anasūyātritapovarṇanam
sūta uvāca
brahmapuryāṃ citrakūṭaṃ liṃgaṃ mattagajendrakam |
brahmaṇā sthāpitaṃ pūrvaṃ sarvakāmasamṛddhidam
||1||ब्रह्मपुर्यां चित्रकूटं लिंगं मत्तगजेन्द्रकम् ।
ब्रह्मणा स्थापितं पूर्वं सर्वकामसमृद्धिदम्
tatpūrvadiśi koṭīśaṃ liṃgaṃ sarvavarapradam |
godāvaryyāḥ paścime talliṃgaṃ paśupatināmakam
||2||तत्पूर्वदिशि कोटीशं लिंगं सर्ववरप्रदम् ।
गोदावर्य्याः पश्चिमे तल्लिंगं पशुपतिनामकम्
dakṣiṇasyāṃ diśi kaścidatrīśvara iti svayam |
lokānāmupakārārthamanasūyāsukhāya ca
||3||दक्षिणस्यां दिशि कश्चिदत्रीश्वर इति स्वयम् ।
लोकानामुपकारार्थमनसूयासुखाय च
prādurbhūtaḥ svayaṃ devo hyanāvṛṣṭyāmajīvayat |
sa eva śaṃkaraḥ sākṣādaṃśena svayameva hi
||4||प्रादुर्भूतः स्वयं देवो ह्यनावृष्ट्यामजीवयत् ।
स एव शंकरः साक्षादंशेन स्वयमेव हि
ṛṣaya ūcuḥ
sūtasūta mahābhāga kathamatrīśvaro haraḥ |
utpannaḥ paramo divyastattvaṃ kathaya suvrata
||5||सूतसूत महाभाग कथमत्रीश्वरो हरः ।
उत्पन्नः परमो दिव्यस्तत्त्वं कथय सुव्रत
sūta uvāca
sādhu pṛṣṭhamṛṣiśreṣṭhāḥ kathayāmi kathāṃ śubhām |
yāṃ kathāṃ satataṃ śrutvā pātakairmucyate dhruvam
||6||साधु पृष्ठमृषिश्रेष्ठाः कथयामि कथां शुभाम् ।
यां कथां सततं श्रुत्वा पातकैर्मुच्यते ध्रुवम्
dakṣiṇasyāṃ diśi mahat kāmadaṃ nāma yadvanam |
citrakūṭasamīpesti tapasāṃ hitadaṃ satām
||7||दक्षिणस्यां दिशि महत् कामदं नाम यद्वनम् ।
चित्रकूटसमीपेस्ति तपसां हितदं सताम्
tatra ca brahmaṇaḥ putro hyatrināmā ṛṣiḥ svayam |
tapastepe'ti kaṭhinamanasūyāsamanvitaḥ
||8||तत्र च ब्रह्मणः पुत्रो ह्यत्रिनामा ऋषिः स्वयम् ।
तपस्तेपेऽति कठिनमनसूयासमन्वितः
pūrvaṃ kadācittatraiva hyanāvṛṣṭirabhūnmune |
duḥkhadā prāṇināṃ daivādvikaṭā śatavārṣikī |
vṛkṣāśśuṣkāstadā sarve pallavāni phalāni ca |
nityārthaṃ na jalaṃ kvāpi dṛṣṭamāsīnmunīśvarāḥ
||10||पूर्वं कदाचित्तत्रैव ह्यनावृष्टिरभून्मुने ।
दुःखदा प्राणिनां दैवाद्विकटा शतवार्षिकी ।
वृक्षाश्शुष्कास्तदा सर्वे पल्लवानि फलानि च ।
नित्यार्थं न जलं क्वापि दृष्टमासीन्मुनीश्वराः
ārdrībhāvo na labhyeta kharā vātā diśo daśa |
hāhākāro mahānāsītpṛthivyāṃ duḥkhado'ti hi
||11||आर्द्रीभावो न लभ्येत खरा वाता दिशो दश ।
हाहाकारो महानासीत्पृथिव्यां दुःखदोऽति हि
saṃvartaṃ caiva bhūtānāṃ dṛṣṭvātri gṛhiṇī priyā |
sādhvī caivābravīdatriṃ mayā duḥkhaṃ na sahyate
||12||संवर्तं चैव भूतानां दृष्ट्वात्रि गृहिणी प्रिया ।
साध्वी चैवाब्रवीदत्रिं मया दुःखं न सह्यते
samādhau ca vilīnobhūdāsane saṃsthitaḥ svayam |
prāṇāyāmaṃ trirāvṛttyā kṛtvā munivarastadā
||13||समाधौ च विलीनोभूदासने संस्थितः स्वयम् ।
प्राणायामं त्रिरावृत्त्या कृत्वा मुनिवरस्तदा
dhyāyati sma paraṃ jyotirātmasthamātmanā ca saḥ |
atrirmunivaro jñānī śaṃkaraṃ nirvikārakam
||14||ध्यायति स्म परं ज्योतिरात्मस्थमात्मना च सः ।
अत्रिर्मुनिवरो ज्ञानी शंकरं निर्विकारकम्
svāmini dhyānalīne ca śiṣyāste dūrato gatāḥ |
annaṃ vinā tadā te tu muktvā taṃ svaguruṃ munim
||15||स्वामिनि ध्यानलीने च शिष्यास्ते दूरतो गताः ।
अन्नं विना तदा ते तु मुक्त्वा तं स्वगुरुं मुनिम्
ekākinī tadā jātā sānasūyā pativratā
||16||एकाकिनी तदा जाता सानसूया पतिव्रता
siṣeve sā ca satataṃ taṃ mudā munisattamam |
pārthivaṃ sundaraṃ kṛtvā maṃtreṇa vidhi pūrvakam
||17||सिषेवे सा च सततं तं मुदा मुनिसत्तमम् ।
पार्थिवं सुन्दरं कृत्वा मंत्रेण विधि पूर्वकम्
mānasairupacāraiśca pūjayāmāsa śaṃkaram |
tuṣṭāva śaṃkaraṃ bhaktyā saṃsevitvā muhurmuhuḥ
||18||मानसैरुपचारैश्च पूजयामास शंकरम् ।
तुष्टाव शंकरं भक्त्या संसेवित्वा मुहुर्मुहुः
baddhāñjalipuṭā bhūtvā prakramya svāminaṃ śivam |
daṇḍavatpraṇipātena pratiprakramaṇaṃ tadā
||19||बद्धाञ्जलिपुटा भूत्वा प्रक्रम्य स्वामिनं शिवम् ।
दण्डवत्प्रणिपातेन प्रतिप्रक्रमणं तदा
cakāra sucaritrā sānasūyā munikāminī |
daityāśca dānavāḥ sarve dṛṣṭvā tu sundarīṃ tadā
||20||चकार सुचरित्रा सानसूया मुनिकामिनी ।
दैत्याश्च दानवाः सर्वे दृष्ट्वा तु सुन्दरीं तदा
vihvalāścābhavaṃstatra tejasā dūrataḥ sthitāḥ |
agniṃ dṛṣṭvā yathā dūre vartante tadvadeva hi
||21||विह्वलाश्चाभवंस्तत्र तेजसा दूरतः स्थिताः ।
अग्निं दृष्ट्वा यथा दूरे वर्तन्ते तद्वदेव हि
tathaināṃ ca tadā dṛṣṭvā nāyāntīha samīpagāḥ |
atreśca tapasaścaivānasūyā śivasevanam
||22||तथैनां च तदा दृष्ट्वा नायान्तीह समीपगाः ।
अत्रेश्च तपसश्चैवानसूया शिवसेवनम्
viśiṣyate sma viprendrā manovākkāyasaṃskṛtama|
tāvatkālaṃ tu sā devī paricaryāṃ cakāra ha
||23||विशिष्यते स्म विप्रेन्द्रा मनोवाक्कायसंस्कृतम।
तावत्कालं तु सा देवी परिचर्यां चकार ह
yāvatkālaṃ munivaraḥ prāṇāyāmaparāyaṇaḥ |
tau dampatī tadā tatra svasva kāryaparāyaṇau
||24||यावत्कालं मुनिवरः प्राणायामपरायणः ।
तौ दम्पती तदा तत्र स्वस्व कार्यपरायणौ
saṃsthitau muniśārdūla nānyaḥ kaścitparaḥ sthitaḥ |
evaṃ jātaṃ tadā kāle hyatriśca ṛṣisattamaḥ
||25||संस्थितौ मुनिशार्दूल नान्यः कश्चित्परः स्थितः ।
एवं जातं तदा काले ह्यत्रिश्च ऋषिसत्तमः
dhyāne ca parame līno na vyabudhyata kiṃcana |
anasūyāpi sā sādhvī svāminaṃ vai śivaṃ tathā
||26||ध्याने च परमे लीनो न व्यबुध्यत किंचन ।
अनसूयापि सा साध्वी स्वामिनं वै शिवं तथा
nānyatparaṃ kiṃcijjānīte sma ca sā satī |
tasyaiva tapasā sarve tasyāśca bhajanena ca
||27||नान्यत्परं किंचिज्जानीते स्म च सा सती ।
तस्यैव तपसा सर्वे तस्याश्च भजनेन च
devāśca ṛṣayaścaiva gaṃgādyāssaritastathā |
darśanārthaṃ tayoḥ sarvāḥ pare prītyā samāyayuḥ
||28||देवाश्च ऋषयश्चैव गंगाद्यास्सरितस्तथा ।
दर्शनार्थं तयोः सर्वाः परे प्रीत्या समाययुः
dṛṣṭvā ca tattapassevāṃ vismayaṃ paramaṃ yayuḥ |
tayostadadbhutaṃ dṛṣṭvā samūcurbhajanaṃ varam
||29||दृष्ट्वा च तत्तपस्सेवां विस्मयं परमं ययुः ।
तयोस्तदद्भुतं दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम्
ubhayoḥ kiṃ viśiṣṭaṃ ca tapaso bhajanasya ca |
atreścaiva tapaḥ proktamanasūyānusevanam
||30||उभयोः किं विशिष्टं च तपसो भजनस्य च ।
अत्रेश्चैव तपः प्रोक्तमनसूयानुसेवनम्
tatsarvamubhayordṛṣṭvā samūcurbhajanaṃ varam |
pūrvaiśca ṛṣibhiścaiva duṣkaraṃ tu tapaḥ kṛtam
||31||तत्सर्वमुभयोर्दृष्ट्वा समूचुर्भजनं वरम् ।
पूर्वैश्च ऋषिभिश्चैव दुष्करं तु तपः कृतम्
etādṛśaṃ tu kenāpi kva kṛtaṃ naitadabruvan |
dhanyo'yaṃ ca munirdhanyā tatheyamanasūyikā
||32||एतादृशं तु केनापि क्व कृतं नैतदब्रुवन् ।
धन्योऽयं च मुनिर्धन्या तथेयमनसूयिका
yadaitābhyāṃ paraprītyā kriyate sutapaḥ punaḥ |
etādṛśaṃ śubhaṃ caitattapo duṣkaramuttamam
||33||यदैताभ्यां परप्रीत्या क्रियते सुतपः पुनः ।
एतादृशं शुभं चैतत्तपो दुष्करमुत्तमम्
trilokyāṃ kriyate kena sāmprataṃ jñāyate na hi |
tayoreva praśaṃsāṃ ca kṛtvā te tu yathāgatam
||34||त्रिलोक्यां क्रियते केन साम्प्रतं ज्ञायते न हि ।
तयोरेव प्रशंसां च कृत्वा ते तु यथागतम्
gatāste ca tadā tatra gaṃgā na giriśaṃ vinā|
gaṃgā madbhajanaprītā sādhvī dharmavimohitā
||35||गतास्ते च तदा तत्र गंगा न गिरिशं विना।
गंगा मद्भजनप्रीता साध्वी धर्मविमोहिता
kṛtvopakārametasyā gamiṣyāmītyuvāca sā |
śivo'pi dhyānasambaddho muneratrermunīśvarāḥ
||36||कृत्वोपकारमेतस्या गमिष्यामीत्युवाच सा ।
शिवोऽपि ध्यानसम्बद्धो मुनेरत्रेर्मुनीश्वराः
pūrṇāṃśena sthitastatra kailāsaṃ taṃ jagāma ha |
paṃcāśacca tathā cātra catvāri ṛṣisattamāḥ
||37||पूर्णांशेन स्थितस्तत्र कैलासं तं जगाम ह ।
पंचाशच्च तथा चात्र चत्वारि ऋषिसत्तमाः
varṣāṇi ca gatānyāsanvṛṣṭirnaivābhavattadā |
yāvaccāpyatriṇā hyevaṃ tapasā dhyānamāśritam
||38||वर्षाणि च गतान्यासन्वृष्टिर्नैवाभवत्तदा ।
यावच्चाप्यत्रिणा ह्येवं तपसा ध्यानमाश्रितम्
anasūyā tadā naiva gṛhṇāmītīṣaṇā kṛtā |
evaṃ ca kriyamāṇe hi muninā tapasi sthite |
anasūyāsubhajane yajjātaṃ śrūyatāmiti
||39||अनसूया तदा नैव गृह्णामीतीषणा कृता ।
एवं च क्रियमाणे हि मुनिना तपसि स्थिते ।
अनसूयासुभजने यज्जातं श्रूयतामिति
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāmanasūyātritapovarṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ || 3 ||