरायणः ।
तौ दम्पती तदा तत्र स्वस्व कार्यपरायणौ
॥२४॥संस्थितौ मुनिशार्दूल नान्यः कश्चित्परः स्थितः ।
एवं जातं तदा काले ह्यत्रिश्च ऋषिसत्तमः
॥२५॥ध्याने च परमे लीनो न व्यबुध्यत किंचन ।
अनसूयापि सा साध्वी स्वामिनं वै शिवं तथा
॥२६॥नान्यत्परं किंचिज्जानीते स्म च सा सती ।
तस्यैव तपसा सर्वे तस्याश्च भजनेन च
॥२७॥देवाश्च ऋषयश्चैव गंगाद्यास्सरितस्तथा ।
दर्शनार्थं तयोः सर्वाः परे प्रीत्या समाययुः
॥२८॥दृष्ट्वा च तत्तपस्सेवां विस्मयं परमं ययुः ।
तयोस्तदद्भुतं दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम्
॥२९॥उभयोः किं विशिष्टं च तपसो भजनस्य च ।
अत्रेश्चैव तपः प्रोक्तमनसूयानुसेवनम्
॥३०॥तत्सर्वमुभयोर्दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् ।
पूर्वैश्च ऋषिभिश्चैव दुष्करं तु तपः कृतम्
॥३१॥एतादृशं तु केनापि क्व कृतं नैतदब्रुवन् ।
धन्योऽयं च मुनिर्धन्या तथेयमनसूयिका
॥३२॥यदैताभ्यां परप्रीत्या क्रियते सुतपः पुनः ।
एतादृशं शुभं चैतत्तपो दुष्करमुत्तमम्
॥३३॥त्रिलोक्यां क्रियते केन साम्प्रतं ज्ञायते न हि ।
तयोरेव प्रशंसां च कृत्वा ते तु यथागतम्
॥३४॥गतास्ते च तदा तत्र गंगा न गिरिशं विना।
गंगा मद्भजनप्रीता साध्वी धर्मविमोहिता
॥३५॥कृत्वोपकारमेतस्या गमिष्यामीत्युवाच सा ।
शिवोऽपि ध्यानसम्बद्धो मुनेरत्रेर्मुनीश्वराः
॥३६॥पूर्णांशेन स्थितस्तत्र कैलासं तं जगाम ह ।
पंचाशच्च तथा चात्र चत्वारि ऋषिसत्तमाः
॥३७॥वर्षाणि च गतान्यासन्वृष्टिर्नैवाभवत्तदा ।
यावच्चाप्यत्रिणा ह्येवं तपसा ध्यानमाश्रितम्
॥३८॥अनसूया तदा नैव गृह्णामीतीषणा कृता ।
एवं च क्रियमाणे हि मुनिना तपसि स्थिते ।
अनसूयासुभजने यज्जातं श्रूयतामिति
॥३९॥इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायामनसूयात्रितपोवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः ॥ ३ ॥