śrūyatāmṛṣayaḥ śreṣṭhāḥ kathayāmi yathā śrutam
sūta uvāca
śrūyatāmṛṣayaḥ śreṣṭhāḥ kathayāmi yathā śrutam |
viṣṇunā prārthito yena saṃtuṣṭaḥ parameśvaraḥ |
tadāhaṃ kathayāmyadya puṇyaṃ nāma sahasrakam
||1||श्रूयतामृषयः श्रेष्ठाः कथयामि यथा श्रुतम् ।
विष्णुना प्रार्थितो येन संतुष्टः परमेश्वरः ।
तदाहं कथयाम्यद्य पुण्यं नाम सहस्रकम्
śrīviṣṇuruvāca
śivo haro mṛḍo rudraḥ puṣkaraḥ puṣpalocanaḥ |
arthigamyaḥ sadācāraḥ śarvaḥ śaṃbhurmaheśvaraḥ
||2||शिवो हरो मृडो रुद्रः पुष्करः पुष्पलोचनः ।
अर्थिगम्यः सदाचारः शर्वः शंभुर्महेश्वरः
caṃdrāpīḍaścaṃdramaulirviśvaṃ viśvaṃbhareśvaraḥ |
vedāṃtasārasaṃdohaḥ kapālī nīlalohitaḥ
||3||चंद्रापीडश्चंद्रमौलिर्विश्वं विश्वंभरेश्वरः ।
वेदांतसारसंदोहः कपाली नीललोहितः
dhyānādhāro'paricchedyo gaurībharttā gaṇeśvaraḥ |
aṣṭamūrtirviśvamūrtistrivargasvargasādhanaḥ
||4||ध्यानाधारोऽपरिच्छेद्यो गौरीभर्त्ता गणेश्वरः ।
अष्टमूर्तिर्विश्वमूर्तिस्त्रिवर्गस्वर्गसाधनः
jñānagamyo dṛḍhaprajño devadevastrilocanaḥ |
vāmadevo mahādevaḥ paṭuḥ parivṛḍho dṛḍhaḥ
||5||ज्ञानगम्यो दृढप्रज्ञो देवदेवस्त्रिलोचनः ।
वामदेवो महादेवः पटुः परिवृढो दृढः
viśvarūpo virūpākṣo vāgīśaḥ śucisattamaḥ |
sarvapramāṇasaṃvādī vṛṣāṅko vṛṣavāhanaḥ
||6||विश्वरूपो विरूपाक्षो वागीशः शुचिसत्तमः ।
सर्वप्रमाणसंवादी वृषाङ्को वृषवाहनः
īśaḥ pinākī khaṭvāṃgī citraveṣaściraṃtanaḥ |
tamoharo mahāyogī goptā brahmā ca dhūrjaṭiḥ
||7||ईशः पिनाकी खट्वांगी चित्रवेषश्चिरंतनः ।
तमोहरो महायोगी गोप्ता ब्रह्मा च धूर्जटिः
kālakālaḥ kṛttivāsāḥ subhagaḥ praṇavātmakaḥ |
unnadhraḥ puruṣo juṣyo durvāsāḥ puraśāsanaḥ
||8||कालकालः कृत्तिवासाः सुभगः प्रणवात्मकः ।
उन्नध्रः पुरुषो जुष्यो दुर्वासाः पुरशासनः
divyāyudhaḥ skaṃdaguruḥ parameṣṭhīḥ parātparaḥ |
anādimadhyanidhano girīśo girijādhavaḥ
||9||दिव्यायुधः स्कंदगुरुः परमेष्ठीः परात्परः ।
अनादिमध्यनिधनो गिरीशो गिरिजाधवः
kuberabaṃdhuḥ śrīkaṃṭho lokavarṇottamo mṛduḥ |
samādhivedyaḥ kodaṃḍī nīlakaṃṭhaḥ parasvadhīḥ
||10||कुबेरबंधुः श्रीकंठो लोकवर्णोत्तमो मृदुः ।
समाधिवेद्यः कोदंडी नीलकंठः परस्वधीः
viśālākṣo mṛgavyādhaḥ sureśaḥ sūryatāpanaḥ |
dharmadhāma kṣamākṣetraṃ bhagavānbhaganetrabhit
||11||विशालाक्षो मृगव्याधः सुरेशः सूर्यतापनः ।
धर्मधाम क्षमाक्षेत्रं भगवान्भगनेत्रभित्
ugraḥ paśupatistārkṣyaḥ priyabhaktaḥ paraṃtapaḥ |
dātā dayākaro dakṣaḥ karmaṃdīḥ kāmaśāsanaḥ
||12||उग्रः पशुपतिस्तार्क्ष्यः प्रियभक्तः परंतपः ।
दाता दयाकरो दक्षः कर्मंदीः कामशासनः
śmaśānanilayaḥ sūkṣmaḥ śmaśānastho maheśvaraḥ |
lokakarttā mṛgapatirmahākarttā mahauṣadhiḥ
||13||श्मशाननिलयः सूक्ष्मः श्मशानस्थो महेश्वरः ।
लोककर्त्ता मृगपतिर्महाकर्त्ता महौषधिः
uttaro gopatirgoptā jñānagamyaḥ purātanaḥ |
nītiḥ sunītiḥ śuddhātmā somaḥ somarataḥ sukhī
||14||उत्तरो गोपतिर्गोप्ता ज्ञानगम्यः पुरातनः ।
नीतिः सुनीतिः शुद्धात्मा सोमः सोमरतः सुखी
somapo'mṛtapaḥ saumyo mahātejā mahādyutiḥ |
tejomayo'mṛtamayo'nnamayaśca sudhāpatiḥ
||15||सोमपोऽमृतपः सौम्यो महातेजा महाद्युतिः ।
तेजोमयोऽमृतमयोऽन्नमयश्च सुधापतिः
ajātaśatrurālokaḥ saṃbhāvyo havyavāhanaḥ |
lokakaro vedakaraḥ sūtrakāraḥ sanātanaḥ
||16||अजातशत्रुरालोकः संभाव्यो हव्यवाहनः ।
लोककरो वेदकरः सूत्रकारः सनातनः
maharṣikapilācāryo viśvadīptistrilocanaḥ |
pinākapāṇirbhūdevaḥ svastidaḥ svastikṛtsudhīḥ
||17||महर्षिकपिलाचार्यो विश्वदीप्तिस्त्रिलोचनः ।
पिनाकपाणिर्भूदेवः स्वस्तिदः स्वस्तिकृत्सुधीः
dhātṛdhāmā dhāmakaraḥ sarvagaḥ sarvagocaraḥ |
brahmasṛgviśvasṛksargaḥ karṇikāraḥ priyaḥ kaviḥ
||18||धातृधामा धामकरः सर्वगः सर्वगोचरः ।
ब्रह्मसृग्विश्वसृक्सर्गः कर्णिकारः प्रियः कविः
śākho viśākho gośākhaḥ śivo bhiṣaganuttamaḥ |
gaṃgāplavodako bhavyaḥ puṣkalaḥ sthapatiḥ sthiraḥ
||19||शाखो विशाखो गोशाखः शिवो भिषगनुत्तमः ।
गंगाप्लवोदको भव्यः पुष्कलः स्थपतिः स्थिरः
vijitātmā vidheyātmā bhūtavāhanasārathiḥ |
sagaṇo gaṇakāyaśca sukīrticchinnasaṃśayaḥ
||20||विजितात्मा विधेयात्मा भूतवाहनसारथिः ।
सगणो गणकायश्च सुकीर्तिच्छिन्नसंशयः
kāmadevaḥ kāmapālo bhasmoddhūlitavigrahaḥ |
bhasmapriyo bhasmaśāyī kāmī kāṃtaḥ kṛtāgamaḥ
||21||कामदेवः कामपालो भस्मोद्धूलितविग्रहः ।
भस्मप्रियो भस्मशायी कामी कांतः कृतागमः
samāvarto'nivṛttātmā dharmapuṃjaḥ sadāśivaḥ |
akalmaṣaśca puṇyātmā caturbāhurdurāsadaḥ
||22||समावर्तोऽनिवृत्तात्मा धर्मपुंजः सदाशिवः ।
अकल्मषश्च पुण्यात्मा चतुर्बाहुर्दुरासदः
durlabho durgamo durgaḥ sarvāyudhaviśāradaḥ |
adhyātmayoganilayaḥ sutaṃtustaṃtuvardhanaḥ
||23||दुर्लभो दुर्गमो दुर्गः सर्वायुधविशारदः ।
अध्यात्मयोगनिलयः सुतंतुस्तंतुवर्धनः
śubhāṃgo lokasāraṃgo jagadīśo janārdanaḥ |
bhasmaśuddhikaro merurojasvī śuddhavigrahaḥ
||24||शुभांगो लोकसारंगो जगदीशो जनार्दनः ।
भस्मशुद्धिकरो मेरुरोजस्वी शुद्धविग्रहः
asādhyaḥ sādhusādhyaśca bhṛtyamarkaṭarūpadhṛk |
hiraṇyaretāḥ paurāṇo ripujīvaharo balī
||25||असाध्यः साधुसाध्यश्च भृत्यमर्कटरूपधृक् ।
हिरण्यरेताः पौराणो रिपुजीवहरो बली
mahāhrado mahāgartassiddhovṛṃdāravaṃditaḥ |
vyāghracarmāṃbaro vyālī mahābhūto mahānidhiḥ
||26||महाह्रदो महागर्तस्सिद्धोवृंदारवंदितः ।
व्याघ्रचर्मांबरो व्याली महाभूतो महानिधिः
amṛto'mṛvapuḥ śrīmānpāñcajanyaḥ prabhaṃjanaḥ |
paṃcaviṃśatitattvasthaḥ pārijātaḥ parātparaḥ
||27||अमृतोऽमृवपुः श्रीमान्पाञ्चजन्यः प्रभंजनः ।
पंचविंशतितत्त्वस्थः पारिजातः परात्परः
sulabhassuvrataśśūro vāṅmayaikanidhirnidhiḥ |
varṇāśramagururvarṇī śatrujicchatrutāpanaḥ
||28||सुलभस्सुव्रतश्शूरो वाङ्मयैकनिधिर्निधिः ।
वर्णाश्रमगुरुर्वर्णी शत्रुजिच्छत्रुतापनः
āśramaḥ kṣapaṇaḥ kṣāmo jñānavānacaleśvaraḥ |
pramāṇabhūto durjñeyaḥ suparṇo vāyuvāhanaḥ
||29||आश्रमः क्षपणः क्षामो ज्ञानवानचलेश्वरः ।
प्रमाणभूतो दुर्ज्ञेयः सुपर्णो वायुवाहनः
dhanurdharo dhanurvedo guṇaḥ śaśiguṇākaraḥ |
satyassatyaparo'dīno dharmo godharmaśāsanaḥ
||30||धनुर्धरो धनुर्वेदो गुणः शशिगुणाकरः ।
सत्यस्सत्यपरोऽदीनो धर्मो गोधर्मशासनः
anaṃtadṛṣṭirānaṃdo daṃḍo damayitā damaḥ |
abhicāryyo mahāmāyo viśvakarma viśāradaḥ
||31||अनंतदृष्टिरानंदो दंडो दमयिता दमः ।
अभिचार्य्यो महामायो विश्वकर्म विशारदः
vītarāgo vinītātmā tapasvībhūtabhāvanaḥ |
unmattaveṣaḥ pracchanno jitakāmo'jitapriyaḥ
||32||वीतरागो विनीतात्मा तपस्वीभूतभावनः ।
उन्मत्तवेषः प्रच्छन्नो जितकामोऽजितप्रियः
kalyāṇaprakṛtiḥ kalpaḥ sarvalokaprajāpatiḥ |
tarasvī tārako dhīmānpradhānaḥ prabhuravyayaḥ
||33||कल्याणप्रकृतिः कल्पः सर्वलोकप्रजापतिः ।
तरस्वी तारको धीमान्प्रधानः प्रभुरव्ययः
lokapāloṃ'tarhitātmā kalpādiḥ kamalekṣaṇaḥ |
vedaśāstrārthatattvajño'niyamo niyatāśrayaḥ
||34||लोकपालोंऽतर्हितात्मा कल्पादिः कमलेक्षणः ।
वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञोऽनियमो नियताश्रयः
caṃdraḥ sūryaḥ śaniḥ keturvarāṃgo vidrumacchaviḥ |
bhaktivaśyaḥ paraṃ brahma mṛgabāṇāparṇo'naghaḥ
||35||चंद्रः सूर्यः शनिः केतुर्वरांगो विद्रुमच्छविः ।
भक्तिवश्यः परं ब्रह्म मृगबाणापर्णोऽनघः
adriradryālayaḥ kāṃtaḥ paramātmā jagadguruḥ |
sarvakarmālayastuṣṭo maṃgalyo maṃgalāvṛtaḥ
||36||अद्रिरद्र्यालयः कांतः परमात्मा जगद्गुरुः ।
सर्वकर्मालयस्तुष्टो मंगल्यो मंगलावृतः
mahātapā dīrghatapāḥ sthaviṣṭha sthaviro dhruvaḥ |
ahaḥ saṃvatsaro vyāptiḥ pramāṇaṃ paramaṃ tapaḥ
||37||महातपा दीर्घतपाः स्थविष्ठ स्थविरो ध्रुवः ।
अहः संवत्सरो व्याप्तिः प्रमाणं परमं तपः
saṃvatsarakaro maṃtraḥ pratyayaḥ sarvatāpanaḥ |
ajaḥ sarveśvarassiddho mahātejā mahābalaḥ
||38||संवत्सरकरो मंत्रः प्रत्ययः सर्वतापनः ।
अजः सर्वेश्वरस्सिद्धो महातेजा महाबलः
yogī yogyo mahāretā siddhiḥ sarvādiragrahaḥ |
vasurvasumanāḥ satyaḥ sarvapāpaharo haraḥ
||39||योगी योग्यो महारेता सिद्धिः सर्वादिरग्रहः ।
वसुर्वसुमनाः सत्यः सर्वपापहरो हरः
sukīrti śobhanassragvī vedāṃgo vedavinmuniḥ |
bhrājiṣṇurbhojanaṃ bhoktā lokanātho durādharaḥ
||40||सुकीर्ति शोभनस्स्रग्वी वेदांगो वेदविन्मुनिः ।
भ्राजिष्णुर्भोजनं भोक्ता लोकनाथो दुराधरः
amṛtaśśāśvataśśāṃto bāṇahastaḥ pratāpavān |
kamaṃḍaludharo dhanvī hyavāṅmanasagocaraḥ
||41||अमृतश्शाश्वतश्शांतो बाणहस्तः प्रतापवान् ।
कमंडलुधरो धन्वी ह्यवाङ्मनसगोचरः
atīṃdriyo mahāmāyassarvavāsaścatuṣpathaḥ |
kālayogī mahānādo mahotsāho mahābalaḥ
||42||अतींद्रियो महामायस्सर्ववासश्चतुष्पथः ।
कालयोगी महानादो महोत्साहो महाबलः
mahābuddhirmahāvīryo bhūtacārī puraṃ daraḥ |
niśācaraḥ pretacārī mahāśaktirmahādyutiḥ
||43||महाबुद्धिर्महावीर्यो भूतचारी पुरं दरः ।
निशाचरः प्रेतचारी महाशक्तिर्महाद्युतिः
anirdeśyavapuḥ śrīmānsarvācāryamanogatiḥ |
bahuśrutirmahāmāyo niyatātmā dhruvo'dhruvaḥ
||44||अनिर्देश्यवपुः श्रीमान्सर्वाचार्यमनोगतिः ।
बहुश्रुतिर्महामायो नियतात्मा ध्रुवोऽध्रुवः
tejastejo dyutidharo janakaḥ sarvaśāsakaḥ |
nṛtyapriyo nṛtyanityaḥ prakāśātmā prakāśakaḥ
||45||तेजस्तेजो द्युतिधरो जनकः सर्वशासकः ।
नृत्यप्रियो नृत्यनित्यः प्रकाशात्मा प्रकाशकः
spaṣṭākṣaro budho maṃtraḥ samānaḥ sārasaṃplavaḥ |
yugādikṛdyugāvarto gaṃbhīro vṛṣavāhanaḥ
||46||स्पष्टाक्षरो बुधो मंत्रः समानः सारसंप्लवः ।
युगादिकृद्युगावर्तो गंभीरो वृषवाहनः
iṣṭo viśiṣṭaḥ śiṣṭeṣṭaḥ sulabhaḥ sāraśo dhanaḥ |
tīrtharūpastīrthanāmā tīrthādṛśyastu tīrthadaḥ
||47||इष्टो विशिष्टः शिष्टेष्टः सुलभः सारशो धनः ।
तीर्थरूपस्तीर्थनामा तीर्थादृश्यस्तु तीर्थदः
apāṃnidhiradhiṣṭhānaṃ vijayo jayakālavit |
pratiṣṭhitaḥ pramāṇajño hiraṇyakavaco hariḥ
||48||अपांनिधिरधिष्ठानं विजयो जयकालवित् ।
प्रतिष्ठितः प्रमाणज्ञो हिरण्यकवचो हरिः
vimocanassuragaṇo vidyeśo biṃdusaṃśrayaḥ |
vātarūpo'malonmāyī vikartā gahano guhaḥ
||49||विमोचनस्सुरगणो विद्येशो बिंदुसंश्रयः ।
वातरूपोऽमलोन्मायी विकर्ता गहनो गुहः
karaṇaṃ kāraṇaṃ kartā sarvabaṃdhavimocanaḥ |
vyavasāyo vyavasthānaḥ sthānado jagadādijaḥ
||50||करणं कारणं कर्ता सर्वबंधविमोचनः ।
व्यवसायो व्यवस्थानः स्थानदो जगदादिजः
gurudo lalito'bhedo bhāvātmātmani saṃsthitaḥ |
vīreśvaro vīrabhadro vīrāsanavidhirguruḥ
||51||गुरुदो ललितोऽभेदो भावात्मात्मनि संस्थितः ।
वीरेश्वरो वीरभद्रो वीरासनविधिर्गुरुः
vīracūḍāmaṇirvettā cidānaṃdo nadīdharaḥ |
ājñādhārastriśūlī ca śipiviṣṭaḥ śivālayaḥ
||52||वीरचूडामणिर्वेत्ता चिदानंदो नदीधरः ।
आज्ञाधारस्त्रिशूली च शिपिविष्टः शिवालयः
bālakhilyo mahāvīrastigmāṃśurbadhiraḥ khagaḥ |
abhirāmaḥ suśaraṇaḥ subrahmaṇyaḥ sudhāpatiḥ
||53||बालखिल्यो महावीरस्तिग्मांशुर्बधिरः खगः ।
अभिरामः सुशरणः सुब्रह्मण्यः सुधापतिः
maghavānkauśiko gomānvirāmaḥ sarvasādhanaḥ |
lalāṭākṣo viśvadehaḥ sāraḥ saṃsāracakrabhṛt
||54||मघवान्कौशिको गोमान्विरामः सर्वसाधनः ।
ललाटाक्षो विश्वदेहः सारः संसारचक्रभृत्
amoghadaṃḍī madhyastho hiraṇyo brahmavarcasaḥ |
paramārthaḥ paromāyī śaṃbaro vyāghralocanaḥ
||55||अमोघदंडी मध्यस्थो हिरण्यो ब्रह्मवर्चसः ।
परमार्थः परोमायी शंबरो व्याघ्रलोचनः
rucirbahurucirvedyo vācaspatirahaspatiḥ |
ravirvirocanaḥ skaṃdaḥ śāstā vaivasvato yamaḥ
||56||रुचिर्बहुरुचिर्वेद्यो वाचस्पतिरहस्पतिः ।
रविर्विरोचनः स्कंदः शास्ता वैवस्वतो यमः
yuktirunnatakīrtiśca sānurāgaḥ puraṃjayaḥ |
kailāsādhipatiḥ kāṃtaḥ savitā ravilocanaḥ
||57||युक्तिरुन्नतकीर्तिश्च सानुरागः पुरंजयः ।
कैलासाधिपतिः कांतः सविता रविलोचनः
viśvottamo vītabhayo viśvabharttā'nivāritaḥ |
nityo niyatakalyāṇaḥ puṇyaśravaṇakīrttanaḥ
||58||विश्वोत्तमो वीतभयो विश्वभर्त्ताऽनिवारितः ।
नित्यो नियतकल्याणः पुण्यश्रवणकीर्त्तनः
dūraśravo viśvasaho dhyeyo duḥsvapnanāśanaḥ |
uttāraṇo duṣkṛtihā vijñeyo duḥsaho'bhavaḥ
||59||दूरश्रवो विश्वसहो ध्येयो दुःस्वप्ननाशनः ।
उत्तारणो दुष्कृतिहा विज्ञेयो दुःसहोऽभवः
anādirbhūrbhuvo lakṣmīḥ kirīṭī tridaśādhipaḥ |
viśvagoptā viśvakarttā suvīro rucirāṃgadaḥ
||60||अनादिर्भूर्भुवो लक्ष्मीः किरीटी त्रिदशाधिपः ।
विश्वगोप्ता विश्वकर्त्ता सुवीरो रुचिरांगदः
janano janajanmādiḥ prītimānnītimāndhruvaḥ |
vaśiṣṭhaḥ kaśyapo bhānurbhīmo bhīmaparākramaḥ
||61||जननो जनजन्मादिः प्रीतिमान्नीतिमान्ध्रुवः ।
वशिष्ठः कश्यपो भानुर्भीमो भीमपराक्रमः
praṇavaḥ satpathācāro mahākośo mahādhanaḥ |
janmādhipo mahā devaḥ sakalāgamapāragaḥ
||62||प्रणवः सत्पथाचारो महाकोशो महाधनः ।
जन्माधिपो महा देवः सकलागमपारगः
tattvaṃ tattvavidekātmā vibhurviṣṇurvibhūṣaṇaḥ |
ṛṣirbrāhmaṇa aiśvaryajanmamṛtyujarātigaḥ
||63||तत्त्वं तत्त्वविदेकात्मा विभुर्विष्णुर्विभूषणः ।
ऋषिर्ब्राह्मण ऐश्वर्यजन्ममृत्युजरातिगः
paṃcayajñasamutpattirviśveśo vimalodayaḥ |
ātmayoniranādyaṃto vatsalo bhaktalokadhṛk
||64||पंचयज्ञसमुत्पत्तिर्विश्वेशो विमलोदयः ।
आत्मयोनिरनाद्यंतो वत्सलो भक्तलोकधृक्
gāyatrīvallabhaḥ prāṃśurviśvāvāsaḥ prabhākaraḥ |
śiśurgirirataḥ samrāṭ suṣeṇaḥ suraśatruhā
||65||गायत्रीवल्लभः प्रांशुर्विश्वावासः प्रभाकरः ।
शिशुर्गिरिरतः सम्राट् सुषेणः सुरशत्रुहा
anemiriṣṭanemiśca mukundo vigatajvaraḥ |
svayaṃjyotirmahājyotistanujyotiracaṃcalaḥ
||66||अनेमिरिष्टनेमिश्च मुकुन्दो विगतज्वरः ।
स्वयंज्योतिर्महाज्योतिस्तनुज्योतिरचंचलः
piṃgalaḥ kapilaśmaśrurbhālanetrastrayītanuḥ |
jñānaskaṃdo mahānītirviśvotpattirupaplavaḥ
||67||पिंगलः कपिलश्मश्रुर्भालनेत्रस्त्रयीतनुः ।
ज्ञानस्कंदो महानीतिर्विश्वोत्पत्तिरुपप्लवः
bhago vivasvānādityo gatapāro bṛhaspatiḥ |
kalyāṇaguṇanāmā ca pāpahā puṇyadarśanaḥ
||68||भगो विवस्वानादित्यो गतपारो बृहस्पतिः ।
कल्याणगुणनामा च पापहा पुण्यदर्शनः
udārakīrtirudyogī sadyogī sadasattrapaḥ |
nakṣatramālī nākeśaḥ svādhiṣṭhānaḥ ṣaḍāśrayaḥ
||69||उदारकीर्तिरुद्योगी सद्योगी सदसत्त्रपः ।
नक्षत्रमाली नाकेशः स्वाधिष्ठानः षडाश्रयः
pavitraḥ pāpahārī ca maṇipūro nabhogatiḥ |
hṛtpuṃḍarīkamāsīnaḥ śakraḥ śāṃto vṛṣākapiḥ
||70||पवित्रः पापहारी च मणिपूरो नभोगतिः ।
हृत्पुंडरीकमासीनः शक्रः शांतो वृषाकपिः
uṣṇo gṛhapatiḥ kṛṣṇaḥ samartho'narthanāśanaḥ |
adharmaśatrurajñeyaḥ puruhūtaḥ puruśrutaḥ
||71||उष्णो गृहपतिः कृष्णः समर्थोऽनर्थनाशनः ।
अधर्मशत्रुरज्ञेयः पुरुहूतः पुरुश्रुतः
brahmagarbho bṛhadgarbho dharmadhenurdhanāgamaḥ |
jagaddhitaiṣī sugataḥ kumāraḥ kuśalāgamaḥ
||72||ब्रह्मगर्भो बृहद्गर्भो धर्मधेनुर्धनागमः ।
जगद्धितैषी सुगतः कुमारः कुशलागमः
hiraṇyavarṇo jyotiṣmānnānābhūtarato dhvaniḥ |
ārogyo namanādhyakṣo viśvāmitro dhaneśvaraḥ
||73||हिरण्यवर्णो ज्योतिष्मान्नानाभूतरतो ध्वनिः ।
आरोग्यो नमनाध्यक्षो विश्वामित्रो धनेश्वरः
brahmajyotirvasudhāmā mahājyotiranuttamaḥ |
mātāmaho mātariśvā nabhasvānnāgahāradhṛk
||74||ब्रह्मज्योतिर्वसुधामा महाज्योतिरनुत्तमः ।
मातामहो मातरिश्वा नभस्वान्नागहारधृक्
pulastyaḥ pulaho'gastyo jātūkarṇyaḥ parāśaraḥ |
nirāvaraṇanirvāro vairaṃcyo viṣṭaraśravāḥ
||75||पुलस्त्यः पुलहोऽगस्त्यो जातूकर्ण्यः पराशरः ।
निरावरणनिर्वारो वैरंच्यो विष्टरश्रवाः
ātmabhūraniruddho'trirjñānamūrtirmahāyaśāḥ |
lokavīrāgraṇīrvīraścaṇḍaḥ satyaparākramaḥ
||76||आत्मभूरनिरुद्धोऽत्रिर्ज्ञानमूर्तिर्महायशाः ।
लोकवीराग्रणीर्वीरश्चण्डः सत्यपराक्रमः
vyālakalpo mahākalpaḥ kalpavṛkṣaḥ kalādharaḥ |
alaṃkariṣṇuracalo rociṣṇurvikramonnataḥ
||77||व्यालकल्पो महाकल्पः कल्पवृक्षः कलाधरः ।
अलंकरिष्णुरचलो रोचिष्णुर्विक्रमोन्नतः
āyuḥ śabdapatirvāgmī plavanaśśikhisārathiḥ |
asaṃsṛṣṭo'tithiśśatruḥ pramāthī pādapāsanaḥ
||78||आयुः शब्दपतिर्वाग्मी प्लवनश्शिखिसारथिः ।
असंसृष्टोऽतिथिश्शत्रुः प्रमाथी पादपासनः
vasuśravā kavyavāhaḥ pratapto viśvabhojanaḥ |
japyo jarādiśamano lohitaśca tanūnapāt
||79||वसुश्रवा कव्यवाहः प्रतप्तो विश्वभोजनः ।
जप्यो जरादिशमनो लोहितश्च तनूनपात्
pṛṣadaśvo nabhoyoniḥ supratīkastamisrahā |
nidāghastapano meghabhakṣaḥ parapuraṃjayaḥ
||80||पृषदश्वो नभोयोनिः सुप्रतीकस्तमिस्रहा ।
निदाघस्तपनो मेघभक्षः परपुरंजयः
sukhānilassuniṣpannassurabhiśśiśirātmakaḥ |
vasaṃto mādhavo grīṣmo nabhasyo bījavāhanaḥ
||81||सुखानिलस्सुनिष्पन्नस्सुरभिश्शिशिरात्मकः ।
वसंतो माधवो ग्रीष्मो नभस्यो बीजवाहनः
aṃgirā gururātreyo vimalo viśvapāvanaḥ |
pāvanaḥ purajicchakrastraividyo navavāraṇa
||82||अंगिरा गुरुरात्रेयो विमलो विश्वपावनः ।
पावनः पुरजिच्छक्रस्त्रैविद्यो नववारण
manobuddhirahaṃkāraḥ kṣetrajñaḥ kṣetrapālakaḥ |
jamadagnirbalanidhirvigālo viśvagālavaḥ
||83||मनोबुद्धिरहंकारः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रपालकः ।
जमदग्निर्बलनिधिर्विगालो विश्वगालवः
aghoro'nuttaro yajñaḥ śreyo niḥśreyasapradaḥ |
śailo gaganakuṃdābho dānavārirariṃdamaḥ
||84||अघोरोऽनुत्तरो यज्ञः श्रेयो निःश्रेयसप्रदः ।
शैलो गगनकुंदाभो दानवारिररिंदमः
cāmuṇḍo janakaścārurniśśalyo lokaśalyadhṛk |
caturvedaścaturbhāvaścaturaścatura priyaḥ
||85||चामुण्डो जनकश्चारुर्निश्शल्यो लोकशल्यधृक् ।
चतुर्वेदश्चतुर्भावश्चतुरश्चतुर प्रियः
āmnāyo'tha samāmnāyastīrthadevaśivālayaḥ |
bahurūpo mahārūpassarvarūpaścarācaraḥ
||86||आम्नायोऽथ समाम्नायस्तीर्थदेवशिवालयः ।
बहुरूपो महारूपस्सर्वरूपश्चराचरः
nyāyanirmāyako neyo nyāyagamyo niraṃjanaḥ |
sahasramūrddhā deveṃdrassarvaśastraprabhaṃjanaḥ
||87||न्यायनिर्मायको नेयो न्यायगम्यो निरंजनः ।
सहस्रमूर्द्धा देवेंद्रस्सर्वशस्त्रप्रभंजनः
muṃḍī virūpo vikṛto daṃḍī nādī guṇottamaḥ |
piṃgalākṣo hi bahvayo nīlagrīvo nirāmayaḥ
||88||मुंडी विरूपो विकृतो दंडी नादी गुणोत्तमः ।
पिंगलाक्षो हि बह्वयो नीलग्रीवो निरामयः
sahasrabāhussarveśaśśaraṇyassarvalokadhṛk |
padmāsanaḥ paraṃ jyotiḥ pāramparyyaphalapradaḥ
||89||सहस्रबाहुस्सर्वेशश्शरण्यस्सर्वलोकधृक् ।
पद्मासनः परं ज्योतिः पारम्पर्य्यफलप्रदः
padmagarbho mahāgarbho viśvagarbho vicakṣaṇaḥ |
parāvarajño varado vareṇyaśca mahāsvanaḥ
||90||पद्मगर्भो महागर्भो विश्वगर्भो विचक्षणः ।
परावरज्ञो वरदो वरेण्यश्च महास्वनः
devāsuragururdevo devāsuranamaskṛtaḥ |
devāsuramahā mitro devāsuramaheśvaraḥ
||91||देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृतः ।
देवासुरमहा मित्रो देवासुरमहेश्वरः
devāsureśvaro divyo devāsuramahāśrayāḥ |
devadevo'nayo'ciṃtyo devatātmātmasaṃbhavaḥ
||92||देवासुरेश्वरो दिव्यो देवासुरमहाश्रयाः ।
देवदेवोऽनयोऽचिंत्यो देवतात्मात्मसंभवः
sadyo mahāsuravyādho devasiṃho divākaraḥ |
vibudhāmacaraḥ śreṣṭhaḥ sarvadevottamottama
||93||सद्यो महासुरव्याधो देवसिंहो दिवाकरः ।
विबुधामचरः श्रेष्ठः सर्वदेवोत्तमोत्तम
śivajñānarataḥ śrīmāñśikhī śrīparvatapriyaḥ |
vajrahastassiddhakhaṅgo narasiṃhanipātanaḥ
||94||शिवज्ञानरतः श्रीमाञ्शिखी श्रीपर्वतप्रियः ।
वज्रहस्तस्सिद्धखङ्गो नरसिंहनिपातनः
brahmacārī lokacārī dharmacārī dhanādhipaḥ |
nandī naṃdīśvaro'naṃto nagnavratadharaśśuciḥ
||95||ब्रह्मचारी लोकचारी धर्मचारी धनाधिपः ।
नन्दी नंदीश्वरोऽनंतो नग्नव्रतधरश्शुचिः
liṃgādhyakṣaḥ surādhyakṣo yugādhyakṣo yugāpahaḥ |
svadhāmā svagataḥ svargī svaraḥ svaramayaḥ svanaḥ
||96||लिंगाध्यक्षः सुराध्यक्षो युगाध्यक्षो युगापहः ।
स्वधामा स्वगतः स्वर्गी स्वरः स्वरमयः स्वनः
bāṇādhyakṣo bījakartā karmakṛddharmasaṃbhavaḥ |
daṃbho lobho'tha vai śaṃbhussarva bhūtamaheśvaraḥ
||97||बाणाध्यक्षो बीजकर्ता कर्मकृद्धर्मसंभवः ।
दंभो लोभोऽथ वै शंभुस्सर्व भूतमहेश्वरः
śmaśānanilayastryakṣassa turapratimākṛtiḥ |
lokottarasphuṭolokaḥ tryaṃbako nāgabhūṣaṇaḥ
||98||श्मशाननिलयस्त्र्यक्षस्स तुरप्रतिमाकृतिः ।
लोकोत्तरस्फुटोलोकः त्र्यंबको नागभूषणः
aṃdhakāri makhadveṣī viṣṇukaṃdharapātanaḥ |
hīnadoṣo'kṣayaguṇo dakṣāriḥ pūṣadaṃtabhit
||99||अंधकारि मखद्वेषी विष्णुकंधरपातनः ।
हीनदोषोऽक्षयगुणो दक्षारिः पूषदंतभित्
pūrṇaḥ pūrayitā puṇyaḥ sukumāraḥ sulocanaḥ |
sanmārgamapriyo dhūrttaḥ puṇyakīrtiranāmayaḥ
||100||पूर्णः पूरयिता पुण्यः सुकुमारः सुलोचनः ।
सन्मार्गमप्रियो धूर्त्तः पुण्यकीर्तिरनामयः
manojavastīrthakaro jaṭilo niyameśvaraḥ |
jīvitāṃtakaro nityo vasuretā vasupradaḥ
||101||मनोजवस्तीर्थकरो जटिलो नियमेश्वरः ।
जीवितांतकरो नित्यो वसुरेता वसुप्रदः
sadgatiḥ siddhidaḥ siddhiḥ sajjātiḥ khalakaṃṭakaḥ |
kalādharo mahākālabhūtaḥ satyaparāyaṇaḥ
||102||सद्गतिः सिद्धिदः सिद्धिः सज्जातिः खलकंटकः ।
कलाधरो महाकालभूतः सत्यपरायणः
lokalāvaṇyakartā ca lokottarasukhālayaḥ |
caṃdrasaṃjīvanaśśāstā lokagrāho mahādhipaḥ
||103||लोकलावण्यकर्ता च लोकोत्तरसुखालयः ।
चंद्रसंजीवनश्शास्ता लोकग्राहो महाधिपः
lokabaṃdhurlokanāthaḥ kṛtajñaḥ kṛtibhūṣitaḥ |
anapāyo'kṣaraḥ kāṃtaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
||104||लोकबंधुर्लोकनाथः कृतज्ञः कृतिभूषितः ।
अनपायोऽक्षरः कांतः सर्वशस्त्रभृतां वरः
tejomayo śrutidharo lokamānī ghṛṇārṇavaḥ |
śucismitaḥ prasannātmā hyajeyo duratikramaḥ
||105||तेजोमयो श्रुतिधरो लोकमानी घृणार्णवः ।
शुचिस्मितः प्रसन्नात्मा ह्यजेयो दुरतिक्रमः
jyotirmayo jagannātho nirākāro jaleśvaraḥ |
tumbavīṇo mahākāyo viśokaśśokanāśanaḥ
||106||ज्योतिर्मयो जगन्नाथो निराकारो जलेश्वरः ।
तुम्बवीणो महाकायो विशोकश्शोकनाशनः
trilokapastrilokeśaḥ sarvaśuddhiradhokṣajaḥ |
avyaktalakṣaṇo devo vyakto'vyakto viśāṃpatiḥ
||107||त्रिलोकपस्त्रिलोकेशः सर्वशुद्धिरधोक्षजः ।
अव्यक्तलक्षणो देवो व्यक्तोऽव्यक्तो विशांपतिः
paraḥ śivo vasurnāsāsāro mānadharo yamaḥ |
brahmā viṣṇuḥ prajāpālo haṃso haṃsagatirvayaḥ
||108||परः शिवो वसुर्नासासारो मानधरो यमः ।
ब्रह्मा विष्णुः प्रजापालो हंसो हंसगतिर्वयः
vedhā vidhātā dhātā ca sraṣṭā harttā caturmukhaḥ |
kailāsaśikharāvāsī sarvāvāsī sadāgati
||109||वेधा विधाता धाता च स्रष्टा हर्त्ता चतुर्मुखः ।
कैलासशिखरावासी सर्वावासी सदागति
hiraṇyagarbho druhiṇo bhūtapālo'tha bhūpatiḥ |
sadyogī yogavidyogīvarado brāhmaṇapriya
||110||हिरण्यगर्भो द्रुहिणो भूतपालोऽथ भूपतिः ।
सद्योगी योगविद्योगीवरदो ब्राह्मणप्रिय
devapriyo devanātho devako devaciṃtakaḥ |
viṣamākṣo virūpākṣo vṛṣado vṛṣavardhanaḥ
||111||देवप्रियो देवनाथो देवको देवचिंतकः ।
विषमाक्षो विरूपाक्षो वृषदो वृषवर्धनः
nirmamo nirahaṃkāro nirmoho nirupadravaḥ |
darpahā darpado dṛptaḥ sarvārthaparivarttakaḥ
||112||निर्ममो निरहंकारो निर्मोहो निरुपद्रवः ।
दर्पहा दर्पदो दृप्तः सर्वार्थपरिवर्त्तकः
sahasrārcirbhūtibhūṣaḥ snigdhākṛtiradakṣiṇaḥ |
bhūtabhavyabhavannātho vibhavo bhūtināśanaḥ
||113||सहस्रार्चिर्भूतिभूषः स्निग्धाकृतिरदक्षिणः ।
भूतभव्यभवन्नाथो विभवो भूतिनाशनः
artho'nartho mahākośa parakāyaikapaṃḍita |
niṣkaṃṭakaḥ kṛtānaṃdo nirvyājo vyājamardanaḥ
||114||अर्थोऽनर्थो महाकोश परकायैकपंडित ।
निष्कंटकः कृतानंदो निर्व्याजो व्याजमर्दनः
sattvavānsāttvikaḥ satyaḥ kṛtasnehaḥ kṛtāgamaḥ |
akaṃpito guṇagrāhī naikātmānaikakarmakṛt
||115||सत्त्ववान्सात्त्विकः सत्यः कृतस्नेहः कृतागमः ।
अकंपितो गुणग्राही नैकात्मानैककर्मकृत्
suprītaḥ sukhadaḥ sūkṣmaḥ sukaro dakṣiṇānilaḥ |
naṃdiskaṃdo dharo dhuryaḥ prakaṭaḥ prītivardhanaḥ
||116||सुप्रीतः सुखदः सूक्ष्मः सुकरो दक्षिणानिलः ।
नंदिस्कंदो धरो धुर्यः प्रकटः प्रीतिवर्धनः
aparājitaḥ sarvasaho goviṃdaḥ sattvavāhanaḥ |
adhṛtaḥ svadhṛtaḥ siddhaḥ pūtamūrtiryaśodhanaḥ
||117||अपराजितः सर्वसहो गोविंदः सत्त्ववाहनः ।
अधृतः स्वधृतः सिद्धः पूतमूर्तिर्यशोधनः
vārāhaśṛṃgadhṛk śṛṃgī balavānekanāyakaḥ |
śrutiprakāśaḥ śrutimāne kabaṃdhuranekadhṛk
||118||वाराहशृंगधृक् शृंगी बलवानेकनायकः ।
श्रुतिप्रकाशः श्रुतिमाने कबंधुरनेकधृक्
śrīvatsalaḥ śivāraṃbhaḥ śāṃtabhadraḥ samo yaśaḥ |
bhūyaśo bhūṣaṇo bhūtirbhūtikṛdbhūtabhāvanaḥ
||119||श्रीवत्सलः शिवारंभः शांतभद्रः समो यशः ।
भूयशो भूषणो भूतिर्भूतिकृद्भूतभावनः
akaṃpo bhaktikāyastu kālahāniḥ kalāvibhuḥ |
satyavratī mahātyāgī nityaśāṃtiparāyaṇaḥ
||120||अकंपो भक्तिकायस्तु कालहानिः कलाविभुः ।
सत्यव्रती महात्यागी नित्यशांतिपरायणः
parārthavṛttirvarado viraktastu viśāradaḥ |
śubhadaḥ śubhakartā ca śubhanāmā śubhaḥ svayam
||121||परार्थवृत्तिर्वरदो विरक्तस्तु विशारदः ।
शुभदः शुभकर्ता च शुभनामा शुभः स्वयम्
anarthito guṇagrāhī hyakartā kanakaprabhaḥ |
svabhāvabhadro madhyastha śatrughno vighnanāśanaḥ
||122||अनर्थितो गुणग्राही ह्यकर्ता कनकप्रभः ।
स्वभावभद्रो मध्यस्थ शत्रुघ्नो विघ्ननाशनः
śikhaṃḍī kavacī śūlī jaṭī muṃḍī ca kuṃḍalī |
amṛtyuḥ sarvadṛk siṃhastejorāśirmahāmaṇiḥ
||123||शिखंडी कवची शूली जटी मुंडी च कुंडली ।
अमृत्युः सर्वदृक् सिंहस्तेजोराशिर्महामणिः
asaṃkhyeyo'prameyātmā vīryavān vīryakovidaḥ |
vedyaśca vai viyogātmā saptāvaramunīśvaraḥ
||124||असंख्येयोऽप्रमेयात्मा वीर्यवान् वीर्यकोविदः ।
वेद्यश्च वै वियोगात्मा सप्तावरमुनीश्वरः
anuttamo durādharṣo madhuraḥ priyadarśanaḥ |
sureśa smaraṇaḥ sarvaḥ śabdaḥ pratapatāṃ varaḥ
||125||अनुत्तमो दुराधर्षो मधुरः प्रियदर्शनः ।
सुरेश स्मरणः सर्वः शब्दः प्रतपतां वरः
kālapakṣaḥ kālakālaḥ sukṛtī kṛtavāsukiḥ |
maheṣvāso mahībhartā niṣkalaṃko viśṛṃkhala
||126||कालपक्षः कालकालः सुकृती कृतवासुकिः ।
महेष्वासो महीभर्ता निष्कलंको विशृंखल
dyumaṇistaraṇirdhanyaḥ siddhidaḥ siddhisādhanaḥ |
viśvatassaṃvṛtastu vyūḍhorasko mahābhujaḥ
||127||द्युमणिस्तरणिर्धन्यः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः ।
विश्वतस्संवृतस्तु व्यूढोरस्को महाभुजः
sarvayonirnirātaṃko naranārāyaṇapriyaḥ |
nirlepo yatisaṃgātmā nirvyaṃgo vyaṃganāśanaḥ
||128||सर्वयोनिर्निरातंको नरनारायणप्रियः ।
निर्लेपो यतिसंगात्मा निर्व्यंगो व्यंगनाशनः
stavyaḥ stavapriyaḥ stotā vyāsamūrtirniraṃkulaḥ |
niravadyamayopāyo vidyārāśiśca satkṛtaḥ
||129||स्तव्यः स्तवप्रियः स्तोता व्यासमूर्तिर्निरंकुलः ।
निरवद्यमयोपायो विद्याराशिश्च सत्कृतः
praśāṃtabuddhirakṣuṇṇaḥ saṃgraho nityasuṃdaraḥ |
vaiyāghradhuryo dhātrīśaḥ saṃkalpaḥ śarvarīpatiḥ
||130||प्रशांतबुद्धिरक्षुण्णः संग्रहो नित्यसुंदरः ।
वैयाघ्रधुर्यो धात्रीशः संकल्पः शर्वरीपतिः
paramārthagururdattaḥ sūrirāśritavatsalaḥ |
somo rasajño rasadaḥ sarvasattvāvalaṃbanaḥ
||131||परमार्थगुरुर्दत्तः सूरिराश्रितवत्सलः ।
सोमो रसज्ञो रसदः सर्वसत्त्वावलंबनः
evaṃ nāmnāṃ sahasreṇa tuṣṭāva hi haraṃ hariḥ |
prārthayāmāsa śambhuṃ vai pūjayāmāsa paṃkajaḥ
||132||एवं नाम्नां सहस्रेण तुष्टाव हि हरं हरिः ।
प्रार्थयामास शम्भुं वै पूजयामास पंकजः
tataḥ sa kautukī śambhuścakāra caritaṃ dvijāḥ |
mahādbhutaṃ sukhakaraṃ tadeva śṛṇutādarāt
||133||ततः स कौतुकी शम्भुश्चकार चरितं द्विजाः ।
महाद्भुतं सुखकरं तदेव शृणुतादरात्
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ śivasahasranāmavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśodhyāyaḥ || 35 ||