tryaṃbakeśvaramāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
evaṃ kṛte tu ṛṣiṇā sastrīkena dvijāśśivaḥ |
āvirbabhūva sa śivaḥ prasannassagaṇastadā
||1||एवं कृते तु ऋषिणा सस्त्रीकेन द्विजाश्शिवः ।
आविर्बभूव स शिवः प्रसन्नस्सगणस्तदा
atha prasannassa śivo varaṃ brūhi mahāmune |
prasanno'haṃ subhaktyā ta ityuvāca kṛpānidhiḥ
||2||अथ प्रसन्नस्स शिवो वरं ब्रूहि महामुने ।
प्रसन्नोऽहं सुभक्त्या त इत्युवाच कृपानिधिः
tadā tatsuṃdaraṃ rūpaṃ dṛṣṭvā śaṃbhormahātmanaḥ |
praṇamya śaṃkaraṃ bhaktyā stutiṃ cakre mudānvitaḥ
||3||तदा तत्सुंदरं रूपं दृष्ट्वा शंभोर्महात्मनः ।
प्रणम्य शंकरं भक्त्या स्तुतिं चक्रे मुदान्वितः
stutvā bahu praṇamyeśaṃ baddhāñjalipuṭaḥ sthitaḥ |
niṣpāpaṃ kuru māṃ devābravīditi sa gautamaḥ
||4||स्तुत्वा बहु प्रणम्येशं बद्धाञ्जलिपुटः स्थितः ।
निष्पापं कुरु मां देवाब्रवीदिति स गौतमः
sūta uvāca
ityākarṇya vacastasya gautamasya mahātmanaḥ |
suprasannataro bhūtvā śivo vākyamupādade
||5||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गौतमस्य महात्मनः ।
सुप्रसन्नतरो भूत्वा शिवो वाक्यमुपाददे
śiva uvāca
dhanyo'si kṛtakṛtyo'si niṣpāpo'si sadā mune |
etairduṣṭaiḥ kila tvaṃ ca cchalito'si khilātmabhiḥ
||6||धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि निष्पापोऽसि सदा मुने ।
एतैर्दुष्टैः किल त्वं च च्छलितोऽसि खिलात्मभिः
tvadīyadarśanāllokā niṣpāpāśca bhavaṃti hi |
kiṃ punastvaṃ sapāpo'si madbhaktiniratassadā
||7||त्वदीयदर्शनाल्लोका निष्पापाश्च भवंति हि ।
किं पुनस्त्वं सपापोऽसि मद्भक्तिनिरतस्सदा
upadravastvayi mune yaiḥ kṛtastu durātmabhiḥ |
te pāpāśca durācārā hatyāvaṃtasta eva hi
||8||उपद्रवस्त्वयि मुने यैः कृतस्तु दुरात्मभिः ।
ते पापाश्च दुराचारा हत्यावंतस्त एव हि
eteṣāṃ darśanādanye pāpiṣṭhāḥ saṃbhavaṃtu ca |
kṛtaghnāśca tathā jātā naiteṣāṃ niṣkṛtiḥ kvacit
||9||एतेषां दर्शनादन्ये पापिष्ठाः संभवंतु च ।
कृतघ्नाश्च तथा जाता नैतेषां निष्कृतिः क्वचित्
sūta uvāca
ityuktvā śaṃkarastasmai teṣāṃ duścaritaṃ tadā |
bahūvāca prabhurviprāḥ satkado'satsu daṃḍadaḥ
||10||इत्युक्त्वा शंकरस्तस्मै तेषां दुश्चरितं तदा ।
बहूवाच प्रभुर्विप्राः सत्कदोऽसत्सु दंडदः
śarvoktamiti sa śrutvā suvismitamanā ṛṣiḥ |
supraṇamya śivaṃ bhaktyā sāṃjaliḥ punarabravīt
||11||शर्वोक्तमिति स श्रुत्वा सुविस्मितमना ऋषिः ।
सुप्रणम्य शिवं भक्त्या सांजलिः पुनरब्रवीत्
gautama uvāca
ṛṣibhistairmaheśāna hyupakāraḥ kṛto mahān |
yadyevaṃ na kṛtaṃ taistu darśanaṃ te kuto bhavet
||12||ऋषिभिस्तैर्महेशान ह्युपकारः कृतो महान् ।
यद्येवं न कृतं तैस्तु दर्शनं ते कुतो भवेत्
dhanyāste ṛṣayo yaistu mahyaṃ śubhataraṃ kṛtam |
taddurācaraṇādeva mama svārtho mahānabhūt
||13||धन्यास्ते ऋषयो यैस्तु मह्यं शुभतरं कृतम् ।
तद्दुराचरणादेव मम स्वार्थो महानभूत्
sūta uvāca
ityevaṃ tadvacaśśrutvā suprasanno maheśvaraḥ |
gautamaṃ pratyuvācāśu kṛpādṛṣṭyā vilokya ca
||14||इत्येवं तद्वचश्श्रुत्वा सुप्रसन्नो महेश्वरः ।
गौतमं प्रत्युवाचाशु कृपादृष्ट्या विलोक्य च
śiva uvāca
ṛṣi dhanyosi vipreṃdra ṛṣe śreṣṭhataro'si vai |
jñātvā māṃ suprasannaṃ hi vṛṇu tvaṃ varamuttamam
||15||ऋषि धन्योसि विप्रेंद्र ऋषे श्रेष्ठतरोऽसि वै ।
ज्ञात्वा मां सुप्रसन्नं हि वृणु त्वं वरमुत्तमम्
sūta uvāca
gautamo'pi vicāryaiva loke viśrutamityuta |
anyathā na bhavedeva tasmāduktaṃ samācaret
||16||गौतमोऽपि विचार्यैव लोके विश्रुतमित्युत ।
अन्यथा न भवेदेव तस्मादुक्तं समाचरेत्
niścityaivaṃ muniśreṣṭho gautamaśśivabhaktimān |
sāṃjalirnataśīrṣo hi śaṃkaraṃ vākyamabravīt
||17||निश्चित्यैवं मुनिश्रेष्ठो गौतमश्शिवभक्तिमान् ।
सांजलिर्नतशीर्षो हि शंकरं वाक्यमब्रवीत्
gautama uvāca
satyaṃ nātha bravīṣi tvaṃ tathāpi paṃcabhiḥ kṛtam |
nānyathā bhavatītyatra yajjātaṃ jāyatāṃ tu tat
||18||सत्यं नाथ ब्रवीषि त्वं तथापि पंचभिः कृतम् ।
नान्यथा भवतीत्यत्र यज्जातं जायतां तु तत्
yadi prasanno deveśa gaṃgā ca dīyatāṃ mama |
kuru lokopakāraṃ hi namaste'stu namo'stu te
||19||यदि प्रसन्नो देवेश गंगा च दीयतां मम ।
कुरु लोकोपकारं हि नमस्तेऽस्तु नमोऽस्तु ते
sūta uvāca
ityuktvā vacanaṃ tasya dhṛtvā vai pādapaṃkajam |
namaścakāra deveśaṃ gautamo lokakāmyayā
||20||इत्युक्त्वा वचनं तस्य धृत्वा वै पादपंकजम् ।
नमश्चकार देवेशं गौतमो लोककाम्यया
tatastu śaṃkaro devaḥ pṛthivyāśca divaśca saḥ |
sāraṃ caiva samuddhṛtya rakṣitaṃ pūrvameva tat
||21||ततस्तु शंकरो देवः पृथिव्याश्च दिवश्च सः ।
सारं चैव समुद्धृत्य रक्षितं पूर्वमेव तत्
vivāhe brahmaṇā dattamavaśiṣṭaṃ ca kiṃcana |
tattasmai dattavāñcchaṃbhurmunaye bhaktavatsalaḥ
||22||विवाहे ब्रह्मणा दत्तमवशिष्टं च किंचन ।
तत्तस्मै दत्तवाञ्च्छंभुर्मुनये भक्तवत्सलः
gaṃgājalaṃ tadā tatra strīrūpamabhavatparam |
tasyāścaiva ṛṣiśreṣṭhaḥ stutiṃ kṛtvā natiṃ vyadhāt
||23||गंगाजलं तदा तत्र स्त्रीरूपमभवत्परम् ।
तस्याश्चैव ऋषिश्रेष्ठः स्तुतिं कृत्वा नतिं व्यधात्
gautama uvāca
dhanyāsi kṛtakṛtyāsi pāvitaṃ bhuvanaṃ tvayā |
māṃ ca pāvaya gaṃge tvaṃ patataṃ niraye dhruvam
||24||धन्यासि कृतकृत्यासि पावितं भुवनं त्वया ।
मां च पावय गंगे त्वं पततं निरये ध्रुवम्
sūta uvāca
śaṃbhuścāpi tadovāca sarveṣāṃ hitakṛcchṛṇu |
gaṃge gautamamenaṃ tvaṃ pāvayasva madājñayā
||25||शंभुश्चापि तदोवाच सर्वेषां हितकृच्छृणु ।
गंगे गौतममेनं त्वं पावयस्व मदाज्ञया
sūta uvāca
iti śrutvā vacastasya śaṃbhośca gautamasya ca |
uvācaiva śivaṃ gaṃgā śivabhaktirhi pāvanī
||26||इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंभोश्च गौतमस्य च ।
उवाचैव शिवं गंगा शिवभक्तिर्हि पावनी
gaṃgovāca
ṛṣiṃ tu pāvayitvāhaṃ parivārayutaṃ prabho |
gamiṣyāmi nijasthānaṃ vacassatyaṃ bravīmi ha
||27||ऋषिं तु पावयित्वाहं परिवारयुतं प्रभो ।
गमिष्यामि निजस्थानं वचस्सत्यं ब्रवीमि ह
sūta uvāca
ityukto gaṃgayā tatra maheśo bhaktavatsalaḥ |
lokopakaraṇārthāya punargagāṃ vaco'bravīt
||28||इत्युक्तो गंगया तत्र महेशो भक्तवत्सलः ।
लोकोपकरणार्थाय पुनर्गगां वचोऽब्रवीत्
śiva uvāca
tvayā sthātavyamatraiva vrajedyāvatkaliryugaḥ |
vaivasvato manurdevi hyaṣṭāviṃśattamo bhavet
||29||त्वया स्थातव्यमत्रैव व्रजेद्यावत्कलिर्युगः ।
वैवस्वतो मनुर्देवि ह्यष्टाविंशत्तमो भवेत्
sūta uvāca
iti śrutvā vacastasya svāminaśśaṃkarasya tat |
pratyuvāca punargaṃgā pāvanī sā saridvarā
||30||इति श्रुत्वा वचस्तस्य स्वामिनश्शंकरस्य तत् ।
प्रत्युवाच पुनर्गंगा पावनी सा सरिद्वरा
gaṃgovāca
māhātmyamadhikaṃ cetsyānmama svāminmaheśvara |
sarvebhyaśca tadā sthāsye dharāyāṃ tripurāntakaḥ
||31||माहात्म्यमधिकं चेत्स्यान्मम स्वामिन्महेश्वर ।
सर्वेभ्यश्च तदा स्थास्ये धरायां त्रिपुरान्तकः
kiṃ cānyacca śṛṇu svāminvapuṣā sundareṇa ha |
tiṣṭha tvaṃ matsamīpe vai sagaṇasāṃbikaḥ prabho
||32||किं चान्यच्च शृणु स्वामिन्वपुषा सुन्दरेण ह ।
तिष्ठ त्वं मत्समीपे वै सगणसांबिकः प्रभो
sūta uvāca
evaṃ tasyā vacaḥ śrutvā śaṃkaro bhaktavatsalaḥ |
lokopakaraṇārthāya punargaṃgāṃ vacobravīt
||33||एवं तस्या वचः श्रुत्वा शंकरो भक्तवत्सलः ।
लोकोपकरणार्थाय पुनर्गंगां वचोब्रवीत्
śiva uvāca
dhanyāsi śrūyatāṃ gaṃge hyahaṃ bhinnastvayā na hi |
tathāpi sthīyate hyatra sthīyatāṃ ca tvayāpi hi
||34||धन्यासि श्रूयतां गंगे ह्यहं भिन्नस्त्वया न हि ।
तथापि स्थीयते ह्यत्र स्थीयतां च त्वयापि हि
sūta uvāca
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā svāminaḥ parameśituḥ |
prasannamānasā bhūtvā gaṃgā ca pratyapūjayat
||35||इत्येवं वचनं श्रुत्वा स्वामिनः परमेशितुः ।
प्रसन्नमानसा भूत्वा गंगा च प्रत्यपूजयत्
etasminnaṃtare devā ṛṣayaśca purātanāḥ |
sutārthānyapyanekāni kṣetrāṇi vividhāni ca
||36||एतस्मिन्नंतरे देवा ऋषयश्च पुरातनाः ।
सुतार्थान्यप्यनेकानि क्षेत्राणि विविधानि च
āgatya gautamaṃ sarve gaṃgāṃ ca giriśaṃ tathā |
jayajayeti bhāṣaṃtaḥ pūjayāmāsurādarāt
||37||आगत्य गौतमं सर्वे गंगां च गिरिशं तथा ।
जयजयेति भाषंतः पूजयामासुरादरात्
tataste nirjarā sarve teṣāṃ cakruḥ stutiṃ mudā |
karān baddhvā nataskaṃdhā haribrahmādayastadā
||38||ततस्ते निर्जरा सर्वे तेषां चक्रुः स्तुतिं मुदा ।
करान् बद्ध्वा नतस्कंधा हरिब्रह्मादयस्तदा
gaṃgā prasannā tebhyaśca giriśaścocatustadā |
varaṃ brūta suraśreṣṭhā dadvo vaḥ priyakāmyayā
||39||गंगा प्रसन्ना तेभ्यश्च गिरिशश्चोचतुस्तदा ।
वरं ब्रूत सुरश्रेष्ठा दद्वो वः प्रियकाम्यया
devā ūcuḥ
yadi prasanno deveśa prasannā tvaṃ saridvare |
sthātavyamatra kṛpayā naḥ priyārthaṃ tathā nṛṇām
||40||यदि प्रसन्नो देवेश प्रसन्ना त्वं सरिद्वरे ।
स्थातव्यमत्र कृपया नः प्रियार्थं तथा नृणाम्
gaṃgovāca
yūyaṃ sarvapriyārthaṃ ca tiṣṭhathātra na kiṃ punaḥ |
gautamaṃ kṣālayitvāhaṃ gamiṣyāmi yathāgatam
||41||यूयं सर्वप्रियार्थं च तिष्ठथात्र न किं पुनः ।
गौतमं क्षालयित्वाहं गमिष्यामि यथागतम्
bhavatsu me viśeṣotra jñeyaścaiva kathaṃ surāḥ |
tatpramāṇaṃ kṛtaṃ cetsyāttadā tiṣṭhāmyasaṃśayam
||42||भवत्सु मे विशेषोत्र ज्ञेयश्चैव कथं सुराः ।
तत्प्रमाणं कृतं चेत्स्यात्तदा तिष्ठाम्यसंशयम्
sarve ūcuḥ
siṃharāśau yadā syādvai gurussarvasuhṛttamaḥ |
tadā vayaṃ ca sarve tvāgamiṣyāmo na saṃśayaḥ
||43||सिंहराशौ यदा स्याद्वै गुरुस्सर्वसुहृत्तमः ।
तदा वयं च सर्वे त्वागमिष्यामो न संशयः
ekādaśa ca varṣāṇi lokānāṃ pātakaṃ tviha |
kṣālitaṃ yadbhavedevaṃ malināssmaḥ saridvare
||44||एकादश च वर्षाणि लोकानां पातकं त्विह ।
क्षालितं यद्भवेदेवं मलिनास्स्मः सरिद्वरे
tasyaiva kṣālanāya tvāyāsyāmassarvathā priye |
tvatsakāśaṃ mahādevi procyate satyamādarāt
||45||तस्यैव क्षालनाय त्वायास्यामस्सर्वथा प्रिये ।
त्वत्सकाशं महादेवि प्रोच्यते सत्यमादरात्
anugrahāya lokānāmasmākaṃ priyakāmyayā |
sthātavyaṃ śaṃkareṇāpi tvayā caiva saridvare
||46||अनुग्रहाय लोकानामस्माकं प्रियकाम्यया ।
स्थातव्यं शंकरेणापि त्वया चैव सरिद्वरे
yāvatsiṃhe guruścaiva sthāsyāmastāvadeva hi |
tvayi snānaṃ trikālaṃ ca śaṃkarasya ca darśanam
||47||यावत्सिंहे गुरुश्चैव स्थास्यामस्तावदेव हि ।
त्वयि स्नानं त्रिकालं च शंकरस्य च दर्शनम्
kṛtvā svapāpaṃ nikhilaṃ vimokṣyāmo na saṃśayaḥ |
svadeśāṃśca gamiṣyāmo bhavacchāsanato vayam
||48||कृत्वा स्वपापं निखिलं विमोक्ष्यामो न संशयः ।
स्वदेशांश्च गमिष्यामो भवच्छासनतो वयम्
sūta uvāca
ityevaṃ prārthitastaistu gautamena maharṣiṇā |
sthito'sau śaṃkaraḥ prītyā sthitā sā ca saridvarā
||49||इत्येवं प्रार्थितस्तैस्तु गौतमेन महर्षिणा ।
स्थितोऽसौ शंकरः प्रीत्या स्थिता सा च सरिद्वरा
sā gaṃgā gautamī nāmnā liṃgaṃ tryaṃbakamīritam |
khyātā khyātaṃ babhūvātha mahāpātakanāśanam
||50||सा गंगा गौतमी नाम्ना लिंगं त्र्यंबकमीरितम् ।
ख्याता ख्यातं बभूवाथ महापातकनाशनम्
taddinaṃ hi samārabhya siṃhasthe ca bṛhaspatau |
āyāṃti sarvatīrthāni kṣetrāṇi devatāni ca
||51||तद्दिनं हि समारभ्य सिंहस्थे च बृहस्पतौ ।
आयांति सर्वतीर्थानि क्षेत्राणि देवतानि च
sarāṃsi puṣkarādīni gaṃgādyāssaritastathā |
vāsudevādayo devāḥ saṃti vai gotamītaṭe
||52||सरांसि पुष्करादीनि गंगाद्यास्सरितस्तथा ।
वासुदेवादयो देवाः संति वै गोतमीतटे
yāvattatra sthitānīha tāvatteṣāṃ phalaṃ na hi |
svapradeśe samāyātāstarhyeteṣāṃ phalaṃ bhavet
||53||यावत्तत्र स्थितानीह तावत्तेषां फलं न हि ।
स्वप्रदेशे समायातास्तर्ह्येतेषां फलं भवेत्
jyotirliṃgamidaṃ proktaṃ tryaṃbakaṃ nāma viśrutam |
sthitaṃ taṭe hi gautamyā mahāpātakanāśanam
||54||ज्योतिर्लिंगमिदं प्रोक्तं त्र्यंबकं नाम विश्रुतम् ।
स्थितं तटे हि गौतम्या महापातकनाशनम्
yaḥ paśyedbhaktito jyotirliṃgaṃ tryaṃbakanāmakam |
pūjayetpraṇametstutvā sarvapāpaiḥ pramucyate
||55||यः पश्येद्भक्तितो ज्योतिर्लिंगं त्र्यंबकनामकम् ।
पूजयेत्प्रणमेत्स्तुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
jyotirliṃgaṃ tryaṃbakaṃ hi pūjitaṃ gautamena ha |
sarvakāmapradaṃ cātra paratra paramuktidam
||56||ज्योतिर्लिंगं त्र्यंबकं हि पूजितं गौतमेन ह ।
सर्वकामप्रदं चात्र परत्र परमुक्तिदम्
iti vaśca samākhyātaṃ yatpṛṣṭo'haṃ munīśvarāḥ |
kimanyadicchatha śrotuṃ tad brūyāṃ vo na saṃśayaḥ
||57||इति वश्च समाख्यातं यत्पृष्टोऽहं मुनीश्वराः ।
किमन्यदिच्छथ श्रोतुं तद् ब्रूयां वो न संशयः
iti śrī śivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ tryaṃbakeśvaramāhātmyavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||