somanāthajyotirliṃgotpattivarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
jyotiṣāṃ caiva liṃgānāṃ māhātmyaṃ kathayādhunā |
utpattiṃ ca tathā teṣāṃ brūhi sarvaṃ yathāśrutam
||1||ज्योतिषां चैव लिंगानां माहात्म्यं कथयाधुना ।
उत्पत्तिं च तथा तेषां ब्रूहि सर्वं यथाश्रुतम्
sūta uvāca
śṛṇvantu viprā vakṣyāmi tanmāhātmyaṃ janiṃ tathā |
saṃkṣepato yathābuddhi sadgurośca mayā śrutam
||2||शृण्वन्तु विप्रा वक्ष्यामि तन्माहात्म्यं जनिं तथा ।
संक्षेपतो यथाबुद्धि सद्गुरोश्च मया श्रुतम्
eteṣāṃ caiva māhātmyaṃ vaktuṃ varṣaśatairapi |
śakyate na muniśreṣṭhāstathāpi kathayāmi vaḥ
||3||एतेषां चैव माहात्म्यं वक्तुं वर्षशतैरपि ।
शक्यते न मुनिश्रेष्ठास्तथापि कथयामि वः
somanāthaśca teṣāṃ vai prathamaḥ parikīrtitaḥ |
tanmāhātmyaṃ śṛṇu mune prathamaṃ sāvadhānataḥ
||4||सोमनाथश्च तेषां वै प्रथमः परिकीर्तितः ।
तन्माहात्म्यं शृणु मुने प्रथमं सावधानतः
saptaviṃśanmitāḥ kanyā dakṣeṇa ca mahātmanā |
tena candramase dattā aśvinyādyā munīśvarāḥ
||5||सप्तविंशन्मिताः कन्या दक्षेण च महात्मना ।
तेन चन्द्रमसे दत्ता अश्विन्याद्या मुनीश्वराः
candraṃ ca svāminaṃ prāpya śobhamānā viśeṣataḥ |
candro'pi caiva tāḥ prāpya śobhate sma nirantaram
||6||चन्द्रं च स्वामिनं प्राप्य शोभमाना विशेषतः ।
चन्द्रोऽपि चैव ताः प्राप्य शोभते स्म निरन्तरम्
hemnā caiva maṇirbhāti maṇinā hema caiva hi |
evaṃ ca samaye tasya yajjātaṃ śrūyatāmiti
||7||हेम्ना चैव मणिर्भाति मणिना हेम चैव हि ।
एवं च समये तस्य यज्जातं श्रूयतामिति
sarvāsvapi ca patnīṣu rohiṇīnāma yā smṛtā |
yathaikā sā priyā cāsīttathānyā na kadācana
||8||सर्वास्वपि च पत्नीषु रोहिणीनाम या स्मृता ।
यथैका सा प्रिया चासीत्तथान्या न कदाचन
anyāśca duḥkhamāpannāḥ pitaraṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
gatvā tasmai ca yadduḥkhaṃ tathā tābhirniveditam
||9||अन्याश्च दुःखमापन्नाः पितरं शरणं ययुः ।
गत्वा तस्मै च यद्दुःखं तथा ताभिर्निवेदितम्
dakṣassa ca tathā śrutvā duḥkhaṃ ca prāptāvāṃstadā |
samāgatya dvijāścandraṃ śāntyāvocadvacastadā
||10||दक्षस्स च तथा श्रुत्वा दुःखं च प्राप्तावांस्तदा ।
समागत्य द्विजाश्चन्द्रं शान्त्यावोचद्वचस्तदा
dakṣa uvāca
vimale ca kule tvaṃ hi samutpannaḥ kalānidhe |
āśriteṣu ca sarveṣu nyūnādhikyaṃ kathaṃ tava
||11||विमले च कुले त्वं हि समुत्पन्नः कलानिधे ।
आश्रितेषु च सर्वेषु न्यूनाधिक्यं कथं तव
kṛtaṃ cettakṛtaṃ tacca na kartavyaṃ tvayā punaḥ |
vartanaṃ viṣamatvena narakapradamīritam
||12||कृतं चेत्तकृतं तच्च न कर्तव्यं त्वया पुनः ।
वर्तनं विषमत्वेन नरकप्रदमीरितम्
sūta uvāca
dakṣaścaiva ca saṃprārthya candraṃ jāmātaraṃ svayam |
jagāma mandiraṃ svaṃ vai niścayaṃ paramaṃ gataḥ
||13||दक्षश्चैव च संप्रार्थ्य चन्द्रं जामातरं स्वयम् ।
जगाम मन्दिरं स्वं वै निश्चयं परमं गतः
caṃdro'pi vacanaṃ tasya na cakāra vimohitaḥ |
śivamāyāprabhāveṇa yayā saṃmohitaṃ jagat
||14||चंद्रोऽपि वचनं तस्य न चकार विमोहितः ।
शिवमायाप्रभावेण यया संमोहितं जगत्
śubhaṃ bhāvi yadā yasya śubhaṃ bhavati tasya vai |
aśubhaṃ ca yadā bhāvi kathaṃ tasya śubhaṃ bhavet
||15||शुभं भावि यदा यस्य शुभं भवति तस्य वै ।
अशुभं च यदा भावि कथं तस्य शुभं भवेत्
candro'pi balavadbhāvivaśānmene na tadvacaḥ |
rohiṇyāṃ ca samāsakto nānyāṃ mene kadācana
||16||चन्द्रोऽपि बलवद्भाविवशान्मेने न तद्वचः ।
रोहिण्यां च समासक्तो नान्यां मेने कदाचन
tacchrutvā punarāgatya svayaṃ duḥkhasamanvitaḥ |
prārthayāmāsa candraṃ sa dakṣo dakṣassunītitaḥ
||17||तच्छ्रुत्वा पुनरागत्य स्वयं दुःखसमन्वितः ।
प्रार्थयामास चन्द्रं स दक्षो दक्षस्सुनीतितः
dakṣa uvāca
śrūyatāṃ candra yatpūrvaṃ prārthito bahudhā mayā |
na mānitaṃ tvayā yasmāttasmāttvaṃ ca kṣayī bhava
||18||श्रूयतां चन्द्र यत्पूर्वं प्रार्थितो बहुधा मया ।
न मानितं त्वया यस्मात्तस्मात्त्वं च क्षयी भव
sūta uvāca
ityukte tena candro vai kṣayī jātaḥ kṣaṇādiha |
hāhākāro mahānāsīttadendau kṣīṇatāṃ gate
||19||इत्युक्ते तेन चन्द्रो वै क्षयी जातः क्षणादिह ।
हाहाकारो महानासीत्तदेन्दौ क्षीणतां गते
devarṣayastadā sarve kiṃ kāryyaṃ hā kathaṃ bhavet |
iti duḥkhaṃ samāpannā vihvalā hyabhavanmune
||20||देवर्षयस्तदा सर्वे किं कार्य्यं हा कथं भवेत् ।
इति दुःखं समापन्ना विह्वला ह्यभवन्मुने
vijñāpitāśca candreṇa sarve śakrādayassurāḥ |
ṛṣayaśca vasiṣṭhādyā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayu
||21||विज्ञापिताश्च चन्द्रेण सर्वे शक्रादयस्सुराः ।
ऋषयश्च वसिष्ठाद्या ब्रह्माणं शरणं ययु
gatvāpi tu tadā procustadvṛttaṃ nikhilaṃ mune |
brahmaṇe ṛṣayo devā natvā nutvātivihvalāḥ
||22||गत्वापि तु तदा प्रोचुस्तद्वृत्तं निखिलं मुने ।
ब्रह्मणे ऋषयो देवा नत्वा नुत्वातिविह्वलाः
brahmāpi tadvacaḥ śrutvā vismayaṃ paramaṃ yayau |
śivamāyāṃ supraśasya śrāvayaṃstānuvāca ha
||23||ब्रह्मापि तद्वचः श्रुत्वा विस्मयं परमं ययौ ।
शिवमायां सुप्रशस्य श्रावयंस्तानुवाच ह
brahmovāca
aho kaṣṭaṃ mahajjātaṃ sarvalokasya duḥkhadam |
candrastu sarvadā duṣṭo dakṣaśca śaptavānamum
||24||अहो कष्टं महज्जातं सर्वलोकस्य दुःखदम् ।
चन्द्रस्तु सर्वदा दुष्टो दक्षश्च शप्तवानमुम्
sarvaṃ duṣṭena candreṇa kṛtaṃ karmāpyanekaśaḥ |
śrūyatāmṛṣayo devāścandrakṛtyaṃ purātanam
||25||सर्वं दुष्टेन चन्द्रेण कृतं कर्माप्यनेकशः ।
श्रूयतामृषयो देवाश्चन्द्रकृत्यं पुरातनम्
bṛhaspatergṛhaṃ gatvā tārā duṣṭena vai hṛtā |
tasya bhāryā punaścaiva sa daityānsamupasthitaḥ
||26||बृहस्पतेर्गृहं गत्वा तारा दुष्टेन वै हृता ।
तस्य भार्या पुनश्चैव स दैत्यान्समुपस्थितः
samāśritastadā daityānyuddhaṃ devaiścakāra ha |
mayā'triṇā niṣiddhaśca tasmai tārāṃ dadau śaśī
||27||समाश्रितस्तदा दैत्यान्युद्धं देवैश्चकार ह ।
मयाऽत्रिणा निषिद्धश्च तस्मै तारां ददौ शशी
tāṃ ca garbhavatīṃ dṛṣṭvā na gṛhṇāmīti so'bravīt |
asmābhirvārito jīvaḥ kṛcchrājjagrāha tāṃ tadā
||28||तां च गर्भवतीं दृष्ट्वा न गृह्णामीति सोऽब्रवीत् ।
अस्माभिर्वारितो जीवः कृच्छ्राज्जग्राह तां तदा
yadi garbhaṃ jahātīha gṛhṇāmītyabravītpunaḥ |
garbhe mayā punastatra tyājite munisattamāḥ
||29||यदि गर्भं जहातीह गृह्णामीत्यब्रवीत्पुनः ।
गर्भे मया पुनस्तत्र त्याजिते मुनिसत्तमाः
kasyāyaṃ ca punargarbhassomasyeti ca sā'bravīt |
paścāttena gṛhītā sā mayā ca vāritena vai
||30||कस्यायं च पुनर्गर्भस्सोमस्येति च साऽब्रवीत् ।
पश्चात्तेन गृहीता सा मया च वारितेन वै
evaṃvidhāni candrasya duścāritrāṇyanekaśaḥ |
varṇyaṃte kiṃ punastāni so'dyāpi kurute katham
||31||एवंविधानि चन्द्रस्य दुश्चारित्राण्यनेकशः ।
वर्ण्यंते किं पुनस्तानि सोऽद्यापि कुरुते कथम्
yajjātaṃ tatsusaṃjātaṃ nānyathā bhavati dhruvam |
ataḥ paramupāyaṃ vo vakṣyāmi śṛṇutādarāt
||32||यज्जातं तत्सुसंजातं नान्यथा भवति ध्रुवम् ।
अतः परमुपायं वो वक्ष्यामि शृणुतादरात्
prabhāsake śubhe kṣetre vrajeścandrassadaivataiḥ |
śivamārādhayettatra mṛtyuñjayavidhānataḥ
||33||प्रभासके शुभे क्षेत्रे व्रजेश्चन्द्रस्सदैवतैः ।
शिवमाराधयेत्तत्र मृत्युञ्जयविधानतः
nidhāyeśaṃ purastatra candrastapatu nityaśaḥ |
prasannaśca śivaḥ paścādakṣayaṃ taṃ kariṣyati
||34||निधायेशं पुरस्तत्र चन्द्रस्तपतु नित्यशः ।
प्रसन्नश्च शिवः पश्चादक्षयं तं करिष्यति
sūta uvāca
iti śrutvā vacastasya brahmaṇaste surarṣayaḥ |
saṃnivṛtyāyayussarve yatra dakṣavidhū tataḥ
||35||इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणस्ते सुरर्षयः ।
संनिवृत्याययुस्सर्वे यत्र दक्षविधू ततः
gṛhītvā te tataścandraṃ dakṣaṃ cāśvāsya nirjarāḥ |
prabhāse ṛṣayaścakrustatra gatvākhilāśca vai
||36||गृहीत्वा ते ततश्चन्द्रं दक्षं चाश्वास्य निर्जराः ।
प्रभासे ऋषयश्चक्रुस्तत्र गत्वाखिलाश्च वै
āvāhya tīrthavaryāṇi sarasvatyādikāni ca |
pārthivena tadā pūjāṃ mṛtyuñjayavidhānataḥ
||37||आवाह्य तीर्थवर्याणि सरस्वत्यादिकानि च ।
पार्थिवेन तदा पूजां मृत्युञ्जयविधानतः
te devāśca tadā sarve ṛṣayo nirmalāśayāḥ |
sthāpya candraṃ prabhāse ca svaṃsvaṃ dhāma yayurmudā
||38||ते देवाश्च तदा सर्वे ऋषयो निर्मलाशयाः ।
स्थाप्य चन्द्रं प्रभासे च स्वंस्वं धाम ययुर्मुदा
candreṇa ca tapastaptaṃ paṇmāsaṃ ca niraṃtaram |
mṛtyuṃjayena maṃtreṇa pūjito vṛṣabhadhvajaḥ
||39||चन्द्रेण च तपस्तप्तं पण्मासं च निरंतरम् ।
मृत्युंजयेन मंत्रेण पूजितो वृषभध्वजः
daśakoṭimitaṃ mantraṃ samāvṛtya śaśī ca tam |
dhyātvā mṛtyuñjayaṃ mantraṃ tasthau niścalamānasaḥ
||40||दशकोटिमितं मन्त्रं समावृत्य शशी च तम् ।
ध्यात्वा मृत्युञ्जयं मन्त्रं तस्थौ निश्चलमानसः
taṃ dṛṣṭvā śaṃkaro devaḥ prasanno'bhūttataḥ prabhuḥ |
āvirbhūya vidhuṃ prāha svabhaktaṃ bhaktavatsalaḥ
||41||तं दृष्ट्वा शंकरो देवः प्रसन्नोऽभूत्ततः प्रभुः ।
आविर्भूय विधुं प्राह स्वभक्तं भक्तवत्सलः
śaṃkara uvāca
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te manasā yatsamīpsitam |
prasanno'haṃ śaśinsarvaṃ dāsye varamanuttamam
||42||वरं वृणीष्व भद्रं ते मनसा यत्समीप्सितम् ।
प्रसन्नोऽहं शशिन्सर्वं दास्ये वरमनुत्तमम्
caṃdra uvāca
yadi prasanno deveśa kimasādhyaṃ bhavenmama |
tathāpi me śarīrasya kṣayaṃ vāraya śaṃkara
||43||यदि प्रसन्नो देवेश किमसाध्यं भवेन्मम ।
तथापि मे शरीरस्य क्षयं वारय शंकर
kṣaṃtavyo me'parādhaśca kalyāṇaṃ kuru sarvadā |
ityukte ca tadā tena śivo vacanamabravīt
||44||क्षंतव्यो मेऽपराधश्च कल्याणं कुरु सर्वदा ।
इत्युक्ते च तदा तेन शिवो वचनमब्रवीत्
śiva uvāca
pakṣe ca kṣīyatāṃ candra kalā te ca dinedine |
punaśca varddhatāṃ pakṣe sā kalā ca niraṃtaram
||45||पक्षे च क्षीयतां चन्द्र कला ते च दिनेदिने ।
पुनश्च वर्द्धतां पक्षे सा कला च निरंतरम्
sūta uvāca
evaṃ sati tadā devā harṣanirbharamānasāḥ |
ṛṣayaśca tathā sarve samājagmurdrutaṃ dvijāḥ
||46||एवं सति तदा देवा हर्षनिर्भरमानसाः ।
ऋषयश्च तथा सर्वे समाजग्मुर्द्रुतं द्विजाः
āgatya ca tadā sarve candrāyāśiṣamabruvan |
śivaṃ natvā karau baddhvā prārthayāmāsurādarāt
||47||आगत्य च तदा सर्वे चन्द्रायाशिषमब्रुवन् ।
शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा प्रार्थयामासुरादरात्
devāḥ ūcuḥ
devadeva mahādeva parameśa namo'stu te |
umayā sahitaśśaṃbho svāminnatra sthiro bhava
||48||देवदेव महादेव परमेश नमोऽस्तु ते ।
उमया सहितश्शंभो स्वामिन्नत्र स्थिरो भव
sūta uvāca
tataścandreṇa sadbhaktyā saṃstutaśśaṃkaraḥ purā |
nirākāraśca sākāraḥ punaścaivābhavatprabhuḥ
||49||ततश्चन्द्रेण सद्भक्त्या संस्तुतश्शंकरः पुरा ।
निराकारश्च साकारः पुनश्चैवाभवत्प्रभुः
prasannaśca sa devānāṃ kṣetramāhātmyahetave |
candrasya yaśase tatra nāmnā candrasya śaṃkaraḥ
||50||प्रसन्नश्च स देवानां क्षेत्रमाहात्म्यहेतवे ।
चन्द्रस्य यशसे तत्र नाम्ना चन्द्रस्य शंकरः
someśvaraśca nāmāsīdvikhyāto bhuvana traye |
kṣayakuṣṭhādirogāṇāṃ nāśakaḥ pūjanāddvijāḥ
||51||सोमेश्वरश्च नामासीद्विख्यातो भुवन त्रये ।
क्षयकुष्ठादिरोगाणां नाशकः पूजनाद्द्विजाः
dhanyo'yaṃ kṛtakṛtyoyaṃ yannāmnā śaṃkarassvayam |
sthitaśca jagatāṃ nāthaḥ pāvayañjagatītalam
||52||धन्योऽयं कृतकृत्योयं यन्नाम्ना शंकरस्स्वयम् ।
स्थितश्च जगतां नाथः पावयञ्जगतीतलम्
tatkuṃḍaṃ taiśca tatraiva sarvairdevaiḥ pratiṣṭhitam |
śivena brahmaṇā tatra hyavibhaktaṃ tu tatpunaḥ
||53||तत्कुंडं तैश्च तत्रैव सर्वैर्देवैः प्रतिष्ठितम् ।
शिवेन ब्रह्मणा तत्र ह्यविभक्तं तु तत्पुनः
candrakuṇḍaṃ prasiddhaṃ ca pṛthivyāṃ pāpanāśanam |
tatra snāti naro yassa sarvaiḥ pāpaiḥ pramucyate
||54||चन्द्रकुण्डं प्रसिद्धं च पृथिव्यां पापनाशनम् ।
तत्र स्नाति नरो यस्स सर्वैः पापैः प्रमुच्यते
rogāssarve kṣayādyāśca hyasādhyā ye bhavaṃti vai |
te sarve ca kṣayaṃ yānti ṣaṇmāsaṃ snānamātrataḥ
||55||रोगास्सर्वे क्षयाद्याश्च ह्यसाध्या ये भवंति वै ।
ते सर्वे च क्षयं यान्ति षण्मासं स्नानमात्रतः
prabhāsaṃ ca parikramya pṛthivīkramasaṃbhavam |
phalaṃ prāpnoti śuddhātmā mṛtaḥ svarge mahīyate
||56||प्रभासं च परिक्रम्य पृथिवीक्रमसंभवम् ।
फलं प्राप्नोति शुद्धात्मा मृतः स्वर्गे महीयते
somaliṃgaṃ naro dṛṣṭvā sarvapāpātpramucyate |
labdhvā phalaṃ manobhīṣṭaṃ mṛtassvargaṃ samīhate
||57||सोमलिंगं नरो दृष्ट्वा सर्वपापात्प्रमुच्यते ।
लब्ध्वा फलं मनोभीष्टं मृतस्स्वर्गं समीहते
yadyatphalaṃ samuddiśya kurute tīrthamuttamam |
tattatphalamavāpnoti sarvathā nātra saṃśayaḥ
||58||यद्यत्फलं समुद्दिश्य कुरुते तीर्थमुत्तमम् ।
तत्तत्फलमवाप्नोति सर्वथा नात्र संशयः
iti te ṛṣayo devāḥ phalaṃ dṛṣṭvā tathāvidham |
mudā śivaṃ namaskṛtya gṛhītvā candramakṣayam
||59||इति ते ऋषयो देवाः फलं दृष्ट्वा तथाविधम् ।
मुदा शिवं नमस्कृत्य गृहीत्वा चन्द्रमक्षयम्
parikramya ca tattīrthaṃ praśaṃsantaśca te yayuḥ |
caṃdraścāpi svakīyaṃ ca kāryyaṃ cakre purātanam
||60||परिक्रम्य च तत्तीर्थं प्रशंसन्तश्च ते ययुः ।
चंद्रश्चापि स्वकीयं च कार्य्यं चक्रे पुरातनम्
iti sarvaḥ samākhyātaḥ someśasya samudbhavaḥ |
evaṃ someśvaraṃ liṃgaṃ samutpannaṃ munīśvarāḥ
||61||इति सर्वः समाख्यातः सोमेशस्य समुद्भवः ।
एवं सोमेश्वरं लिंगं समुत्पन्नं मुनीश्वराः
yaḥ śṛṇoti tadutpattiṃ śrāvayedvā parānnaraḥ |
sarvānkāmānavāpnoti sarvapāpaiḥ pramucyate
||62||यः शृणोति तदुत्पत्तिं श्रावयेद्वा परान्नरः ।
सर्वान्कामानवाप्नोति सर्वपापैः प्रमुच्यते
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ somanāthajyotirliṃgotpattivarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||