dhuśmeśajyotirliṃgotpattimāhātmyavarṇanam
sūta uvāca
putraṃ dṛṣṭvā kaniṣṭhāyā jyeṣṭhā duḥkhamupāgatā |
virodhaṃ sā cakārāśu na sahaṃtī ca tatsukham
||1||पुत्रं दृष्ट्वा कनिष्ठाया ज्येष्ठा दुःखमुपागता ।
विरोधं सा चकाराशु न सहंती च तत्सुखम्
sarve putraprasūtiṃ tāṃ praśaśaṃsurnirantaram |
tayā tatsahyate na sma śiśo rūpādikaṃ tathā
||2||सर्वे पुत्रप्रसूतिं तां प्रशशंसुर्निरन्तरम् ।
तया तत्सह्यते न स्म शिशो रूपादिकं तथा
supriyaṃ tanayaṃ taṃ ca pitrossadguṇabhājanam |
dṛṣṭvā'bhavattadā tasyā hṛdayaṃ taptamagnivat
||3||सुप्रियं तनयं तं च पित्रोस्सद्गुणभाजनम् ।
दृष्ट्वाऽभवत्तदा तस्या हृदयं तप्तमग्निवत्
etasminnaṃtare viprāḥ kanyāṃ dātuṃ samāgatāḥ |
vivāhaṃ tasya tatraiva cakāra vidhivacca saḥ
||4||एतस्मिन्नंतरे विप्राः कन्यां दातुं समागताः ।
विवाहं तस्य तत्रैव चकार विधिवच्च सः
sudharmā ghuśmayā sārddhamānandaṃ paramaṃ gataḥ |
sarve saṃbaṃdhinastasyāṃ ghuśmāyāṃ mānamādadhuḥ
||5||सुधर्मा घुश्मया सार्द्धमानन्दं परमं गतः ।
सर्वे संबंधिनस्तस्यां घुश्मायां मानमादधुः
taṃ dṛṣṭvā sā sudehā hi manasi jvalitā tadā |
atyantaṃ duḥkhamāpannā hā hatāsmīti vādinī
||6||तं दृष्ट्वा सा सुदेहा हि मनसि ज्वलिता तदा ।
अत्यन्तं दुःखमापन्ना हा हतास्मीति वादिनी
sudharmmā gṛhamāgatya vadhūṃ putraṃ vivāhitam |
utsāhaṃ darśayāmāsa priyābhyāṃ harṣayanniva
||7||सुधर्म्मा गृहमागत्य वधूं पुत्रं विवाहितम् ।
उत्साहं दर्शयामास प्रियाभ्यां हर्षयन्निव
abhavaddharṣitā ghuṣmā sudehā duḥkhamāgatā |
na sahaṃtī sukhaṃ tacca duḥkhaṃ kṛtvāpatadbhuvi
||8||अभवद्धर्षिता घुष्मा सुदेहा दुःखमागता ।
न सहंती सुखं तच्च दुःखं कृत्वापतद्भुवि
ghuśmā'vadadvadhūputrau tvadīyau na madīyakau |
vadhūḥ putraśca tāṃ prītyā prasūṃ śvaśramamanyata
||9||घुश्माऽवदद्वधूपुत्रौ त्वदीयौ न मदीयकौ ।
वधूः पुत्रश्च तां प्रीत्या प्रसूं श्वश्रममन्यत
bharttā priyāṃ tāṃ jyeṣṭhāṃ ca mene naiva kaniṣṭhikām |
tathāpi sā tadā jyeṣṭhā svāntarmalavatī hyabhūt
||10||भर्त्ता प्रियां तां ज्येष्ठां च मेने नैव कनिष्ठिकाम् ।
तथापि सा तदा ज्येष्ठा स्वान्तर्मलवती ह्यभूत्
ekasmindivase jyeṣṭhā sā sudehā ca duḥkhinī |
hṛdaye saṃcicinteti duḥkhaśāṃtiḥ kathaṃ bhavet
||11||एकस्मिन्दिवसे ज्येष्ठा सा सुदेहा च दुःखिनी ।
हृदये संचिचिन्तेति दुःखशांतिः कथं भवेत्
sudehovāca
madīyo hṛdayāgniśca ghuśmānetrajalena vai |
bhaviṣyati dhruvaṃ śāṃto nānyathā duḥkhajena hi
||12||मदीयो हृदयाग्निश्च घुश्मानेत्रजलेन वै ।
भविष्यति ध्रुवं शांतो नान्यथा दुःखजेन हि
ato'haṃ mārayāmyadya tatputraṃ priyavādinam |
agre bhāvi bhavedevaṃ niścayaḥ paramo mama
||13||अतोऽहं मारयाम्यद्य तत्पुत्रं प्रियवादिनम् ।
अग्रे भावि भवेदेवं निश्चयः परमो मम
sūta uvāca
kadaryyāṇāṃ vicāraśca kṛtyākṛtye bhavennahi |
kaṭhoraḥ prāyaśo viprāḥ sāpatno bhāva ātmahā
||14||कदर्य्याणां विचारश्च कृत्याकृत्ये भवेन्नहि ।
कठोरः प्रायशो विप्राः सापत्नो भाव आत्महा
ekasmindivase jyeṣṭhā suptaṃ putraṃ vadhūyutam |
cicchide niśi cāṃgeṣu gṛhītvā churikāṃ ca sā
||15||एकस्मिन्दिवसे ज्येष्ठा सुप्तं पुत्रं वधूयुतम् ।
चिच्छिदे निशि चांगेषु गृहीत्वा छुरिकां च सा
sarvāṃgaṃ khaṇḍayāmāsa rātrau ghuśmāsutasya sā |
nītvā sarasi tatraivākṣipaddṛptā mahābalā
||16||सर्वांगं खण्डयामास रात्रौ घुश्मासुतस्य सा ।
नीत्वा सरसि तत्रैवाक्षिपद्दृप्ता महाबला
yatra kṣiptāni liṃgāni ghuśmayā nityameva hi |
tatra kṣiptvā samāyātā suṣvāpa sukhamāgatā
||17||यत्र क्षिप्तानि लिंगानि घुश्मया नित्यमेव हि ।
तत्र क्षिप्त्वा समायाता सुष्वाप सुखमागता
prātaścaiva samutthāya ghuśmā nityaṃ tathākarot |
sudharmā ca svayaṃ śreṣṭho nityakarma samācarat
||18||प्रातश्चैव समुत्थाय घुश्मा नित्यं तथाकरोत् ।
सुधर्मा च स्वयं श्रेष्ठो नित्यकर्म समाचरत्
etasminnaṃtare sā ca jyeṣṭhā kāryaṃ gṛhasya vai |
cakārānandasaṃyuktā suśāṃtahṛdayānalā
||19||एतस्मिन्नंतरे सा च ज्येष्ठा कार्यं गृहस्य वै ।
चकारानन्दसंयुक्ता सुशांतहृदयानला
prātaḥkāle samutthāya vadhūśśayyāṃ vilokya sā |
rudhirārdrāṃ dehakhaṃḍairyuktāṃ duḥkhamupāgatā
||20||प्रातःकाले समुत्थाय वधूश्शय्यां विलोक्य सा ।
रुधिरार्द्रां देहखंडैर्युक्तां दुःखमुपागता
śvaśrūṃ nivedayāmāsa putraste ca kuto gataḥ |
śayyā ca rudhirārdrā vai dṛśyaṃte dehakhaṃḍakāḥ
||21||श्वश्रूं निवेदयामास पुत्रस्ते च कुतो गतः ।
शय्या च रुधिरार्द्रा वै दृश्यंते देहखंडकाः
hā hatāsmi kṛtaṃ kena duṣṭaṃ karma śucivrate |
ityuccārya rurodātivividhaṃ tatpriyā ca sā
||22||हा हतास्मि कृतं केन दुष्टं कर्म शुचिव्रते ।
इत्युच्चार्य रुरोदातिविविधं तत्प्रिया च सा
jyeṣṭhā duḥkhaṃ tadāpannā hā hatāsmi kileti ca |
bahirduḥkhaṃ cakārāsau manasā harṣasaṃyutā
||23||ज्येष्ठा दुःखं तदापन्ना हा हतास्मि किलेति च ।
बहिर्दुःखं चकारासौ मनसा हर्षसंयुता
ghuśmā cāpi tadā tasyā vadhvā dukhaṃ niśamya sā |
na cacāla vratāttasmānnityapārthivapūjanāt
||24||घुश्मा चापि तदा तस्या वध्वा दुखं निशम्य सा ।
न चचाल व्रतात्तस्मान्नित्यपार्थिवपूजनात्
manaścaivotsukaṃ naiva jātaṃ tasyā manāgapi |
bhartāpi ca tathaivāsīdyāvadvratavidhirbhavet
||25||मनश्चैवोत्सुकं नैव जातं तस्या मनागपि ।
भर्तापि च तथैवासीद्यावद्व्रतविधिर्भवेत्
madhyāhne pūjanāṃte ca dṛṣṭvā śayyāṃ bhayāvahām |
tathāpi na tadā kiñcitkṛtaṃ duḥkhaṃ hi ghuśmayā
||26||मध्याह्ने पूजनांते च दृष्ट्वा शय्यां भयावहाम् ।
तथापि न तदा किञ्चित्कृतं दुःखं हि घुश्मया
yenaiva cārpitaścāyaṃ sa vai rakṣāṃ kariṣyati |
bhaktapriyassa vikhyātaḥ kālakālassatāṃ gatiḥ
||27||येनैव चार्पितश्चायं स वै रक्षां करिष्यति ।
भक्तप्रियस्स विख्यातः कालकालस्सतां गतिः
yadi no rakṣitā śaṃbhurīśvaraḥ prabhurekalaḥ |
mālākāra ivāsau yānyuṅkte tānviyunakti ca
||28||यदि नो रक्षिता शंभुरीश्वरः प्रभुरेकलः ।
मालाकार इवासौ यान्युङ्क्ते तान्वियुनक्ति च
adya me ciṃtayā kiṃ syāditi tattvaṃ vicārya sā |
na cakāra tadā duḥkhaṃ śive dhairyaṃ samāgatā
||29||अद्य मे चिंतया किं स्यादिति तत्त्वं विचार्य सा ।
न चकार तदा दुःखं शिवे धैर्यं समागता
pārthivāṃśca gṛhītvā sā pūrvavatsvasthamānasā |
śaṃbhornāmānyuccaraṃtī jagāma sarasastaṭe
||30||पार्थिवांश्च गृहीत्वा सा पूर्ववत्स्वस्थमानसा ।
शंभोर्नामान्युच्चरंती जगाम सरसस्तटे
kṣiptvā ca pārthivāṃstatra parāvarttata sā yadā |
tadā putrastaḍāgastho dṛśyate sma taṭe tayā
||31||क्षिप्त्वा च पार्थिवांस्तत्र परावर्त्तत सा यदा ।
तदा पुत्रस्तडागस्थो दृश्यते स्म तटे तया
putra uvāca
mātarehi miliṣyāmi mṛto'haṃ jīvito'dhunā |
tava puṇyaprabhāvāddhi kṛpayā śaṃkarasya vai
||32||मातरेहि मिलिष्यामि मृतोऽहं जीवितोऽधुना ।
तव पुण्यप्रभावाद्धि कृपया शंकरस्य वै
sūta uvāca
jīvitaṃ taṃ sutaṃ dṛṣṭvā ghuṣmā sā tatprasūrdvijāḥ |
prahṛṣṭvā nābhavattatra duḥkhitā na yathā purā
||33||जीवितं तं सुतं दृष्ट्वा घुष्मा सा तत्प्रसूर्द्विजाः ।
प्रहृष्ट्वा नाभवत्तत्र दुःखिता न यथा पुरा
etasminsamaye tatra svāvirāsīcchivo drutam |
jyotirūpo maheśaśca saṃtuṣṭaḥ pratyuvāca ha
||34||एतस्मिन्समये तत्र स्वाविरासीच्छिवो द्रुतम् ।
ज्योतिरूपो महेशश्च संतुष्टः प्रत्युवाच ह
śiva uvāca
prasanno'smi varaṃ brūhi duṣṭayā mārito hyayam |
enāṃ ca mārayiṣyāmi triśūlena varānane
||35||प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूहि दुष्टया मारितो ह्ययम् ।
एनां च मारयिष्यामि त्रिशूलेन वरानने
sūta uvāca
purā tadā varaṃ vavre supraṇamya śivaṃ natā |
rakṣaṇīyā tvayā nātha sudeheyaṃ svasā mama
||36||पुरा तदा वरं वव्रे सुप्रणम्य शिवं नता ।
रक्षणीया त्वया नाथ सुदेहेयं स्वसा मम
śiva uvāca
apakāraḥ kṛtastasyāmupakāraḥ kathaṃ tvayā |
kriyate hananīyā ca sudehā duṣṭakāriṇī
||37||अपकारः कृतस्तस्यामुपकारः कथं त्वया ।
क्रियते हननीया च सुदेहा दुष्टकारिणी
ghuśmovāca
tava darśanamātreṇa pātakaṃ naiva tiṣṭhati |
idānīṃ tvāṃ ca vai dṛṣṭvā tatpāpaṃ bhasmatāṃ vrajet
||38||तव दर्शनमात्रेण पातकं नैव तिष्ठति ।
इदानीं त्वां च वै दृष्ट्वा तत्पापं भस्मतां व्रजेत्
apakāreṣu yaścaiva hyupakāraṃ karoti ca |
tasya darśanamātreṇa pāpaṃ dūrataraṃ vrajet
||39||अपकारेषु यश्चैव ह्युपकारं करोति च ।
तस्य दर्शनमात्रेण पापं दूरतरं व्रजेत्
iti śrutaṃ mayā deva bhagavadvākyamadbhutam |
tasmāccaivaṃ kṛtaṃ yena kriyatāṃ ca sadāśiva
||40||इति श्रुतं मया देव भगवद्वाक्यमद्भुतम् ।
तस्माच्चैवं कृतं येन क्रियतां च सदाशिव
sūta uvāca
ityuktastu tayā tatra prasanno'tyabhavatpunaḥ |
maheśvaraḥ kṛpāsiṃdhuḥ samūce bhaktavatsalaḥ
||41||इत्युक्तस्तु तया तत्र प्रसन्नोऽत्यभवत्पुनः ।
महेश्वरः कृपासिंधुः समूचे भक्तवत्सलः
śiva uvāca
anyadvaraṃ brūhi ghuśme dadāmi ca hitaṃ tava |
tvadbhaktyā suprasanno'smi nirvikārasvabhāvataḥ
||42||अन्यद्वरं ब्रूहि घुश्मे ददामि च हितं तव ।
त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नोऽस्मि निर्विकारस्वभावतः
sūta uvāca
sovāca tadvacaśśrutvā yadi deyo varastvayā |
lokānāṃ caiva rakṣārthamatra stheyaṃ madākhyayā
||43||सोवाच तद्वचश्श्रुत्वा यदि देयो वरस्त्वया ।
लोकानां चैव रक्षार्थमत्र स्थेयं मदाख्यया
tadovāca śivastatra suprasanno maheśvaraḥ |
sthāsye'tra tava nāmnāhaṃ ghuśmeśākhyassukhapradaḥ
||44||तदोवाच शिवस्तत्र सुप्रसन्नो महेश्वरः ।
स्थास्येऽत्र तव नाम्नाहं घुश्मेशाख्यस्सुखप्रदः
ghuśmeśākhyaṃ suprasiddhaṃ liṃgaṃ me jāyatāṃ śubham |
idaṃ sarastu liṃgānāmālayaṃ jāyatāṃ sadā
||45||घुश्मेशाख्यं सुप्रसिद्धं लिंगं मे जायतां शुभम् ।
इदं सरस्तु लिंगानामालयं जायतां सदा
tasmācchivālayaṃ nāma prasiddhaṃ bhuvanatraye |
sarvakāmapradaṃ hyetaddarśanātsyātsadā saraḥ
||46||तस्माच्छिवालयं नाम प्रसिद्धं भुवनत्रये ।
सर्वकामप्रदं ह्येतद्दर्शनात्स्यात्सदा सरः
tava vaṃśe śataṃ caikaṃ puruṣāvadhi suvrate |
īdṛśāḥ putrakāḥ śreṣṭhā bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ
||47||तव वंशे शतं चैकं पुरुषावधि सुव्रते ।
ईदृशाः पुत्रकाः श्रेष्ठा भविष्यंति न संशयः
sustrīkāssudhanāścaiva svāyuṣyāśca vicakṣaṇāḥ |
vidyāvaṃto hyudārāśca bhuktimuktiphalāptaye
||48||सुस्त्रीकास्सुधनाश्चैव स्वायुष्याश्च विचक्षणाः ।
विद्यावंतो ह्युदाराश्च भुक्तिमुक्तिफलाप्तये
śatamekottaraṃ caiva bhaviṣyaṃti guṇādhikāḥ |
īdṛśo vaṃśavistāro bhaviṣyati suśobhanaḥ
||49||शतमेकोत्तरं चैव भविष्यंति गुणाधिकाः ।
ईदृशो वंशविस्तारो भविष्यति सुशोभनः
sūta uvāca
ityuktvā ca śivastatra liṃgarūpo'bhavattadā |
ghuśmeśo nāma vikhyātaḥ saraścaiva śivālayam
||50||इत्युक्त्वा च शिवस्तत्र लिंगरूपोऽभवत्तदा ।
घुश्मेशो नाम विख्यातः सरश्चैव शिवालयम्
sudharmā sa ca ghuśmā ca sudehā ca samāgatāḥ |
pradakṣiṇaṃ śivasyāśu śatamekottaraṃ dadhuḥ
||51||सुधर्मा स च घुश्मा च सुदेहा च समागताः ।
प्रदक्षिणं शिवस्याशु शतमेकोत्तरं दधुः
pūjāṃ kṛtvā maheśasya militvā ca parasparam |
hitvā cāṃtarmalaṃ tatra lebhire paramaṃ sukham
||52||पूजां कृत्वा महेशस्य मिलित्वा च परस्परम् ।
हित्वा चांतर्मलं तत्र लेभिरे परमं सुखम्
putraṃ dṛṣṭvā sudehā sā jīvitaṃ lajjitābhavat |
tau kṣamāpyācaradviprā nijapāpāpahaṃ vratam
||53||पुत्रं दृष्ट्वा सुदेहा सा जीवितं लज्जिताभवत् ।
तौ क्षमाप्याचरद्विप्रा निजपापापहं व्रतम्
ghuśmeśākhyamidaṃ liṃgamitthaṃ jātaṃ munīśvarāḥ |
taṃ dṛṣṭvā pūjayitvā hi sukhaṃ saṃvarddhate sadā
||54||घुश्मेशाख्यमिदं लिंगमित्थं जातं मुनीश्वराः ।
तं दृष्ट्वा पूजयित्वा हि सुखं संवर्द्धते सदा
iti vaśca samākhyātā jyotirliṃgāvalī mayā |
dvādaśapramitā sarvakāmadā bhukti muktidā
||55||इति वश्च समाख्याता ज्योतिर्लिंगावली मया ।
द्वादशप्रमिता सर्वकामदा भुक्ति मुक्तिदा
etajjyotirliṃgakathāṃ yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi |
mucyate sarvapāpebhyo bhuktiṃ muktiṃ ca viṃdati
||56||एतज्ज्योतिर्लिंगकथां यः पठेच्छृणुयादपि ।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasahitāyāṃ dhuśmeśajyotirliṃgotpattimāhātmyavarṇanaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||
iti dvādaśajyotirliṃgamāhātmyaṃ samāptam