rudrāgamanavarṇanam
sūta uvāca
ataḥparaṃ pravakṣyāmi śrūyatāmṛṣisattamāḥ |
viśveśvarasya māhātmyaṃ mahāpātakanāśanam
||1||अतःपरं प्रवक्ष्यामि श्रूयतामृषिसत्तमाः ।
विश्वेश्वरस्य माहात्म्यं महापातकनाशनम्
yadidaṃ dṛśyate kiṃcijjagatyāṃ vastumātrakam |
cidānanda svarūpaṃ ca nirvikāraṃ sanātanam
||2||यदिदं दृश्यते किंचिज्जगत्यां वस्तुमात्रकम् ।
चिदानन्द स्वरूपं च निर्विकारं सनातनम्
tasyaiva kaivalyaraterdvitīyecchā tatobhavat |
sa eva saguṇo jātaśśiva ityabhidhīyate
||3||तस्यैव कैवल्यरतेर्द्वितीयेच्छा ततोभवत् ।
स एव सगुणो जातश्शिव इत्यभिधीयते
sa eva hi dvidhā jātaḥ puṃstrīrūpaprabhedataḥ |
yaḥ pumānsa śivaḥ khyātaḥ strīśaktissā hi kathyate
||4||स एव हि द्विधा जातः पुंस्त्रीरूपप्रभेदतः ।
यः पुमान्स शिवः ख्यातः स्त्रीशक्तिस्सा हि कथ्यते
cidānandesvarūpābhyāṃ puruṣāvapi nirmitau
||5||चिदानन्देस्वरूपाभ्यां पुरुषावपि निर्मितौ
adṛṣṭābhyāṃ tadā tābhyāṃ svabhāvānmunisattamāḥ |
tāvadṛṣṭvā tadā tau ca svamātṛpitarau dvijāḥ
||6||अदृष्टाभ्यां तदा ताभ्यां स्वभावान्मुनिसत्तमाः ।
तावदृष्ट्वा तदा तौ च स्वमातृपितरौ द्विजाः
mahāsaṃśayamāpannau prakṛtiḥ puruṣaśca tau |
tadā vāṇī samutpannā nirguṇātparamātmanaḥ |
tapaścaiva prakartavyaṃ tatassṛṣṭiranuttamā
||7||महासंशयमापन्नौ प्रकृतिः पुरुषश्च तौ ।
तदा वाणी समुत्पन्ना निर्गुणात्परमात्मनः ।
तपश्चैव प्रकर्तव्यं ततस्सृष्टिरनुत्तमा
prakṛtipuruṣābūcatuḥ
tapasastu sthalaṃnāsti kutrāvābhyāṃ prabho'dhunā |
sthitvā tapaḥ prakartavyaṃ tava śāsanataśśiva
||8||तपसस्तु स्थलंनास्ति कुत्रावाभ्यां प्रभोऽधुना ।
स्थित्वा तपः प्रकर्तव्यं तव शासनतश्शिव
tataśca tejasassāraṃ paṃcakrośātmakaṃ śubham |
sarvopakaraṇairyuktaṃ suṃdaraṃ nagaraṃ tathā
||9||ततश्च तेजसस्सारं पंचक्रोशात्मकं शुभम् ।
सर्वोपकरणैर्युक्तं सुंदरं नगरं तथा
nirmāya preṣitaṃ tatsvaṃ nirguṇena śivena ca |
aṃtarikṣe sthitaṃ tacca puruṣasya samīpataḥ
||10||निर्माय प्रेषितं तत्स्वं निर्गुणेन शिवेन च ।
अंतरिक्षे स्थितं तच्च पुरुषस्य समीपतः
tadadhiṣṭhāya hariṇā sṛṣṭikāmanayā tataḥ |
bahukālaṃ tapastaptaṃ taddhyānamavalaṃbya ca
||11||तदधिष्ठाय हरिणा सृष्टिकामनया ततः ।
बहुकालं तपस्तप्तं तद्ध्यानमवलंब्य च
śrameṇa jaladhāraśca vividhāścābhavaṃstadā |
tābhirvyāptaṃ ca tacchūnyaṃ nānyatkiṃcidadṛśyata
||12||श्रमेण जलधारश्च विविधाश्चाभवंस्तदा ।
ताभिर्व्याप्तं च तच्छून्यं नान्यत्किंचिददृश्यत
tataśca viṣṇunā dṛṣṭaṃ kimetaddṛśyate'dbhutam |
ityāścaryaṃ tadā dṛṣṭvā śirasaḥ kampanaṃ kṛtam
||13||ततश्च विष्णुना दृष्टं किमेतद्दृश्यतेऽद्भुतम् ।
इत्याश्चर्यं तदा दृष्ट्वा शिरसः कम्पनं कृतम्
tataśca patitaḥ karṇānmaṇiśca purataḥ prabho |
tadbabhūva mahattīrthaṃ nāmato maṇikarṇikā
||14||ततश्च पतितः कर्णान्मणिश्च पुरतः प्रभो ।
तद्बभूव महत्तीर्थं नामतो मणिकर्णिका
jalaughe plāvyamānā sā paṃcakrośī yadābhavata |
nirguṇena śivenāśu triśūlena dhṛtā tadā
||15||जलौघे प्लाव्यमाना सा पंचक्रोशी यदाभवत ।
निर्गुणेन शिवेनाशु त्रिशूलेन धृता तदा
viṣṇustatraiva suṣvāpa prakṛtyā svastriyā saha |
tannābhikamalājjāto brahmā śaṃkaraśāsanāt
||16||विष्णुस्तत्रैव सुष्वाप प्रकृत्या स्वस्त्रिया सह ।
तन्नाभिकमलाज्जातो ब्रह्मा शंकरशासनात्
śivājñāṃ sa samāsādya sṛṣṭicakre'dbhutā tadā |
caturddaśamitā lokā brahmāṃḍe yatra nirmitāḥ
||17||शिवाज्ञां स समासाद्य सृष्टिचक्रेऽद्भुता तदा ।
चतुर्द्दशमिता लोका ब्रह्मांडे यत्र निर्मिताः
yojanānāṃ ca paṃcāśatkoṭisaṃkhyāpramāṇataḥ |
brahmāṃḍasyaiva vistāro munibhiḥ parikīrtitaḥ
||18||योजनानां च पंचाशत्कोटिसंख्याप्रमाणतः ।
ब्रह्मांडस्यैव विस्तारो मुनिभिः परिकीर्तितः
brahmāṃḍe karmaṇā baddhā prāṇino māṃ kathaṃ punaḥ |
prāpsyaṃtīti vicintyaitatpaṃcakrośī vimocitā
||19||ब्रह्मांडे कर्मणा बद्धा प्राणिनो मां कथं पुनः ।
प्राप्स्यंतीति विचिन्त्यैतत्पंचक्रोशी विमोचिता
iyaṃ ca śubhadā loke karma nāśakarī matā |
mokṣaprakāśikā kāśī jñānadā mama supriyā
||20||इयं च शुभदा लोके कर्म नाशकरी मता ।
मोक्षप्रकाशिका काशी ज्ञानदा मम सुप्रिया
avimuktaṃ svayaṃ liṃgaṃ sthāpitaṃ paramātmanā |
na kadācittvayā tyājyamidaṃ kṣetraṃ mamāṃśaka
||21||अविमुक्तं स्वयं लिंगं स्थापितं परमात्मना ।
न कदाचित्त्वया त्याज्यमिदं क्षेत्रं ममांशक
ityuktvā ca triśūlātsvādavatāryya harassvayam |
mocayāmāsa bhuvane martyaloke hi kāśikām
||22||इत्युक्त्वा च त्रिशूलात्स्वादवतार्य्य हरस्स्वयम् ।
मोचयामास भुवने मर्त्यलोके हि काशिकाम्
brahmaṇaśca dine sā hi na vinaśyati niścitam |
tadā śivastriśūlena dadhāti munayaśca tām
||23||ब्रह्मणश्च दिने सा हि न विनश्यति निश्चितम् ।
तदा शिवस्त्रिशूलेन दधाति मुनयश्च ताम्
punaśca brahmaṇā sṛṣṭau kṛtāyāṃ sthāpyate dvijāḥ |
karmaṇā karṣaṇāccaiva kāśīti paripaṭhyate
||24||पुनश्च ब्रह्मणा सृष्टौ कृतायां स्थाप्यते द्विजाः ।
कर्मणा कर्षणाच्चैव काशीति परिपठ्यते
avimukteśvaraṃ liṃgaṃ kāśyāṃ tiṣṭhati sarvadā |
muktidātṛ ca lokānāṃ mahāpātakināmapi
||25||अविमुक्तेश्वरं लिंगं काश्यां तिष्ठति सर्वदा ।
मुक्तिदातृ च लोकानां महापातकिनामपि
anyatra prāpyate muktissārūpyādirmunīśvarāḥ |
atraiva prāpyate jīvaiḥ sāyujyā muktiruttamā
||26||अन्यत्र प्राप्यते मुक्तिस्सारूप्यादिर्मुनीश्वराः ।
अत्रैव प्राप्यते जीवैः सायुज्या मुक्तिरुत्तमा
yeṣāṃ kvāpi gatirnāsti teṣāṃ vārāṇasī purī |
paṃcakrośī mahāpuṇyā hatyākoṭivināśanī
||27||येषां क्वापि गतिर्नास्ति तेषां वाराणसी पुरी ।
पंचक्रोशी महापुण्या हत्याकोटिविनाशनी
amarā maraṇaṃ sarve vāṃchatīha pare ca ke |
bhuktimuktipradā caiṣā sarvadā śaṃkarapriyā
||28||अमरा मरणं सर्वे वांछतीह परे च के ।
भुक्तिमुक्तिप्रदा चैषा सर्वदा शंकरप्रिया
brahmā ca ślāghate cāmūṃ viṣṇussiddhāśca yoginaḥ |
munayaśca tathaivānye trilokasthā janāḥ sadā
||29||ब्रह्मा च श्लाघते चामूं विष्णुस्सिद्धाश्च योगिनः ।
मुनयश्च तथैवान्ये त्रिलोकस्था जनाः सदा
kāśyāśca mahimānaṃ vai vaktuṃ varṣaśatairapi |
śaknomyahaṃ na sarvaṃ hi yathāśakti bruve tataḥ
||30||काश्याश्च महिमानं वै वक्तुं वर्षशतैरपि ।
शक्नोम्यहं न सर्वं हि यथाशक्ति ब्रुवे ततः
kailāsasya patiryo vai hyaṃtassattvo bahistamāḥ |
kālāgnirnāmataḥ khyāto nirguṇo guṇavānbhavaḥ |
praṇipātairanekaiśca vacanaṃ cedamabravīt
||31||कैलासस्य पतिर्यो वै ह्यंतस्सत्त्वो बहिस्तमाः ।
कालाग्निर्नामतः ख्यातो निर्गुणो गुणवान्भवः ।
प्रणिपातैरनेकैश्च वचनं चेदमब्रवीत्
rudra uvāca
viśveśvara maheśāna tvadīyo'smi na saṃśayaḥ |
kṛpāṃ kuru mahādeva mayi tvaṃ sāmba ātmaje
||32||विश्वेश्वर महेशान त्वदीयोऽस्मि न संशयः ।
कृपां कुरु महादेव मयि त्वं साम्ब आत्मजे
sthātavyaṃ ca sadātraiva lokānāṃ hitakāmyayā |
tārayasva jagannātha prārthayāmi jagatpate
||33||स्थातव्यं च सदात्रैव लोकानां हितकाम्यया ।
तारयस्व जगन्नाथ प्रार्थयामि जगत्पते
sūta uvāca
avimukte'pi dāntātmā taṃ saṃprārthya punaḥ punaḥ |
netrāśrūṇi pramucyaiva prītaḥ provāca śaṃkaram
||34||अविमुक्तेऽपि दान्तात्मा तं संप्रार्थ्य पुनः पुनः ।
नेत्राश्रूणि प्रमुच्यैव प्रीतः प्रोवाच शंकरम्
avimukta uvāca
devadeva mahādeva kālāmayasubheṣaja |
tvaṃ trilokapatissatyaṃ sevyo brahmācyutādibhiḥ
||35||देवदेव महादेव कालामयसुभेषज ।
त्वं त्रिलोकपतिस्सत्यं सेव्यो ब्रह्माच्युतादिभिः
kāśyāṃ puryāṃ tvayā deva rājadhānī pragṛhyatām |
mayā dhyānatayā stheyamaciṃtya sukhahetave
||36||काश्यां पुर्यां त्वया देव राजधानी प्रगृह्यताम् ।
मया ध्यानतया स्थेयमचिंत्य सुखहेतवे
muktidātā bhavāneva kāmadaśca na cāparaḥ |
tasmāttvamupakārāya tiṣṭhomāsahitassadā
||37||मुक्तिदाता भवानेव कामदश्च न चापरः ।
तस्मात्त्वमुपकाराय तिष्ठोमासहितस्सदा
jīvānbhavābdherakhilāṃstāraya tvaṃ sadāśiva |
bhaktakāryyaṃ kuru hara prārthayāmi punaḥpunaḥ
||38||जीवान्भवाब्धेरखिलांस्तारय त्वं सदाशिव ।
भक्तकार्य्यं कुरु हर प्रार्थयामि पुनःपुनः
sūta uvāca
ityevaṃ prārthitastena viśvanāthena śaṃkaraḥ |
lokānāmupakārārthaṃ tasthau tatrāpi sarvarāṭ
||39||इत्येवं प्रार्थितस्तेन विश्वनाथेन शंकरः ।
लोकानामुपकारार्थं तस्थौ तत्रापि सर्वराट्
yaddinaṃ hi samārabhya haraḥ kāśyāmupāgataḥ |
tadārabhya ca sā kāśī sarvaśreṣṭhatarābhavat
||40||यद्दिनं हि समारभ्य हरः काश्यामुपागतः ।
तदारभ्य च सा काशी सर्वश्रेष्ठतराभवत्
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ viśveśvaramāhātmye kāśyāṃ rudrāgamanavarṇanaṃnāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||