gautamavyavasthāvarṇanam
sūta uvāca
kadācidgautamenaiva jalārthaṃ preṣitā nijāḥ |
śiṣyāstatra gatā bhaktyā kamaṃḍalukarā dvijāḥ
||1||कदाचिद्गौतमेनैव जलार्थं प्रेषिता निजाः ।
शिष्यास्तत्र गता भक्त्या कमंडलुकरा द्विजाः
śiṣyāñjalasamīpe tu gatāndṛṣṭvā nyaṣedhayan |
jalārthamagatāṃstatra carṣipatnyopyanekaśaḥ
||2||शिष्याञ्जलसमीपे तु गतान्दृष्ट्वा न्यषेधयन् ।
जलार्थमगतांस्तत्र चर्षिपत्न्योप्यनेकशः
ṛṣipatnyo vayaṃ pūrvaṃ grahīṣyāmo vidūrataḥ |
paścāccaiva jalaṃ grāhyamityevaṃ paryabhartsayan
||3||ऋषिपत्न्यो वयं पूर्वं ग्रहीष्यामो विदूरतः ।
पश्चाच्चैव जलं ग्राह्यमित्येवं पर्यभर्त्सयन्
parāvṛtya tadā taiśca ṛṣipatnyai niveditam |
sā cāpi tānsamādāya samāśvāsya ca taiḥ svayam
||4||परावृत्य तदा तैश्च ऋषिपत्न्यै निवेदितम् ।
सा चापि तान्समादाय समाश्वास्य च तैः स्वयम्
jalaṃ nītvā dadau tasmai gautamāya tapasvinī |
nityaṃ nirvāhayāmāsa jalena ṛṣisattamaḥ
||5||जलं नीत्वा ददौ तस्मै गौतमाय तपस्विनी ।
नित्यं निर्वाहयामास जलेन ऋषिसत्तमः
tāścaivamṛṣipatnyastu kruddhāstāṃ paryabhartsayan |
parāvṛtya gatāssarvāstūṭajānkuṭilāśayāḥ
||6||ताश्चैवमृषिपत्न्यस्तु क्रुद्धास्तां पर्यभर्त्सयन् ।
परावृत्य गतास्सर्वास्तूटजान्कुटिलाशयाः
svāmyagre viparītaṃ ca tadvṛttaṃ nikhilaṃ tataḥ |
duṣṭāśayābhiḥ strībhiśca tābhirvai viniveditam
||7||स्वाम्यग्रे विपरीतं च तद्वृत्तं निखिलं ततः ।
दुष्टाशयाभिः स्त्रीभिश्च ताभिर्वै विनिवेदितम्
atha tāsāṃ vacaḥ śrutvā bhāvikarmavaśāttadā |
gautamāya ca saṃkuddhāścāsaṃste paramarṣayaḥ
||8||अथ तासां वचः श्रुत्वा भाविकर्मवशात्तदा ।
गौतमाय च संकुद्धाश्चासंस्ते परमर्षयः
vighnārthaṃ gautamasyaiva nānāpūjopahārakaiḥ |
gaṇeśaṃ pūjayāmāsussaṃkuddhāste kubuddhayaḥ
||9||विघ्नार्थं गौतमस्यैव नानापूजोपहारकैः ।
गणेशं पूजयामासुस्संकुद्धास्ते कुबुद्धयः
āvirbabhūva ca tadā prasanno hi gaṇeśvaraḥ |
uvāca vacanaṃ tatra bhaktādhīnaḥ phalapradaḥ
||10||आविर्बभूव च तदा प्रसन्नो हि गणेश्वरः ।
उवाच वचनं तत्र भक्ताधीनः फलप्रदः
gaṇeśa uvāca
prasanno'smi varaṃ brūta yūyaṃ kiṃ karavāṇyaham |
tadīyaṃ tadvacaḥ śrutvā ṛṣayaste'buvaṃstadā
||11||प्रसन्नोऽस्मि वरं ब्रूत यूयं किं करवाण्यहम् ।
तदीयं तद्वचः श्रुत्वा ऋषयस्तेऽबुवंस्तदा
ṛṣaya ūcuḥ
tvayā yadi varo deyo gautamassvāśramādbahiḥ |
niṣkāsyaṃ no ṛṣibhiḥ paribhartsya tathā kuru
||12||त्वया यदि वरो देयो गौतमस्स्वाश्रमाद्बहिः ।
निष्कास्यं नो ऋषिभिः परिभर्त्स्य तथा कुरु
sūta uvāca
sa evaṃ prārthitastaistu vihasya vacanaṃ punaḥ |
provācebhamukhaḥ prītyā bodhayaṃstānsatāṃ gatiḥ
||13||स एवं प्रार्थितस्तैस्तु विहस्य वचनं पुनः ।
प्रोवाचेभमुखः प्रीत्या बोधयंस्तान्सतां गतिः
gaṇeśa uvāca
śrūyatāmṛṣayassarve yuktaṃ na kriyate'dhunā |
aparādhaṃ vinā tasmai krudhyatāṃ hānireva ca
||14||श्रूयतामृषयस्सर्वे युक्तं न क्रियतेऽधुना ।
अपराधं विना तस्मै क्रुध्यतां हानिरेव च
upaskṛtaṃ purā yaistu tebhyo duḥkhaṃ hitaṃ na hi |
yadā ca dīyate duḥkhaṃ tadā nāśo bhavediha
||15||उपस्कृतं पुरा यैस्तु तेभ्यो दुःखं हितं न हि ।
यदा च दीयते दुःखं तदा नाशो भवेदिह
īdṛśaṃ ca tapaḥ kṛtvā sādhyate phalamuttamam |
śubhaṃ phalaṃ svayaṃ hitvā sādhyate nāhitaṃ punaḥ
||16||ईदृशं च तपः कृत्वा साध्यते फलमुत्तमम् ।
शुभं फलं स्वयं हित्वा साध्यते नाहितं पुनः
sūta uvāca
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā tasya te munisattamāḥ |
buddhimohaṃ tadā prāptā idameva vaco'bruvan
||17||इत्येवं वचनं श्रुत्वा तस्य ते मुनिसत्तमाः ।
बुद्धिमोहं तदा प्राप्ता इदमेव वचोऽब्रुवन्
ṛṣaya ūcuḥ
kartavyaṃ hi tvayā svāminnidameva na cānyathā |
ityuktastu tadā devo gaṇeśo vākyamabravīt
||18||कर्तव्यं हि त्वया स्वामिन्निदमेव न चान्यथा ।
इत्युक्तस्तु तदा देवो गणेशो वाक्यमब्रवीत्
gaṇeśa uvāca
asādhussādhutāṃ caiva sādhuścāsādhutāṃ tathā |
kadācidapi nāpnoti brahmoktamiti niścitam
||19||असाधुस्साधुतां चैव साधुश्चासाधुतां तथा ।
कदाचिदपि नाप्नोति ब्रह्मोक्तमिति निश्चितम्
yadā ca bhavatāṃ duḥkhaṃ jātaṃ cānaśanātpurā |
tadā sukhaṃ pradattaṃ vai gautamena maharṣiṇā
||20||यदा च भवतां दुःखं जातं चानशनात्पुरा ।
तदा सुखं प्रदत्तं वै गौतमेन महर्षिणा
idānīṃ vai bhavadbhiśca tasmai duḥkhaṃ pradīyate |
netadyuktatamaṃ loke sarvathā suvicāryatām
||21||इदानीं वै भवद्भिश्च तस्मै दुःखं प्रदीयते ।
नेतद्युक्ततमं लोके सर्वथा सुविचार्यताम्
strībalānmohitā yūyaṃ na me vākyaṃ kariṣyatha |
etaddhitatamaṃ tasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||22||स्त्रीबलान्मोहिता यूयं न मे वाक्यं करिष्यथ ।
एतद्धिततमं तस्य भविष्यति न संशयः
punaścāyamṛṣiśreṣṭho dāsyate vassukhaṃ dhruvam |
tāraṇaṃ na ca yuktaṃ syādvaramanyaṃ vṛṇīta vai
||23||पुनश्चायमृषिश्रेष्ठो दास्यते वस्सुखं ध्रुवम् ।
तारणं न च युक्तं स्याद्वरमन्यं वृणीत वै
sūta uvāca
ityevaṃ vacanaṃ tena gaṇeśena mahātmanā |
yadyapyuktamṛṣibhyaśca tadapyete na menire
||24||इत्येवं वचनं तेन गणेशेन महात्मना ।
यद्यप्युक्तमृषिभ्यश्च तदप्येते न मेनिरे
bhaktādhīnatayā sotha śivaputrobravīttadā |
udāsīnena manasā tānṛṣīnduṣṭaśemuṣīn
||25||भक्ताधीनतया सोथ शिवपुत्रोब्रवीत्तदा ।
उदासीनेन मनसा तानृषीन्दुष्टशेमुषीन्
gaṇeśa uvāca
bhavadbhiḥ prārthyate yacca kariṣye'haṃ tathā khalu |
paścādbhāvi bhavedeva ityuktvāṃtardadhe punaḥ
||26||भवद्भिः प्रार्थ्यते यच्च करिष्येऽहं तथा खलु ।
पश्चाद्भावि भवेदेव इत्युक्त्वांतर्दधे पुनः
gautamassa na jānāti munīnāṃ vai durāśayam |
ānandamanasā nityaṃ patnyā karma cakāra tat
||27||गौतमस्स न जानाति मुनीनां वै दुराशयम् ।
आनन्दमनसा नित्यं पत्न्या कर्म चकार तत्
tadantare ca yajjātaṃ caritaṃ varayogataḥ |
tadduṣṭarṣiprabhāvāttu śrūyatāṃ tanmunīśvarāḥ
||28||तदन्तरे च यज्जातं चरितं वरयोगतः ।
तद्दुष्टर्षिप्रभावात्तु श्रूयतां तन्मुनीश्वराः
gautamasya ca kedāre tatrāsanvrīhayo yavāḥ |
gaṇeśastatra gaurbhūtvā jagāma kila durbalā
||29||गौतमस्य च केदारे तत्रासन्व्रीहयो यवाः ।
गणेशस्तत्र गौर्भूत्वा जगाम किल दुर्बला
kaṃpamānā ca sā gatvā tatra tadvarayogataḥ |
vrīhīnsaṃbhakṣayāmāsa yavāṃśca munisattamāḥ
||30||कंपमाना च सा गत्वा तत्र तद्वरयोगतः ।
व्रीहीन्संभक्षयामास यवांश्च मुनिसत्तमाः
etasminnantare daivādgautamastatra cāgataḥ |
sa dayālustṛṇastaṃmbairvārayāmāsa tāṃ tadā
||31||एतस्मिन्नन्तरे दैवाद्गौतमस्तत्र चागतः ।
स दयालुस्तृणस्तंम्बैर्वारयामास तां तदा
tṛṇastaṃbena sā spṛṣṭā papāta pṛthivītale |
mṛtā ca tatkṣaṇādeva tadṛṣeḥ paśyatastadā
||32||तृणस्तंबेन सा स्पृष्टा पपात पृथिवीतले ।
मृता च तत्क्षणादेव तदृषेः पश्यतस्तदा
ṛṣayaśchannarūpāste ṛṣipatnyastathāśubhāḥ |
ūcustatra tadā sarve kiṃ kṛtaṃ gautamena ca
||33||ऋषयश्छन्नरूपास्ते ऋषिपत्न्यस्तथाशुभाः ।
ऊचुस्तत्र तदा सर्वे किं कृतं गौतमेन च
gautamo'pi tathāhalyāmāhūyāsītsuvismitaḥ |
uvāca duḥkhato viprā dūyamānena cetasā
||34||गौतमोऽपि तथाहल्यामाहूयासीत्सुविस्मितः ।
उवाच दुःखतो विप्रा दूयमानेन चेतसा
gautama uvāca
kiṃ jātaṃ ca kathaṃ devi kupitaḥ parameśvaraḥ |
kiṃ kartavyaṃ kva gantavyaṃ hatyā ca samupasthitā
||35||किं जातं च कथं देवि कुपितः परमेश्वरः ।
किं कर्तव्यं क्व गन्तव्यं हत्या च समुपस्थिता
sūta uvāca
etasminnantare vipro gautamaṃ paryabhartsayan |
viprapatnyastathā'halyāṃ durvacobhirvyathāṃ daduḥ
||36||एतस्मिन्नन्तरे विप्रो गौतमं पर्यभर्त्सयन् ।
विप्रपत्न्यस्तथाऽहल्यां दुर्वचोभिर्व्यथां ददुः
durbuddhayaśca tacchiṣyāssutāsteṣāṃ tathaiva ca |
gautama paribhartsyaiva pratyūcurdhigvaco muhuḥ
||37||दुर्बुद्धयश्च तच्छिष्यास्सुतास्तेषां तथैव च ।
गौतम परिभर्त्स्यैव प्रत्यूचुर्धिग्वचो मुहुः
ṛṣaya ūcuḥ
mukhaṃ na darśanīyaṃ te gamyatāṃ gamyatāmiti |
dṛṣṭvā goghnamukhaṃ sadyassacailaṃ snānamācaret
||38||मुखं न दर्शनीयं ते गम्यतां गम्यतामिति ।
दृष्ट्वा गोघ्नमुखं सद्यस्सचैलं स्नानमाचरेत्
yāvadāśramamadhye tvaṃ tāvadeva havirbhujaḥ |
pitaraśca na gṛhṇaṃti hyasmaddattaṃ hi kiñcana
||39||यावदाश्रममध्ये त्वं तावदेव हविर्भुजः ।
पितरश्च न गृह्णंति ह्यस्मद्दत्तं हि किञ्चन
tasmādgacchānyatastvaṃ ca parivārasamanvitaḥ |
vilambaṃ kuru naiva tvaṃ dhenuhanpāpakāraka
||40||तस्माद्गच्छान्यतस्त्वं च परिवारसमन्वितः ।
विलम्बं कुरु नैव त्वं धेनुहन्पापकारक
sūta uvāca
ityuktvā te ca taṃ sarve pāṣāṇaissamatāḍayan |
vyathāṃ daduratīvāsmai tvahalyāṃ ca duruktibhiḥ
||41||इत्युक्त्वा ते च तं सर्वे पाषाणैस्समताडयन् ।
व्यथां ददुरतीवास्मै त्वहल्यां च दुरुक्तिभिः
tāḍito bhartsito duṣṭairgautamo giramabravīt |
ito gacchāmi munayo hyanyatra nivasāmyaham
||42||ताडितो भर्त्सितो दुष्टैर्गौतमो गिरमब्रवीत् ।
इतो गच्छामि मुनयो ह्यन्यत्र निवसाम्यहम्
ityuktvā gautamastasmātsthānācca nirgatastadā |
gatvā krośaṃ tadā cakre hyāśramaṃ tadanujñayā
||43||इत्युक्त्वा गौतमस्तस्मात्स्थानाच्च निर्गतस्तदा ।
गत्वा क्रोशं तदा चक्रे ह्याश्रमं तदनुज्ञया
yāvaccaivābhiśāpo vai tāvatkāryyaṃ na kiṃcana |
na karmaṇyadhikāro'sti daive pitrye'tha vaidike
||44||यावच्चैवाभिशापो वै तावत्कार्य्यं न किंचन ।
न कर्मण्यधिकारोऽस्ति दैवे पित्र्येऽथ वैदिके
māsārdhaṃ ca tato nītvā munīnsaṃprārthayattadā |
gautamo munivaryyassa tena duḥkhena dukhitaḥ
||45||मासार्धं च ततो नीत्वा मुनीन्संप्रार्थयत्तदा ।
गौतमो मुनिवर्य्यस्स तेन दुःखेन दुखितः
gautama uvāca
anukaṃpyo bhavadbhiśca kathyatāṃ kriyate mayā |
yathā madīyaṃ pāpaṃ ca gacchatviti nivedyatām
||46||अनुकंप्यो भवद्भिश्च कथ्यतां क्रियते मया ।
यथा मदीयं पापं च गच्छत्विति निवेद्यताम्
sūta uvāca
ityuktāste tadā viprā nocuścaiva parasparam |
atyaṃtaṃ sevayā pṛṣṭā militā hyekatassthitāḥ
||47||इत्युक्तास्ते तदा विप्रा नोचुश्चैव परस्परम् ।
अत्यंतं सेवया पृष्टा मिलिता ह्येकतस्स्थिताः
gautamo dūrataḥ sthitvā natvā tānṛṣisattamān |
papraccha vinayāviṣṭaḥ kiṃ kāryaṃ hi mayādhunā
||48||गौतमो दूरतः स्थित्वा नत्वा तानृषिसत्तमान् ।
पप्रच्छ विनयाविष्टः किं कार्यं हि मयाधुना
ityukte muninā tena gautamena mahātmanā |
militāssakalāste vai munayo vākyamabruvan
||49||इत्युक्ते मुनिना तेन गौतमेन महात्मना ।
मिलितास्सकलास्ते वै मुनयो वाक्यमब्रुवन्
ṛṣaya ūcuḥ
niṣkṛtiṃ hi vinā śuddhirjāyate na kadācana |
tasmāttvaṃ dehaśuddhyarthaṃ prāyaścittaṃ samācara
||50||निष्कृतिं हि विना शुद्धिर्जायते न कदाचन ।
तस्मात्त्वं देहशुद्ध्यर्थं प्रायश्चित्तं समाचर
trivāraṃ pṛthivīṃ sarvāṃ krama pāpaṃ prakāśayan |
punarāgatya cātraiva cara māsavrataṃ tathā
||51||त्रिवारं पृथिवीं सर्वां क्रम पापं प्रकाशयन् ।
पुनरागत्य चात्रैव चर मासव्रतं तथा
śatamekottaraṃ caiva brahmaṇo'sya girestathā |
prakramaṇaṃ vidhāyaivaṃ śuddhiste ca bhaviṣyati
||52||शतमेकोत्तरं चैव ब्रह्मणोऽस्य गिरेस्तथा ।
प्रक्रमणं विधायैवं शुद्धिस्ते च भविष्यति
athavā tvaṃ samānīya gaṃgāsnānaṃ samācara |
pārthivānāṃ tathā koṭiṃ kṛtvā devaṃ niṣevaya
||53||अथवा त्वं समानीय गंगास्नानं समाचर ।
पार्थिवानां तथा कोटिं कृत्वा देवं निषेवय
gaṃgāyāṃ ca tataḥ snātvā punaścaiva bhaviṣyati |
purā daśa tathā caikaṃ girestvaṃ kramaṇaṃ kuru
||54||गंगायां च ततः स्नात्वा पुनश्चैव भविष्यति ।
पुरा दश तथा चैकं गिरेस्त्वं क्रमणं कुरु
śata kuṃbhaistathā snātvā pārthivaṃ niṣkṛtirbhavet |
iti tairṣibhiḥ proktastathetyomiti tadvacaḥ
||55||शत कुंभैस्तथा स्नात्वा पार्थिवं निष्कृतिर्भवेत् ।
इति तैर्षिभिः प्रोक्तस्तथेत्योमिति तद्वचः
pārthivānāṃ tathā pūjāṃ gireḥ prakramaṇaṃ tathā |
kariṣyāmi muniśreṣṭhā ājñayā śrīmatāmiha
||56||पार्थिवानां तथा पूजां गिरेः प्रक्रमणं तथा ।
करिष्यामि मुनिश्रेष्ठा आज्ञया श्रीमतामिह
ityuktvā sarṣivaryaśca kṛtvā prakramaṇaṃ gireḥ |
pūjayāmāsa nirmāya pārthivānmunisattamaḥ
||57||इत्युक्त्वा सर्षिवर्यश्च कृत्वा प्रक्रमणं गिरेः ।
पूजयामास निर्माय पार्थिवान्मुनिसत्तमः
ahalyā ca tatassādhvī tacca sarvaṃ cakāra sā |
śiṣyāśca pratiśiṣyāśca cakrussevāṃ tayostadā
||58||अहल्या च ततस्साध्वी तच्च सर्वं चकार सा ।
शिष्याश्च प्रतिशिष्याश्च चक्रुस्सेवां तयोस्तदा
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ gautamavyavasthāvarṇanaṃ nāma paṃcaviṃśo'dhyāyaḥ || 25 |