viṣṇusudarśanacakralābhavarṇanam
vyāsa uvāca
iti śrutvā vacastasya sūtasya ca munīśvarāḥ |
samūcustaṃ supraśasya lokānāṃ hitakāmyayā
||1||इति श्रुत्वा वचस्तस्य सूतस्य च मुनीश्वराः ।
समूचुस्तं सुप्रशस्य लोकानां हितकाम्यया
ṛṣaya ūcuḥ
sūta sarvaṃ vijānāsi tataḥ pṛcchāmahe vayam |
harīśvarasya liṃgasya mahimānaṃ vada prabho
||2||सूत सर्वं विजानासि ततः पृच्छामहे वयम् ।
हरीश्वरस्य लिंगस्य महिमानं वद प्रभो
cakraṃ sudarśanaṃ prāptaṃ viṣṇuneti śrutaṃ purā |
tadārādhanatastāta tatkathā ca viśeṣataḥ
||3||चक्रं सुदर्शनं प्राप्तं विष्णुनेति श्रुतं पुरा ।
तदाराधनतस्तात तत्कथा च विशेषतः
sūta uvāca
śrūyatāṃ ca ṛṣiśreṣṭhā harīśvarakathā śubhā |
yatassudarśanaṃ labdhaṃ viṣṇunā śaṃkarātpurā
||4||श्रूयतां च ऋषिश्रेष्ठा हरीश्वरकथा शुभा ।
यतस्सुदर्शनं लब्धं विष्णुना शंकरात्पुरा
kasmiṃścitsamaye daityāḥ saṃjātā balavattarāḥ |
lokāṃste pīḍayāmāsurdharmalopaṃ ca cakrire
||5||कस्मिंश्चित्समये दैत्याः संजाता बलवत्तराः ।
लोकांस्ते पीडयामासुर्धर्मलोपं च चक्रिरे
te devāḥ pīḍitā daityairmahābalaparākramaiḥ |
svaṃ dukhaṃ kathayāmāsurviṣṇuṃ nirjararakṣakam
||6||ते देवाः पीडिता दैत्यैर्महाबलपराक्रमैः ।
स्वं दुखं कथयामासुर्विष्णुं निर्जररक्षकम्
devā ūcuḥ
kṛpāṃ kuru prabho tvaṃ ca daityaissaṃpīḍitā bhṛśam |
kutra yāmaśca kiṃ kurmaśśaraṇyaṃ tvāṃ samāśritāḥ
||7||कृपां कुरु प्रभो त्वं च दैत्यैस्संपीडिता भृशम् ।
कुत्र यामश्च किं कुर्मश्शरण्यं त्वां समाश्रिताः
sūta uvāca
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā devānāṃ duḥkhitātmanām |
smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ viṣṇurvacanamabravīta
||8||इत्येवं वचनं श्रुत्वा देवानां दुःखितात्मनाम् ।
स्मृत्वा शिवपदांभोजं विष्णुर्वचनमब्रवीत
viṣṇuruvāca
kariṣyāmi ca vaḥ kāryyamārādhya giriśaṃ surāḥ |
baliṣṭhāśśatravo hyete vijetavyāḥ prayatnataḥ
||9||करिष्यामि च वः कार्य्यमाराध्य गिरिशं सुराः ।
बलिष्ठाश्शत्रवो ह्येते विजेतव्याः प्रयत्नतः
sūta uvāca
ityuktāste surāssarve viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
matvā daityānhatānduṣṭānyayurdhāma svakaṃsvakam
||10||इत्युक्तास्ते सुरास्सर्वे विष्णुना प्रभविष्णुना ।
मत्वा दैत्यान्हतान्दुष्टान्ययुर्धाम स्वकंस्वकम्
viṣṇurapyamarāṇāṃ tu jayārthamabhajacchivam |
sarvāmarāṇāmadhipaṃ sarvasākṣiṇamavyayam
||11||विष्णुरप्यमराणां तु जयार्थमभजच्छिवम् ।
सर्वामराणामधिपं सर्वसाक्षिणमव्ययम्
gatvā kailāsanikaṭe tapastepe harissvayam |
kṛtvā kuṃḍaṃ ca saṃsthāpya jātavedasamagrataḥ
||12||गत्वा कैलासनिकटे तपस्तेपे हरिस्स्वयम् ।
कृत्वा कुंडं च संस्थाप्य जातवेदसमग्रतः
pārthivena vidhānena maṃtrairnānāvidhairapi |
stotraiścaivāpyanekaiśca giriśaṃ cābhajanmudā
||13||पार्थिवेन विधानेन मंत्रैर्नानाविधैरपि ।
स्तोत्रैश्चैवाप्यनेकैश्च गिरिशं चाभजन्मुदा
kamalaissaraso jātairmānasākhyānmunīśvarāḥ |
baddhvā caivāsanaṃ tatra na cacāla harissvayam
||14||कमलैस्सरसो जातैर्मानसाख्यान्मुनीश्वराः ।
बद्ध्वा चैवासनं तत्र न चचाल हरिस्स्वयम्
prasādāvadhi caivātra stheyaṃ vai sarvathā mayā |
ityevaṃ niścayaṃ kṛtvā samānarca śivaṃ hariḥ
||15||प्रसादावधि चैवात्र स्थेयं वै सर्वथा मया ।
इत्येवं निश्चयं कृत्वा समानर्च शिवं हरिः
yadā naiva harastuṣṭo babhūva haraye dvijāḥ |
tadā sa bhagavānviṣṇurvicāre tatparo'bhavat
||16||यदा नैव हरस्तुष्टो बभूव हरये द्विजाः ।
तदा स भगवान्विष्णुर्विचारे तत्परोऽभवत्
vicāryaivaṃ svamanasi sevanaṃ bahudhā kṛtam |
tathāpi na harastuṣṭo babhūvotikaraḥ prabhuḥ
||17||विचार्यैवं स्वमनसि सेवनं बहुधा कृतम् ।
तथापि न हरस्तुष्टो बभूवोतिकरः प्रभुः
tatastu vismito viṣṇurbhaktyā paramayānvitaḥ
||19||ततस्तु विस्मितो विष्णुर्भक्त्या परमयान्वितः
sahasrairnāmabhiḥ prītyā tuṣṭāva parameśvaram
||18||सहस्रैर्नामभिः प्रीत्या तुष्टाव परमेश्वरम्
pratyekaṃ kamalaṃ tasmai nāmamaṃtramudīrya ca |
pūjayāmāsa vai śaṃbhuṃ śaraṇāgatavatsalam
||19||प्रत्येकं कमलं तस्मै नाममंत्रमुदीर्य च ।
पूजयामास वै शंभुं शरणागतवत्सलम्
parīkṣārthaṃ viṣṇubhaktestadā vai śaṃkareṇa ha |
kamalānāṃ sahasrāttu hṛtamekaṃ ca nīrajam
||20||परीक्षार्थं विष्णुभक्तेस्तदा वै शंकरेण ह ।
कमलानां सहस्रात्तु हृतमेकं च नीरजम्
na jñātaṃ viṣṇunā tacca māyākāraṇamadbhutam |
nyūnaṃ taccāpi sañjñāya tadanveṣaṇatatparaḥ
||21||न ज्ञातं विष्णुना तच्च मायाकारणमद्भुतम् ।
न्यूनं तच्चापि सञ्ज्ञाय तदन्वेषणतत्परः
babhrāma sakalāṃ pṛthvīṃ tatprītyai sudṛḍhavrataḥ |
tadaprāpya viśuddhātmā netramekamudāharat
||22||बभ्राम सकलां पृथ्वीं तत्प्रीत्यै सुदृढव्रतः ।
तदप्राप्य विशुद्धात्मा नेत्रमेकमुदाहरत्
taṃ dṛṣṭvā sa prasanno'bhūcchaṃkarassarvaduḥkhahā |
āvirbabhūva tatraiva jagāda vacanaṃ harim
||23||तं दृष्ट्वा स प्रसन्नोऽभूच्छंकरस्सर्वदुःखहा ।
आविर्बभूव तत्रैव जगाद वचनं हरिम्
śiva uvāca
prasanno'smi hare tubhyaṃ varaṃ brūhi yathepsitam |
mano'bhilaṣitaṃ dadmi nādeyaṃ vidyate tava
||24||प्रसन्नोऽस्मि हरे तुभ्यं वरं ब्रूहि यथेप्सितम् ।
मनोऽभिलषितं दद्मि नादेयं विद्यते तव
sūta uvāca
tacchrutvā śaṃbhuvacanaṃ keśavaḥ prītamānasaḥ |
mahāharṣasamāpanno hyabravītsāṃjaliśśivam
||25||तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं केशवः प्रीतमानसः ।
महाहर्षसमापन्नो ह्यब्रवीत्सांजलिश्शिवम्
viṣṇuruvāca
vācyaṃ kiṃ me tvadagre vai hyantaryāmī tvamāsthitaḥ |
tathāpi kathyate nātha tava śāsanagauravāt
||26||वाच्यं किं मे त्वदग्रे वै ह्यन्तर्यामी त्वमास्थितः ।
तथापि कथ्यते नाथ तव शासनगौरवात्
daityaiśca pīḍitaṃ viśvaṃ sukhaṃ no nassadā śiva |
daityānhaṃtuṃ mama svāminsvāyudhaṃ na pravarttate
||27||दैत्यैश्च पीडितं विश्वं सुखं नो नस्सदा शिव ।
दैत्यान्हंतुं मम स्वामिन्स्वायुधं न प्रवर्त्तते
kiṃ karomi kva gacchāmi nānyo me rakṣakaḥ paraḥ |
ato'haṃ parameśāna śaraṇaṃ tvāṃ samāgataḥ
||28||किं करोमि क्व गच्छामि नान्यो मे रक्षकः परः ।
अतोऽहं परमेशान शरणं त्वां समागतः
sūta uvāca
ityuktvā ca namaskṛtya śivāya paramātmane |
sthitaścaivāgrataśśaṃbhoḥ svayaṃ ca purupīḍitaḥ
||29||इत्युक्त्वा च नमस्कृत्य शिवाय परमात्मने ।
स्थितश्चैवाग्रतश्शंभोः स्वयं च पुरुपीडितः
sūta uvāca
iti śrutvā vaco viṣṇordevadevo maheśvaraḥ |
dadau tasmai svakaṃ cakraṃ tejorāśiṃ sudarśanam
||30||इति श्रुत्वा वचो विष्णोर्देवदेवो महेश्वरः ।
ददौ तस्मै स्वकं चक्रं तेजोराशिं सुदर्शनम्
tatprāpya bhagavānviṣṇurdaityāṃstānbalavattarān |
jaghāna tena cakreṇa drutaṃ sarvānvinā śramam
||31||तत्प्राप्य भगवान्विष्णुर्दैत्यांस्तान्बलवत्तरान् ।
जघान तेन चक्रेण द्रुतं सर्वान्विना श्रमम्
jagatsvāsthyaṃ paraṃ lebhe babhūvussukhinassurāḥ |
suprītaḥ svāyudhaṃ prāpya harirāsīnmahāsukhī
||32||जगत्स्वास्थ्यं परं लेभे बभूवुस्सुखिनस्सुराः ।
सुप्रीतः स्वायुधं प्राप्य हरिरासीन्महासुखी
ṛṣaya ūcuḥ
kiṃ tannāmasahasraṃ vai kathaya tvaṃ hi śāṃkaram |
yena tuṣṭo dadau cakraṃ haraye sa maheśvaraḥ
||33||किं तन्नामसहस्रं वै कथय त्वं हि शांकरम् ।
येन तुष्टो ददौ चक्रं हरये स महेश्वरः
tanmāhātmyammama brūhi śivasaṃvādapūrvakam |
kṛpālutvaṃ ca śaṃbhorhi viṣṇūpari yathātatham
||34||तन्माहात्म्यम्मम ब्रूहि शिवसंवादपूर्वकम् ।
कृपालुत्वं च शंभोर्हि विष्णूपरि यथातथम्
vyāsa uvāca
iti teṣāṃ vacaśśrutvā munīnāṃ bhāvitātmanām |
smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ sūto vacanamabravīt
||35||इति तेषां वचश्श्रुत्वा मुनीनां भावितात्मनाम् ।
स्मृत्वा शिवपदांभोजं सूतो वचनमब्रवीत्
iti śrīśiva mahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ viṣṇusudarśanacakralābhavarṇanaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||