evaṃ vārāṇasī puṇyā yadi sūta mahāpurī
ṛṣaya ūcuḥ
evaṃ vārāṇasī puṇyā yadi sūta mahāpurī |
tatprabhāvaṃ vadāsmākamavimuktasya ca prabho
||1||एवं वाराणसी पुण्या यदि सूत महापुरी ।
तत्प्रभावं वदास्माकमविमुक्तस्य च प्रभो
sūta uvāca
vakṣye saṃkṣepatassamyagvārāṇasyāssuśobhanam |
viśveśvarasya māhātmyaṃ śrūyatāṃ ca munīśvarāḥ
||2||वक्ष्ये संक्षेपतस्सम्यग्वाराणस्यास्सुशोभनम् ।
विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं श्रूयतां च मुनीश्वराः
kadācitpārvatī devī śaṅkaraṃ parayā mudā |
lokakāmanayāpṛcchanmāhātmyamavimuktayoḥ
||3||कदाचित्पार्वती देवी शङ्करं परया मुदा ।
लोककामनयापृच्छन्माहात्म्यमविमुक्तयोः
pārvatyuvāca
asya kṣetrasya māhātmyaṃ vaktumarhasya śeṣataḥ |
mamopari kṛpāṃ kṛtvā lokānāṃ hitakāmyayā
||4||अस्य क्षेत्रस्य माहात्म्यं वक्तुमर्हस्य शेषतः ।
ममोपरि कृपां कृत्वा लोकानां हितकाम्यया
sūta uvāca
devyāstadvacanaṃ śrutvā devadevo jagatprabhuḥ |
pratyuvāca bhavānīṃ tāṃ jīvānāṃ priyahetave
||5||देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवो जगत्प्रभुः ।
प्रत्युवाच भवानीं तां जीवानां प्रियहेतवे
parameśvara uvāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhadre lokānāṃ sukhadaṃ śubham |
kathayāmi yathārthaṃ vai mahā tmyamavimuktayoḥ
||6||साधु पृष्टं त्वया भद्रे लोकानां सुखदं शुभम् ।
कथयामि यथार्थं वै महा त्म्यमविमुक्तयोः
idaṃ guhyatamaṃ kṣetraṃ sadā vārāṇasī mama |
sarveṣāmeva jaṃtūnāṃ heturmokṣasya sarvathā
||7||इदं गुह्यतमं क्षेत्रं सदा वाराणसी मम ।
सर्वेषामेव जंतूनां हेतुर्मोक्षस्य सर्वथा
asminsiddhāssadā kṣetre madīyaṃ vratamāśritāḥ |
nānāliṃgadharā nityaṃ mama lokābhikāṃkṣiṇaḥ
||8||अस्मिन्सिद्धास्सदा क्षेत्रे मदीयं व्रतमाश्रिताः ।
नानालिंगधरा नित्यं मम लोकाभिकांक्षिणः
abhyasyaṃti mahāyogaṃ jitātmāno jitendriyāḥ |
paraṃ pāśupataṃ śrautaṃ bhuktimuktiphalapradam
||9||अभ्यस्यंति महायोगं जितात्मानो जितेन्द्रियाः ।
परं पाशुपतं श्रौतं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
rocate me sadā vāso vārāṇasyāṃ maheśvari |
hetunā yena sarvāṇi vihāya śṛṇu taddhruvam
||10||रोचते मे सदा वासो वाराणस्यां महेश्वरि ।
हेतुना येन सर्वाणि विहाय शृणु तद्ध्रुवम्
yo me bhaktaśca vijñānī tāvubhau muktibhāginau |
tīrthāpekṣā ca na tayorvihitā vihite samau
||11||यो मे भक्तश्च विज्ञानी तावुभौ मुक्तिभागिनौ ।
तीर्थापेक्षा च न तयोर्विहिता विहिते समौ
jīvanmuktau tu tau jñeyau yatrakutrāpi vai mṛtau |
prāpnuto mokṣamāśveva mayoktaṃ niścitaṃ vacaḥ
||12||जीवन्मुक्तौ तु तौ ज्ञेयौ यत्रकुत्रापि वै मृतौ ।
प्राप्नुतो मोक्षमाश्वेव मयोक्तं निश्चितं वचः
atra tīrthe viśeṣostyavimuktākhye parottame |
śrūyatāṃ tattvayā devi paraśakte sucittayā
||13||अत्र तीर्थे विशेषोस्त्यविमुक्ताख्ये परोत्तमे ।
श्रूयतां तत्त्वया देवि परशक्ते सुचित्तया
sarve varṇā āśramāśca bālayauvanavārddhakāḥ |
asyāṃ puryāṃ mṛtāścettsyurmuktā eva na saṃśayaḥ
||14||सर्वे वर्णा आश्रमाश्च बालयौवनवार्द्धकाः ।
अस्यां पुर्यां मृताश्चेत्त्स्युर्मुक्ता एव न संशयः
aśuciśca śucirvāpi kanyā pariṇatā tathā |
vidhavā vātha vā vaṃdhyā rajodoṣayutāpi vā
||15||अशुचिश्च शुचिर्वापि कन्या परिणता तथा ।
विधवा वाथ वा वंध्या रजोदोषयुतापि वा
prasūtā saṃskṛtā kāpi yādṛśī tādṛśī dvijāḥ |
atra kṣetre mṛtā cetsyānmokṣabhāṅ nātra saṃśayaḥ
||16||प्रसूता संस्कृता कापि यादृशी तादृशी द्विजाः ।
अत्र क्षेत्रे मृता चेत्स्यान्मोक्षभाङ् नात्र संशयः
svedajaścāṃḍajo vāpi dyudbhijjo'tha jarāyujaḥ |
mṛto mokṣamavāpnoti yathātra na tathā kvacit
||17||स्वेदजश्चांडजो वापि द्युद्भिज्जोऽथ जरायुजः ।
मृतो मोक्षमवाप्नोति यथात्र न तथा क्वचित्
jñānāpekṣā na cātraiva bhattayapekṣā na vai punaḥ |
karmāpekṣā na devyatra dānāpekṣā na caiva hi
||18||ज्ञानापेक्षा न चात्रैव भत्तयपेक्षा न वै पुनः ।
कर्मापेक्षा न देव्यत्र दानापेक्षा न चैव हि
saṃskṛtyapekṣā naivātra dhyānāpekṣā na karhicit |
nāmāpekṣārcanāpekṣā sujātīnāṃ tathātra na
||19||संस्कृत्यपेक्षा नैवात्र ध्यानापेक्षा न कर्हिचित् ।
नामापेक्षार्चनापेक्षा सुजातीनां तथात्र न
mama kṣetre mokṣade hi yo vā vasati mānavaḥ |
yathā tathā mṛtaḥ syāccenmokṣamāpnoti niścitam
||20||मम क्षेत्रे मोक्षदे हि यो वा वसति मानवः ।
यथा तथा मृतः स्याच्चेन्मोक्षमाप्नोति निश्चितम्
etanmama puraṃ divyaṃ guhyādguhyataraṃ priye |
brahmādayo'pi jānaṃti māhātmyaṃ nāsya pārvati
||21||एतन्मम पुरं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतरं प्रिये ।
ब्रह्मादयोऽपि जानंति माहात्म्यं नास्य पार्वति
mahatkṣetramidaṃ tasmādavimuktamiti smṛtam |
sarvebhyo naimiṣādibhyaḥ paraṃ mokṣapradaṃ mṛte
||22||महत्क्षेत्रमिदं तस्मादविमुक्तमिति स्मृतम् ।
सर्वेभ्यो नैमिषादिभ्यः परं मोक्षप्रदं मृते
dharmasyopaniṣatsatyaṃ mokṣasyopaniṣatsamam |
kṣetratīrthopaniṣadamavimuktaṃ vidurbudhāḥ
||23||धर्मस्योपनिषत्सत्यं मोक्षस्योपनिषत्समम् ।
क्षेत्रतीर्थोपनिषदमविमुक्तं विदुर्बुधाः
kāmaṃ bhuṃjansvapankrīḍankurvanhi vividhāḥ kriyāḥ |
avimukte tyajanprāṇāñjaṃturmokṣāya kalpate
||24||कामं भुंजन्स्वपन्क्रीडन्कुर्वन्हि विविधाः क्रियाः ।
अविमुक्ते त्यजन्प्राणाञ्जंतुर्मोक्षाय कल्पते
kṛtvā pāpasahasrāṇi piśācatvaṃ varaṃ nṛṇām |
na ca kratusahasratvaṃ svarge kāśīṃ purīṃ vinā
||25||कृत्वा पापसहस्राणि पिशाचत्वं वरं नृणाम् ।
न च क्रतुसहस्रत्वं स्वर्गे काशीं पुरीं विना
tasmātsarvaprayatnena sevyate kāśikā purī |
avyaktaliṃgaṃ munibhirdhyāyate ca sadāśivaḥ
||26||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यते काशिका पुरी ।
अव्यक्तलिंगं मुनिभिर्ध्यायते च सदाशिवः
yadyatphalaṃ samuddiśya tapantyatra naraḥ priye |
tebhyaścāhaṃ praya cchāmi samyaktattatphalaṃ dhuvam
||27||यद्यत्फलं समुद्दिश्य तपन्त्यत्र नरः प्रिये ।
तेभ्यश्चाहं प्रय च्छामि सम्यक्तत्तत्फलं धुवम्
sāyujyamātmanaḥ paścādīpsitaṃ sthānameva ca |
na kutaścitkarmabaṃdhastyajatāmatra vai tanum
||28||सायुज्यमात्मनः पश्चादीप्सितं स्थानमेव च ।
न कुतश्चित्कर्मबंधस्त्यजतामत्र वै तनुम्
brahmā devarṣibhissārddhaṃ viṣṇurvāpi divākaraḥ |
upāsate mahātmānassarve māmiha cāpare
||29||ब्रह्मा देवर्षिभिस्सार्द्धं विष्णुर्वापि दिवाकरः ।
उपासते महात्मानस्सर्वे मामिह चापरे
viṣayāsaktacitto'pi tyakta dharmarucirnaraḥ |
iha kṣetre mṛto yo vai saṃsāraṃ na punarviśet
||30||विषयासक्तचित्तोऽपि त्यक्त धर्मरुचिर्नरः ।
इह क्षेत्रे मृतो यो वै संसारं न पुनर्विशेत्
kiṃ punarnirmamā dhīrāsattvasthā daṃbhavarjitāḥ |
kṛtinaśca nirāraṃbhāssarve te mayi bhāvitāḥ
||31||किं पुनर्निर्ममा धीरासत्त्वस्था दंभवर्जिताः ।
कृतिनश्च निरारंभास्सर्वे ते मयि भाविताः
janmāṃtarasahasreṣu janma yogī samāpnuyāt |
tadihaiva paraṃ mokṣaṃ maraṇādadhigacchati
||32||जन्मांतरसहस्रेषु जन्म योगी समाप्नुयात् ।
तदिहैव परं मोक्षं मरणादधिगच्छति
atra liṃgānyanekāni bhaktaissaṃsthāpitāni hi |
sarvakāmapradānīha mokṣadāni ca pārvati
||33||अत्र लिंगान्यनेकानि भक्तैस्संस्थापितानि हि ।
सर्वकामप्रदानीह मोक्षदानि च पार्वति
paṃcakrośaṃ caturdikṣu kṣetrametatprakīrtitam |
samaṃtācca tathā jaṃtormṛtikāle'mṛtapradam
||34||पंचक्रोशं चतुर्दिक्षु क्षेत्रमेतत्प्रकीर्तितम् ।
समंताच्च तथा जंतोर्मृतिकालेऽमृतप्रदम्
apāpaśca mṛto yo vai sadyo mokṣaṃ samaśnute |
sapāpaśca mṛtau yassyātkāyavyūhānsamaśnute
||35||अपापश्च मृतो यो वै सद्यो मोक्षं समश्नुते ।
सपापश्च मृतौ यस्स्यात्कायव्यूहान्समश्नुते
yātanāṃ sonubhūyaiva paścānmokṣamavāpnuyāt |
pātakaṃ yo'vimuktākhye kṣetre'sminkurute dhruvam
||36||यातनां सोनुभूयैव पश्चान्मोक्षमवाप्नुयात् ।
पातकं योऽविमुक्ताख्ये क्षेत्रेऽस्मिन्कुरुते ध्रुवम्
bhairavīṃ yātanāṃ prāpya varṣāṇāmayute punaḥ |
tato mokṣamavāpnoti bhuktvā pāpaṃ ca sundari
||37||भैरवीं यातनां प्राप्य वर्षाणामयुते पुनः ।
ततो मोक्षमवाप्नोति भुक्त्वा पापं च सुन्दरि
iti te ca samākhyātā pāpācāre ca yā gatiḥ |
evaṃ jñātvā narassamyaksevayedavimuktakam
||38||इति ते च समाख्याता पापाचारे च या गतिः ।
एवं ज्ञात्वा नरस्सम्यक्सेवयेदविमुक्तकम्
kṛtakarmakṣayo nāsti kalpakoṭiśatairapi |
avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham
||39||कृतकर्मक्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि ।
अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
kevalaṃ cāśubhaṃ karma narakāya bhavediha |
śubhaṃ svargāya jāyeta dvābhyāṃ mānuṣyamīritam
||40||केवलं चाशुभं कर्म नरकाय भवेदिह ।
शुभं स्वर्गाय जायेत द्वाभ्यां मानुष्यमीरितम्
janma samyagasamyak ca nyūnādhikye bhavediha |
ubhayośca kṣayo muktirbhavetsatyaṃ hi pārvati
||41||जन्म सम्यगसम्यक् च न्यूनाधिक्ये भवेदिह ।
उभयोश्च क्षयो मुक्तिर्भवेत्सत्यं हि पार्वति
karma ca trividhaṃ proktaṃ karmakāṇḍe maheśvari |
saṃcitaṃ kriyamāṇaṃ ca prārabdhaṃ ceti baṃdhakṛt
||42||कर्म च त्रिविधं प्रोक्तं कर्मकाण्डे महेश्वरि ।
संचितं क्रियमाणं च प्रारब्धं चेति बंधकृत्
pūrvajanmasamudbhūtaṃ saṃcitaṃ samudāhṛtam |
bhujyate ca śarīreṇa prārabdhaṃ parikīrtitam
||43||पूर्वजन्मसमुद्भूतं संचितं समुदाहृतम् ।
भुज्यते च शरीरेण प्रारब्धं परिकीर्तितम्
janmanā yacca kriyate karma sāṃpratam |
śubhāśubhaṃ ca deveśi kriyamāṇaṃ vidurbudhāḥ
||44||जन्मना यच्च क्रियते कर्म सांप्रतम् ।
शुभाशुभं च देवेशि क्रियमाणं विदुर्बुधाः
prārabdhakarmaṇo bhogātkṣayaścaiva cānyathā |
upāyena dvayornāśaḥ karmaṇoḥ pūjanādinā
||45||प्रारब्धकर्मणो भोगात्क्षयश्चैव चान्यथा ।
उपायेन द्वयोर्नाशः कर्मणोः पूजनादिना
sarveṣāṃ karmaṇāṃ nāśo nāsti kāśīṃ purīṃ vinā |
sarvaṃ ca sulabhaṃ tīrthaṃ durllabhā kāśikā purī
||46||सर्वेषां कर्मणां नाशो नास्ति काशीं पुरीं विना ।
सर्वं च सुलभं तीर्थं दुर्ल्लभा काशिका पुरी
pūrvajanmakṛtaṃ cedvai kāśīdarśanamādarāt |
tadā kāśīṃ ca saṃprāpya labhenmṛtyuṃ na cānyathā
||47||पूर्वजन्मकृतं चेद्वै काशीदर्शनमादरात् ।
तदा काशीं च संप्राप्य लभेन्मृत्युं न चान्यथा
kāśīṃ prāpya naro yastu gaṃgāyāṃ snānamācaret |
tadā ca kriyamāṇasya saṃcitasyāpi saṃkṣayaḥ
||48||काशीं प्राप्य नरो यस्तु गंगायां स्नानमाचरेत् ।
तदा च क्रियमाणस्य संचितस्यापि संक्षयः
prārabdhaṃ na vinā bhogo naśya tīti suniścitam |
mṛtiśca tasya saṃjātā tadā tasya kṣayo bhavet
||49||प्रारब्धं न विना भोगो नश्य तीति सुनिश्चितम् ।
मृतिश्च तस्य संजाता तदा तस्य क्षयो भवेत्
pūrvaṃ caiva kṛtā kāśī paścātpāpaṃ samācaret |
tadbījena balavatā nīyate kāśikā punaḥ
||50||पूर्वं चैव कृता काशी पश्चात्पापं समाचरेत् ।
तद्बीजेन बलवता नीयते काशिका पुनः
tadā sarvāṇi pāpāni bhasmasācca bhavaṃti hi |
tasmātkāśīṃ narassevetkarmanirmūlanīṃ dhruvam
||51||तदा सर्वाणि पापानि भस्मसाच्च भवंति हि ।
तस्मात्काशीं नरस्सेवेत्कर्मनिर्मूलनीं ध्रुवम्
eko'pi brāhmaṇo yena kāśyāṃ saṃvāsitaḥ priye |
kāśīvāsamavāpyaiva tato muktiṃ sa viṃdati
||52||एकोऽपि ब्राह्मणो येन काश्यां संवासितः प्रिये ।
काशीवासमवाप्यैव ततो मुक्तिं स विंदति
kāśyāṃ yo vai mṛtaścaiva tasya janma punarnahi |
samuddiśya prayāge ca mṛtasya kāmanāphale
||53||काश्यां यो वै मृतश्चैव तस्य जन्म पुनर्नहि ।
समुद्दिश्य प्रयागे च मृतस्य कामनाफले
saṃyogaśca tayoścetsyātkāśījanyaphalaṃ vṛthā |
yadi na syāttayoryogastīrtharājaphalaṃ vṛthā
||54||संयोगश्च तयोश्चेत्स्यात्काशीजन्यफलं वृथा ।
यदि न स्यात्तयोर्योगस्तीर्थराजफलं वृथा
tasmānmacchāsanādviṣṇussṛṣṭiṃ sākṣāddhi nūtanām |
vidhāya manasoddiṣṭāṃ tatsiddhiṃ yacchati dhruvam
||55||तस्मान्मच्छासनाद्विष्णुस्सृष्टिं साक्षाद्धि नूतनाम् ।
विधाय मनसोद्दिष्टां तत्सिद्धिं यच्छति ध्रुवम्
sūta uvāca
ityādi bahumāhātmyaṃ kāśyāṃ vai munisattamāḥ |
tathā viśveśvarasyāpi bhuktimuktipradaṃ satām
||56||इत्यादि बहुमाहात्म्यं काश्यां वै मुनिसत्तमाः ।
तथा विश्वेश्वरस्यापि भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi māhātmyaṃ tryaṃbakasya ca |
yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate mānavaḥ kṣaṇāt
||57||अतः परं प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं त्र्यंबकस्य च ।
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ kāśīviśveśvarajyotirliṅgamāhātmyavarṇanaṃnāmatrayoviṃśodhyāya. || 23 ||