त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनम्
सूत उवाच
एवं कृते तु ऋषिणा सस्त्रीकेन द्विजाश्शिवः ।
आविर्बभूव स शिवः प्रसन्नस्सगणस्तदा
॥१॥अथ प्रसन्नस्स शिवो वरं ब्रूहि महामुने ।
प्रसन्नोऽहं सुभक्त्या त इत्युवाच कृपानिधिः
॥२॥तदा तत्सुंदरं रूपं दृष्ट्वा शंभोर्महात्मनः ।
प्रणम्य शंकरं भक्त्या स्तुतिं चक्रे मुदान्वितः
॥३॥स्तुत्वा बहु प्रणम्येशं बद्धाञ्जलिपुटः स्थितः ।
निष्पापं कुरु मां देवाब्रवीदिति स गौतमः
॥४॥सूत उवाच
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गौतमस्य महात्मनः ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा शिवो वाक्यमुपाददे
॥५॥शिव उवाच
धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि निष्पापोऽसि सदा मुने ।
एतैर्दुष्टैः किल त्वं च च्छलितोऽसि खिलात्मभिः
॥६॥त्वदीयदर्शनाल्लोका निष्पापाश्च भवंति हि ।
किं पुनस्त्वं सपापोऽसि मद्भक्तिनिरतस्सदा
॥७॥उपद्रवस्त्वयि मुने यैः कृतस्तु दुरात्मभिः ।
ते पापाश्च दुराचारा हत्यावंतस्त एव हि
॥८॥एतेषां दर्शनादन्ये पापिष्ठाः संभवंतु च ।
कृतघ्नाश्च तथा जाता नैतेषां निष्कृतिः क्वचित्
॥९॥सूत उवाच
इत्युक्त्वा शंकरस्तस्मै तेषां दुश्चरितं तदा ।
बहूवाच प्रभुर्विप्राः सत्कदोऽसत्सु दंडदः
॥१०॥शर्वोक्तमिति स श्रुत्वा सुविस्मितमना ऋषिः ।
सुप्रणम्य शिवं भक्त्या सांजलिः पुनरब्रवीत्
॥११॥गौतम उवाच
ऋषिभिस्तैर्महेशान ह्युपकारः कृतो महान् ।
यद्येवं न कृतं तैस्तु दर्शनं ते कुतो भवेत्
॥१२॥धन्यास्ते ऋषयो यैस्तु मह्यं शुभतरं कृतम् ।
तद्दुराचरणादेव मम स्वार्थो महानभूत्
॥१३॥सूत उवाच
इत्येवं तद्वचश्श्रुत्वा सुप्रसन्नो महेश्वरः ।
गौतमं प्रत्युवाचाशु कृपादृष्ट्या विलोक्य च
॥१४॥शिव उवाच
ऋषि धन्योसि विप्रेंद्र ऋषे श्रेष्ठतरोऽसि वै ।
ज्ञात्वा मां सुप्रसन्नं हि वृणु त्वं वरमुत्तमम्
॥१५॥सूत उवाच
गौतमोऽपि विचार्यैव लोके विश्रुतमित्युत ।
अन्यथा न भवेदेव तस्मादुक्तं समाचरेत्
॥१६॥निश्चित्यैवं मुनिश्रेष्ठो गौतमश्शिवभक्तिमान् ।
सांजलिर्नतशीर्षो हि शंकरं वाक्यमब्रवीत्
॥१७॥गौतम उवाच
सत्यं नाथ ब्रवीषि त्वं तथापि पंचभिः कृतम् ।
नान्यथा भवतीत्यत्र यज्जातं जायतां तु तत्
॥१८॥यदि प्रसन्नो देवेश गंगा च दीयतां मम ।
कुरु लोकोपकारं हि नमस्तेऽस्तु नमोऽस्तु ते
॥१९॥सूत उवाच
इत्युक्त्वा वचनं तस्य धृत्वा वै पादपंकजम् ।
नमश्चकार देवेशं गौतमो लोककाम्यया
॥२०॥ततस्तु शंकरो देवः पृथिव्याश्च दिवश्च सः ।
सारं चैव समुद्धृत्य रक्षितं पूर्वमेव तत्
॥२१॥विवाहे ब्रह्मणा दत्तमवशिष्टं च किंचन ।
तत्तस्मै दत्तवाञ्च्छंभुर्मुनये भक्तवत्सलः
॥२२॥गंगाजलं तदा तत्र स्त्रीरूपमभवत्परम् ।
तस्याश्चैव ऋषिश्रेष्ठः स्तुतिं कृत्वा नतिं व्यधात्
॥२३॥गौतम उवाच
धन्यासि कृतकृत्यासि पावितं भुवनं त्वया ।
मां च पावय गंगे त्वं पततं निरये ध्रुवम्
॥२४॥सूत उवाच
शंभुश्चापि तदोवाच सर्वेषां हितकृच्छृणु ।
गंगे गौतममेनं त्वं पावयस्व मदाज्ञया
॥२५॥सूत उवाच
इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंभोश्च गौतमस्य च ।
उवाचैव शिवं गंगा शिवभक्तिर्हि पावनी
॥२६॥गंगोवाच
ऋषिं तु पावयित्वाहं परिवारयुतं प्रभो ।
गमिष्यामि निजस्थानं वचस्सत्यं ब्रवीमि ह
॥२७॥सूत उवाच
इत्युक्तो गंगया तत्र महेशो भक्तवत्सलः ।
लोकोपकरणार्थाय पुनर्गगां वचोऽब्रवीत्
॥२८॥शिव उवाच
त्वया स्थातव्यमत्रैव व्रजेद्यावत्कलिर्युगः ।
वैवस्वतो मनुर्देवि ह्यष्टाविंशत्तमो भवेत्
॥२९॥सूत उवाच
इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वामिनश्शंकरस्य तत् ।
प्रत्युवाच पुनर्गंगा पावनी सा सरिद्वरा
॥३०॥गंगोवाच
माहात्म्यमधिकं चेत्स्यान्मम स्वामिन्महेश्वर ।
सर्वेभ्यश्च तदा स्थास्ये धरायां त्रिपुरान्तकः
॥३१॥किं चान्यच्च शृणु स्वामिन्वपुषा सुन्दरेण ह ।
तिष्ठ त्वं मत्समीपे वै सगणसांबिकः प्रभो
॥३२॥सूत उवाच
एवं तस्या वचः श्रुत्वा शंकरो भक्तवत्सलः ।
लोकोपकरणार्थाय पुनर्गंगां वचोब्रवीत्
॥३३॥शिव उवाच
धन्यासि श्रूयतां गंगे ह्यहं भिन्नस्त्वया न हि ।
तथापि स्थीयते ह्यत्र स्थीयतां च त्वयापि हि
॥३४॥सूत उवाच
इत्येवं वचनं श्रुत्वा स्वामिनः परमेशितुः ।
प्रसन्नमानसा भूत्वा गंगा च प्रत्यपूजयत्
॥३५॥एतस्मिन्नंतरे देवा ऋषयश्च पुरातनाः ।
सुतार्थान्यप्यनेकानि क्षेत्राणि विविधानि च
॥३६॥आगत्य गौतमं सर्वे गंगां च गिरिशं तथा ।
जयजयेति भाषंतः पूजयामासुरादरात्
॥३७॥ततस्ते निर्जरा सर्वे तेषां चक्रुः स्तुतिं मुदा ।
करान् बद्ध्वा नतस्कंधा हरिब्रह्मादयस्तदा
॥३८॥गंगा प्रसन्ना तेभ्यश्च गिरिशश्चोचतुस्तदा ।
वरं ब्रूत सुरश्रेष्ठा दद्वो वः प्रियकाम्यया
॥३९॥देवा ऊचुः
यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना त्वं सरिद्वरे ।
स्थातव्यमत्र कृपया नः प्रियार्थं तथा नृणाम्
॥४०॥गंगोवाच
यूयं सर्वप्रियार्थं च तिष्ठथात्र न किं पुनः ।
गौतमं क्षालयित्वाहं गमिष्यामि यथागतम्
॥४१॥भवत्सु मे विशेषोत्र ज्ञेयश्चैव कथं सुराः ।
तत्प्रमाणं कृतं चेत्स्यात्तदा तिष्ठाम्यसंशयम्
॥४२॥सर्वे ऊचुः
सिंहराशौ यदा स्याद्वै गुरुस्सर्वसुहृत्तमः ।
तदा वयं च सर्वे त्वागमिष्यामो न संशयः
॥४३॥एकादश च वर्षाणि लोकानां पातकं त्विह ।
क्षालितं यद्भवेदेवं मलिनास्स्मः सरिद्वरे
॥४४॥तस्यैव क्षालनाय त्वायास्यामस्सर्वथा प्रिये ।
त्वत्सकाशं महादेवि प्रोच्यते सत्यमादरात्
॥४५॥अनुग्रहाय लोकानामस्माकं प्रियकाम्यया ।
स्थातव्यं शंकरेणापि त्वया चैव सरिद्वरे
॥४६॥यावत्सिंहे गुरुश्चैव स्थास्यामस्तावदेव हि ।
त्वयि स्नानं त्रिकालं च शंकरस्य च दर्शनम्
॥४७॥कृत्वा स्वपापं निखिलं विमोक्ष्यामो न संशयः ।
स्वदेशांश्च गमिष्यामो भवच्छासनतो वयम्
॥४८॥सूत उवाच
इत्येवं प्रार्थितस्तैस्तु गौतमेन महर्षिणा ।
स्थितोऽसौ शंकरः प्रीत्या स्थिता सा च सरिद्वरा
॥४९॥सा गंगा गौतमी नाम्ना लिंगं त्र्यंबकमीरितम् ।
ख्याता ख्यातं बभूवाथ महापातकनाशनम्
॥५०॥तद्दिनं हि समारभ्य सिंहस्थे च बृहस्पतौ ।
आयांति सर्वतीर्थानि क्षेत्राणि देवतानि च
॥५१॥सरांसि पुष्करादीनि गंगाद्यास्सरितस्तथा ।
वासुदेवादयो देवाः संति वै गोतमीतटे
॥५२॥यावत्तत्र स्थितानीह तावत्तेषां फलं न हि ।
स्वप्रदेशे समायातास्तर्ह्येतेषां फलं भवेत्
॥५३॥ज्योतिर्लिंगमिदं प्रोक्तं त्र्यंबकं नाम विश्रुतम् ।
स्थितं तटे हि गौतम्या महापातकनाशनम्
॥५४॥यः पश्येद्भक्तितो ज्योतिर्लिंगं त्र्यंबकनामकम् ।
पूजयेत्प्रणमेत्स्तुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
॥५५॥ज्योतिर्लिंगं त्र्यंबकं हि पूजितं गौतमेन ह ।
सर्वकामप्रदं चात्र परत्र परमुक्तिदम्
॥५६॥इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ।
किमन्यदिच्छथ श्रोतुं तद् ब्रूयां वो न संशयः
॥५७॥इति श्री शिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां त्र्यंबकेश्वरमाहात्म्यवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥