māhātmyavarṇanam
śrīgaṇeśāya nama. |
atha caturthī koṭirudrasaṃhitā prārabhyate |
yo dhatte nijamāyayaiva bhuvanākāraṃ vikārojjhito yasyāhuḥ karuṇākaṭākṣavibhavau svargāpavarggābhidhau |
pratyagbodhasukhādvayaṃ hṛdi sadā paśyanti yaṃ yoginastasmai śailasutāñjitārddhavapuṣe śaśvannamastejase
||1||श्रीगणेशाय नम. ।
अथ चतुर्थी कोटिरुद्रसंहिता प्रारभ्यते ।
यो धत्ते निजमाययैव भुवनाकारं विकारोज्झितो यस्याहुः करुणाकटाक्षविभवौ स्वर्गापवर्ग्गाभिधौ ।
प्रत्यग्बोधसुखाद्वयं हृदि सदा पश्यन्ति यं योगिनस्तस्मै शैलसुताञ्जितार्द्धवपुषे शश्वन्नमस्तेजसे
kṛpālalitavīkṣaṇaṃ smitamanojñavaktrāmbujaṃ śaśāṃkakalayojjvalaṃ śamitaghoratāpatrayam |
karotu kimapi sphuratparamasaukhyasaccidvapurdharādharasutābhujodvalayitaṃ maho maṃgalam
||2||कृपाललितवीक्षणं स्मितमनोज्ञवक्त्राम्बुजं शशांककलयोज्ज्वलं शमितघोरतापत्रयम् ।
करोतु किमपि स्फुरत्परमसौख्यसच्चिद्वपुर्धराधरसुताभुजोद्वलयितं महो मंगलम्
ṛṣaya ūcuḥ
samyaguktaṃ tvayā sūta lokānāṃ hitakāmyayā |
śivāvatāramāhātmyaṃ nānākhyānasamanvitam
||3||सम्यगुक्तं त्वया सूत लोकानां हितकाम्यया ।
शिवावतारमाहात्म्यं नानाख्यानसमन्वितम्
punaśca kathyatāṃ tāta śivamāhātmyamuttamam |
liṃgasambandhi suprītyā dhanyastvaṃ śaivasattamaḥ
||4||पुनश्च कथ्यतां तात शिवमाहात्म्यमुत्तमम् ।
लिंगसम्बन्धि सुप्रीत्या धन्यस्त्वं शैवसत्तमः
śṛṇvantastvanmukhāmbhojānna tṛptāssmo vayaṃ prabho |
śaivaṃ yaśo'mṛtaṃ ramyaṃ tadeva punarucyatām
||5||शृण्वन्तस्त्वन्मुखाम्भोजान्न तृप्तास्स्मो वयं प्रभो ।
शैवं यशोऽमृतं रम्यं तदेव पुनरुच्यताम्
pṛthivyāṃ yāni yāni liṃgāni tīrthetīrthe śubhāni hi |
anyatra vā sthale yāni prasiddhāni sthitāni vai
||6||पृथिव्यां यानि यानि लिंगानि तीर्थेतीर्थे शुभानि हि ।
अन्यत्र वा स्थले यानि प्रसिद्धानि स्थितानि वै
tāni tāni ca divyāni liṃgāni parameśituḥ |
vyāsaśiṣya samācakṣva lokānāṃ hitakāmyayā
||7||तानि तानि च दिव्यानि लिंगानि परमेशितुः ।
व्यासशिष्य समाचक्ष्व लोकानां हितकाम्यया
sūta uvāca
sādhupṛṣṭamṛṣiśreṣṭha lokānāṃ hitakāmyayā |
kathayāmi bhavatsnehāttāni saṃkṣepato dvijāḥ
||8||साधुपृष्टमृषिश्रेष्ठ लोकानां हितकाम्यया ।
कथयामि भवत्स्नेहात्तानि संक्षेपतो द्विजाः
sarveṣāṃ śivaliṃgānāṃ mune saṃkhyā na vidyate |
sarvaṃ liṃgamayī bhūmiḥ sarvaliṃgamayaṃ jagat
||9||सर्वेषां शिवलिंगानां मुने संख्या न विद्यते ।
सर्वं लिंगमयी भूमिः सर्वलिंगमयं जगत्
liṃgamayāni tīrthāni sarvaṃ liṃge pratiṣṭhitam |
saṃkhyā na vidyate teṣāṃ tāni kiṃcidbravīmyaham
||10||लिंगमयानि तीर्थानि सर्वं लिंगे प्रतिष्ठितम् ।
संख्या न विद्यते तेषां तानि किंचिद्ब्रवीम्यहम्
yatkiṃciddṛśyate dṛśyaṃ varṇyate smaryate ca yat |
tatsarvaṃ śivarūpaṃ hi nānyadastīti kiṃcana
||11||यत्किंचिद्दृश्यते दृश्यं वर्ण्यते स्मर्यते च यत् ।
तत्सर्वं शिवरूपं हि नान्यदस्तीति किंचन
tathāpi śrūyatāmprītyā kathayāmi yathāśrutam |
liṃgāni ca ṛṣiśreṣṭhāḥ pṛthivyāṃ yāni tāni ha
||12||तथापि श्रूयताम्प्रीत्या कथयामि यथाश्रुतम् ।
लिंगानि च ऋषिश्रेष्ठाः पृथिव्यां यानि तानि ह
pātāle cāpi vartante svarge cāpi tathā bhuvi |
sarvatra pūjyate śambhuḥ sadevāsuramānuṣaiḥ
||13||पाताले चापि वर्तन्ते स्वर्गे चापि तथा भुवि ।
सर्वत्र पूज्यते शम्भुः सदेवासुरमानुषैः
trijagacchambhunā vyāptaṃ sadevāsuramānuṣam |
anugrahāya lokānāṃ liṃgarūpeṇa sattamāḥ
||14||त्रिजगच्छम्भुना व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् ।
अनुग्रहाय लोकानां लिंगरूपेण सत्तमाः
anugrahāya lokānāṃ liṃgāni ca maheśvaraḥ |
dadhāti vividhānyatra tīrthe cānyasthale tathā
||15||अनुग्रहाय लोकानां लिंगानि च महेश्वरः ।
दधाति विविधान्यत्र तीर्थे चान्यस्थले तथा
yatrayatra yadā śaṃbhurbhaktyā bhaktaiśca saṃsmṛtaḥ |
tatratatrāvatīryātha kāryaṃ kṛtvā sthitastadā
||16||यत्रयत्र यदा शंभुर्भक्त्या भक्तैश्च संस्मृतः ।
तत्रतत्रावतीर्याथ कार्यं कृत्वा स्थितस्तदा
lokānāmupakārārthaṃ svaliṃgaṃ cāpyakalpayat |
talliṃgaṃ pūjayitvā tu siddhiṃ samadhigacchati
||17||लोकानामुपकारार्थं स्वलिंगं चाप्यकल्पयत् ।
तल्लिंगं पूजयित्वा तु सिद्धिं समधिगच्छति
pṛthibyāṃ yāni liṃgāni teṣāṃ saṃkhyā na vidyate |
tathāpi ca pradhānāni kathyate ca mayā dvijāḥ
||18||पृथिब्यां यानि लिंगानि तेषां संख्या न विद्यते ।
तथापि च प्रधानानि कथ्यते च मया द्विजाः
pradhāneṣu ca yānīha mukhyāni pravadāmyaham |
yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate mānavaḥ kṣaṇāt
||19||प्रधानेषु च यानीह मुख्यानि प्रवदाम्यहम् ।
यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवः क्षणात्
jyotirliṃgāni yānīha mukhyamukhyāni sattama |
tānyahaṃ kathayāmyadya śrutvā pāpaṃ vyapohati
||20||ज्योतिर्लिंगानि यानीह मुख्यमुख्यानि सत्तम ।
तान्यहं कथयाम्यद्य श्रुत्वा पापं व्यपोहति
saurāṣṭre somanāthaṃ ca śrīśaile mallikārjunam |
ujjayinyāṃ mahākālamoṃkāre parameśvaram
||21||सौराष्ट्रे सोमनाथं च श्रीशैले मल्लिकार्जुनम् ।
उज्जयिन्यां महाकालमोंकारे परमेश्वरम्
kedāraṃ himavatpṛṣṭhe ḍākinyāṃ bhīmaśaṃkaram |
vārāṇasyāṃ ca viśveśaṃ tryambakaṃ gautamītaṭe
||22||केदारं हिमवत्पृष्ठे डाकिन्यां भीमशंकरम् ।
वाराणस्यां च विश्वेशं त्र्यम्बकं गौतमीतटे
vaidyanāthaṃ citābhūmau nāgeśaṃ dārukāvane |
setubaṃdhe ca rāmeśaṃ ghuśmeśaṃ ca śivālaye
||23||वैद्यनाथं चिताभूमौ नागेशं दारुकावने ।
सेतुबंधे च रामेशं घुश्मेशं च शिवालये
dvādaśaitāni nāmāni prātarutthāya yaḥ paṭhet |
sarvapāpavinirmuktaḥ sarvasiddhiphalaṃ labhet
||24||द्वादशैतानि नामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वसिद्धिफलं लभेत्
yaṃ yaṃ kāmamapekṣyaiva paṭhiṣyanti narottamāḥ |
prāpsyaṃti kāmaṃ taṃ taṃ hi paratreva munīśvarāḥ
||25||यं यं काममपेक्ष्यैव पठिष्यन्ति नरोत्तमाः ।
प्राप्स्यंति कामं तं तं हि परत्रेव मुनीश्वराः
ye niṣkāmatayā tāni paṭhiṣyanti śubhāśayāḥ |
teṣāṃ ca jananīgarbhe vāso naiva bhaviṣyati
||26||ये निष्कामतया तानि पठिष्यन्ति शुभाशयाः ।
तेषां च जननीगर्भे वासो नैव भविष्यति
eteṣāṃ pūjanenaiva varṇānāṃ duḥkhanā śanam |
iha loke paratrāpi muktirbhavati niścitam
||27||एतेषां पूजनेनैव वर्णानां दुःखना शनम् ।
इह लोके परत्रापि मुक्तिर्भवति निश्चितम्
grāhyameṣāṃ ca naivedyaṃ bhojanīyaṃ prayatnataḥ |
tatkartuḥ sarvvapāpāni bhasmasād yānti vai kṣaṇāt
||28||ग्राह्यमेषां च नैवेद्यं भोजनीयं प्रयत्नतः ।
तत्कर्तुः सर्व्वपापानि भस्मसाद् यान्ति वै क्षणात्
jyotiṣāṃ caiva liṃgānāṃ bahmādibhiralaṃ dvijāḥ |
viśeṣataḥ phalaṃ vaktuṃ śakyate na paraistathā
||29||ज्योतिषां चैव लिंगानां बह्मादिभिरलं द्विजाः ।
विशेषतः फलं वक्तुं शक्यते न परैस्तथा
ekaṃ ca pūjitaṃ yena ṣaṇmāsaṃ tannirantaram |
tasya duḥkhaṃ na jāyeta mātṛkukṣisamudbhavam
||30||एकं च पूजितं येन षण्मासं तन्निरन्तरम् ।
तस्य दुःखं न जायेत मातृकुक्षिसमुद्भवम्
hīnayonau yadā jāto jyotirliṃgaṃ ca paśyati |
tasya janma bhavettatra vimale satkule punaḥ
||31||हीनयोनौ यदा जातो ज्योतिर्लिंगं च पश्यति ।
तस्य जन्म भवेत्तत्र विमले सत्कुले पुनः
satkule janma saṃprāpya dhanāḍhyo vedapāragaḥ |
śubhakarma tadā kṛtvā muktiṃ yātyanapāyinīm
||32||सत्कुले जन्म संप्राप्य धनाढ्यो वेदपारगः ।
शुभकर्म तदा कृत्वा मुक्तिं यात्यनपायिनीम्
mleccho vāpyantyajo vāpi ṣaṇḍho vāpi munīśvarāḥ |
dvijo bhūtvā bhavenmuktastasmāttaddarśanaṃ caret
||33||म्लेच्छो वाप्यन्त्यजो वापि षण्ढो वापि मुनीश्वराः ।
द्विजो भूत्वा भवेन्मुक्तस्तस्मात्तद्दर्शनं चरेत्
jyotiṣāṃ caiva liṃgānāṃ kiṃcitproktaṃ phalaṃ mayā |
. jyotiṣāṃ copaliṃgāni śrūyantāmṛṣisattamāḥ
||34||ज्योतिषां चैव लिंगानां किंचित्प्रोक्तं फलं मया ।
. ज्योतिषां चोपलिंगानि श्रूयन्तामृषिसत्तमाः
someśvarasya yalliṃgamantakeśamudāhṛtam |
mahyāssāgarasaṃyoge talliṃgamupaliṅgakam
||35||सोमेश्वरस्य यल्लिंगमन्तकेशमुदाहृतम् ।
मह्यास्सागरसंयोगे तल्लिंगमुपलिङ्गकम्
mallikārjunasaṃbhūtamupaliṃgamudāhṛtam |
rudreśvaramiti khyātaṃ bhṛgukakṣe sukhāvaham
||36||मल्लिकार्जुनसंभूतमुपलिंगमुदाहृतम् ।
रुद्रेश्वरमिति ख्यातं भृगुकक्षे सुखावहम्
mahākālabhavaṃ liṃgaṃ dugdheśamiti viśrutam |
narmadāyāṃ prasiddhaṃ tatsarvapāpaharaṃ smṛtam
||37||महाकालभवं लिंगं दुग्धेशमिति विश्रुतम् ।
नर्मदायां प्रसिद्धं तत्सर्वपापहरं स्मृतम्
oṃkārajaṃ ca yalliṃgaṃ kardameśamiti śrutam |
prasiddhaṃ bindusarasi sarvakāmaphalapradam
||38||ॐकारजं च यल्लिंगं कर्दमेशमिति श्रुतम् ।
प्रसिद्धं बिन्दुसरसि सर्वकामफलप्रदम्
kedāreśvarasaṃjātaṃ bhūteśaṃ yamunā taṭe |
mahāpāpaharaṃ proktaṃ paśyatāmarcatāntathā
||39||केदारेश्वरसंजातं भूतेशं यमुना तटे ।
महापापहरं प्रोक्तं पश्यतामर्चतान्तथा
bhīmaśaṃkarasaṃbhūtaṃ bhīmeśvaramiti smṛtam |
sahyācale prasiddhaṃ tanmahābalavivarddhanam
||40||भीमशंकरसंभूतं भीमेश्वरमिति स्मृतम् ।
सह्याचले प्रसिद्धं तन्महाबलविवर्द्धनम्
nāgeśvarasamudbhūtaṃ bhūteśvaramudāhṛtam |
mallikāsarasvatītīre darśanātpāpahārakam
||41||नागेश्वरसमुद्भूतं भूतेश्वरमुदाहृतम् ।
मल्लिकासरस्वतीतीरे दर्शनात्पापहारकम्
rāmeśvarācca yajjātaṃ gupteśvaramiti smṛtam |
ghuśmeśāccaiva yajjātaṃ vyāghreśvaramiti smṛtam
||42||रामेश्वराच्च यज्जातं गुप्तेश्वरमिति स्मृतम् ।
घुश्मेशाच्चैव यज्जातं व्याघ्रेश्वरमिति स्मृतम्
jyotirliṃgopaliṃgāni proktānīha mayā dvijāḥ |
darśanātpāpahārīṇi sarvakāmapradāni ca
||43||ज्योतिर्लिंगोपलिंगानि प्रोक्तानीह मया द्विजाः ।
दर्शनात्पापहारीणि सर्वकामप्रदानि च
etāni supradhānāni mukhyatāṃ hi gatāni ca |
anyāni cāpi mukhyāni śrūyatāmṛṣisattamā
||44||एतानि सुप्रधानानि मुख्यतां हि गतानि च ।
अन्यानि चापि मुख्यानि श्रूयतामृषिसत्तमा
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ jyotirligatadupaliṃga māhātmyavarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||