śivo'pi ca gaṇaissārddhaṃ jagāma hitakāmyayā
sūta uvāca
śivo'pi ca gaṇaissārddhaṃ jagāma hitakāmyayā |
svabhaktanikaṭaṃ guptastasthau rakṣārthamādarāt
||1||शिवोऽपि च गणैस्सार्द्धं जगाम हितकाम्यया ।
स्वभक्तनिकटं गुप्तस्तस्थौ रक्षार्थमादरात्
etasminnantare tatra kāmarūpeśvareṇa ca |
atyaṃtaṃ dhyānamārabdhaṃ pārthivasya purastadā
||2||एतस्मिन्नन्तरे तत्र कामरूपेश्वरेण च ।
अत्यंतं ध्यानमारब्धं पार्थिवस्य पुरस्तदा
kenacittatra gatvā ca rākṣasāya niveditam |
rājā kiṃcitkarotyevaṃ tvadarthaṃ hyābhicārikam
||3||केनचित्तत्र गत्वा च राक्षसाय निवेदितम् ।
राजा किंचित्करोत्येवं त्वदर्थं ह्याभिचारिकम्
sūta uvāca
rākṣasassa ca tacchutvā kruddhastaddhananecchayā |
gṛhītvā karavālaṃ ca jagāma nṛpatiṃ prati
||4||राक्षसस्स च तच्छुत्वा क्रुद्धस्तद्धननेच्छया ।
गृहीत्वा करवालं च जगाम नृपतिं प्रति
taddṛṣṭvā rākṣasastatra pārthivādi sthitaṃ ca yat |
tadarthaṃ tatsvarūpaṃ ca dṛṣṭvā kiṃcitkarotyasau
||5||तद्दृष्ट्वा राक्षसस्तत्र पार्थिवादि स्थितं च यत् ।
तदर्थं तत्स्वरूपं च दृष्ट्वा किंचित्करोत्यसौ
ata enaṃ balādadya hanmi sopaskaraṃ nṛpam |
vicāryeti mahākruddho rākṣasaḥ prāha taṃ nṛpam
||6||अत एनं बलादद्य हन्मि सोपस्करं नृपम् ।
विचार्येति महाक्रुद्धो राक्षसः प्राह तं नृपम्
bhīma uvāca
rere pārthiva duṣṭātmankriyate kiṃ tvayādhunā |
satyaṃ vada na hanyāṃ tvāmanyathā hanmi niścitam
||7||रेरे पार्थिव दुष्टात्मन्क्रियते किं त्वयाधुना ।
सत्यं वद न हन्यां त्वामन्यथा हन्मि निश्चितम्
sūta uvāca
iti śrutvā vacastasya kāmarūpeśvaraśca saḥ |
manasīti cicintāśu śivaviśvāsapūritaḥ
||8||इति श्रुत्वा वचस्तस्य कामरूपेश्वरश्च सः ।
मनसीति चिचिन्ताशु शिवविश्वासपूरितः
bhaviṣyaṃ yadbhavatyeva nāsti tasya nivartakaḥ |
prārabdhādhīnamevātra prārabdhassa śivaḥ smṛtaḥ
||9||भविष्यं यद्भवत्येव नास्ति तस्य निवर्तकः ।
प्रारब्धाधीनमेवात्र प्रारब्धस्स शिवः स्मृतः
kṛpāluśśaṃkaraścātra pārthive vartate dhruvam |
madarthaṃ na karotīha kutaḥ koyaṃ ca rākṣasaḥ
||10||कृपालुश्शंकरश्चात्र पार्थिवे वर्तते ध्रुवम् ।
मदर्थं न करोतीह कुतः कोयं च राक्षसः
svānurūpāṃ pratijñāṃ sa satyaṃ caiva kariṣyati |
satyapratijño bhagavāñchivaśceti śrutau śrutaḥ
||11||स्वानुरूपां प्रतिज्ञां स सत्यं चैव करिष्यति ।
सत्यप्रतिज्ञो भगवाञ्छिवश्चेति श्रुतौ श्रुतः
mama bhaktaṃ yadā kaścitpīḍayatyatidāruṇaḥ |
tadāhaṃ tasya rakṣārthaṃ duṣṭaṃ hanmi na saṃśayaḥ
||12||मम भक्तं यदा कश्चित्पीडयत्यतिदारुणः ।
तदाहं तस्य रक्षार्थं दुष्टं हन्मि न संशयः
evaṃ dhairyyaṃ samālaṃbya dhyātvā devaṃ ca śaṃkaram |
prārthayāmāsa sadbhaktyā manasaiva raseśvaraḥ
||13||एवं धैर्य्यं समालंब्य ध्यात्वा देवं च शंकरम् ।
प्रार्थयामास सद्भक्त्या मनसैव रसेश्वरः
tvadīyo'smi mahārāja yathecchasi tathā kuru |
satyaṃ ca vacanaṃ hyatra bravīmi kuru me hitam
||14||त्वदीयोऽस्मि महाराज यथेच्छसि तथा कुरु ।
सत्यं च वचनं ह्यत्र ब्रवीमि कुरु मे हितम्
evaṃ manasi sa dhyātvā satyapāśena maṃtritaḥ |
prāha satyaṃ vaco rājā rākṣasaṃ cāvamānayan
||15||एवं मनसि स ध्यात्वा सत्यपाशेन मंत्रितः ।
प्राह सत्यं वचो राजा राक्षसं चावमानयन्
nṛpa uvāca
bhajāmi śaṃkaraṃ devaṃ svabhaktaparipālakam |
carācarāṇāṃ sarveṣāmīśvaraṃ nirvikārakam
||16||भजामि शंकरं देवं स्वभक्तपरिपालकम् ।
चराचराणां सर्वेषामीश्वरं निर्विकारकम्
sūta uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā kāmarūpeśvarasya saḥ |
krodhena pracaladgātro bhīmo vacanamabravīt
||17||इति तस्य वचः श्रुत्वा कामरूपेश्वरस्य सः ।
क्रोधेन प्रचलद्गात्रो भीमो वचनमब्रवीत्
bhīma uvāca
śaṃkaraste mayā jñātaḥ kiṃ kariṣyati vai mama |
yo me pitṛvyakenaiva sthāpitaḥ kiṃkaro yathā
||18||शंकरस्ते मया ज्ञातः किं करिष्यति वै मम ।
यो मे पितृव्यकेनैव स्थापितः किंकरो यथा
tadbalaṃ hi samāśritya vijetuṃ tvaṃ samīhase |
tarhi tvayā jitaṃ sarvaṃ nātra kāryā vicāraṇā
||19||तद्बलं हि समाश्रित्य विजेतुं त्वं समीहसे ।
तर्हि त्वया जितं सर्वं नात्र कार्या विचारणा
yāvanmayā na dṛṣṭo hi śaṃkarastvatprapālakaḥ |
tāvattvaṃ svāminaṃ matvā sevase nānyathā kvacit
||20||यावन्मया न दृष्टो हि शंकरस्त्वत्प्रपालकः ।
तावत्त्वं स्वामिनं मत्वा सेवसे नान्यथा क्वचित्
mayā dṛṣṭe ca tatsarvaṃ sphuṭaṃ syātsarvathā nṛpa |
tasmāttvaṃ vai śivasyedaṃ rūpaṃ dūrataraṃ kuru
||21||मया दृष्टे च तत्सर्वं स्फुटं स्यात्सर्वथा नृप ।
तस्मात्त्वं वै शिवस्येदं रूपं दूरतरं कुरु
anyathā hi bhayaṃ te'dya bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
svāminaste karaṃ tīkṣṇaṃ dāsye'haṃ bhīmavikramaḥ
||22||अन्यथा हि भयं तेऽद्य भविष्यति न संशयः ।
स्वामिनस्ते करं तीक्ष्णं दास्येऽहं भीमविक्रमः
sūta uvāca
iti tadvacanaṃ śrutvā kāmarūpeśvaro nṛpaḥ |
dṛḍhaṃ śaṃkaraviśvāso drutaṃ vākyamuvāca tam
||23||इति तद्वचनं श्रुत्वा कामरूपेश्वरो नृपः ।
दृढं शंकरविश्वासो द्रुतं वाक्यमुवाच तम्
rājovāca
ahaṃ ca pāmaro duṣṭo na mokṣye śaṃkaraṃ punaḥ |
sarvotkṛṣṭaśca me svāmī na māṃ muṃcati karhicit
||24||अहं च पामरो दुष्टो न मोक्ष्ये शंकरं पुनः ।
सर्वोत्कृष्टश्च मे स्वामी न मां मुंचति कर्हिचित्
sūta uvāca
evaṃ vacastadā śrutvā tasya rājñaśśivātmanaḥ |
taṃ prahasya drutaṃ bhīmo bhūpatiṃ rākṣaso'bravīt
||25||एवं वचस्तदा श्रुत्वा तस्य राज्ञश्शिवात्मनः ।
तं प्रहस्य द्रुतं भीमो भूपतिं राक्षसोऽब्रवीत्
bhīma uvāca
matto bhikṣayate nityaṃ sa kiṃ jānāti svākṛtim |
yogināṃ kā ca niṣṭhā vai bhaktānāṃ pratipālane
||26||मत्तो भिक्षयते नित्यं स किं जानाति स्वाकृतिम् ।
योगिनां का च निष्ठा वै भक्तानां प्रतिपालने
iti kṛtvā matiṃ tvaṃ ca dūrato bhava sarvathā |
ahaṃ ca tava sa svāmī yuddhaṃ vai karavāvahe
||27||इति कृत्वा मतिं त्वं च दूरतो भव सर्वथा ।
अहं च तव स स्वामी युद्धं वै करवावहे
sūta uvāca
ityuktasya nṛpaśreṣṭhaśśaṃbhubhakto dṛḍhavrataḥ |
pratyuvācābhayo bhīmaṃ duḥkhadaṃ jagatāṃ sadā
||28||इत्युक्तस्य नृपश्रेष्ठश्शंभुभक्तो दृढव्रतः ।
प्रत्युवाचाभयो भीमं दुःखदं जगतां सदा
rājovāca
śṛṇu rākṣasa duṣṭātmanmayā kartuṃ na śakyate |
tvayā vikriyate tarhi kutastvaṃ śaktimānasi
||29||शृणु राक्षस दुष्टात्मन्मया कर्तुं न शक्यते ।
त्वया विक्रियते तर्हि कुतस्त्वं शक्तिमानसि
sūta uvāca
ityuktassainyamādāya rājānaṃ paribhartsya tam |
karālaṃ karavālaṃ ca pārthive prākṣipattadā
||30||इत्युक्तस्सैन्यमादाय राजानं परिभर्त्स्य तम् ।
करालं करवालं च पार्थिवे प्राक्षिपत्तदा
paśya tvaṃ svāmino'dyaiva balaṃ bhaktasukhāvaham |
ityuvāca vihasyaiva rākṣasaissa mahābalaḥ
||31||पश्य त्वं स्वामिनोऽद्यैव बलं भक्तसुखावहम् ।
इत्युवाच विहस्यैव राक्षसैस्स महाबलः
karavālaḥ pārthivaṃ ca yāvatspṛśati no dvijāḥ |
yāvacca pārthivāttasmādāvirāsītsvayaṃ haraḥ
||32||करवालः पार्थिवं च यावत्स्पृशति नो द्विजाः ।
यावच्च पार्थिवात्तस्मादाविरासीत्स्वयं हरः
paśya bhīmeśvarohaṃ ca rakṣārthaṃ prakaṭo'bhavam |
mama pūrvavrataṃ hyetadrakṣyo bhakto mayā sadā
||33||पश्य भीमेश्वरोहं च रक्षार्थं प्रकटोऽभवम् ।
मम पूर्वव्रतं ह्येतद्रक्ष्यो भक्तो मया सदा
etasmātpaśya me śīghraṃ balaṃ bhaktasukhāvaham |
ityuktvā sa pinākena karavālo dvidhā kṛtaḥ
||34||एतस्मात्पश्य मे शीघ्रं बलं भक्तसुखावहम् ।
इत्युक्त्वा स पिनाकेन करवालो द्विधा कृतः
punaścaiva triśūlaṃ svaṃ cikṣipe tena rakṣasā |
tacchūlaṃ śatadhā nītamapi duṣṭasya śaṃbhunā
||35||पुनश्चैव त्रिशूलं स्वं चिक्षिपे तेन रक्षसा ।
तच्छूलं शतधा नीतमपि दुष्टस्य शंभुना
punaśśaktiśca niḥkṣiptā tena śaṃbhūpari dvijāḥ |
śaṃbhunā sāpi bāṇaissvairlakṣadhā ca kṛtā drutam
||36||पुनश्शक्तिश्च निःक्षिप्ता तेन शंभूपरि द्विजाः ।
शंभुना सापि बाणैस्स्वैर्लक्षधा च कृता द्रुतम्
paṭṭiśaśca tatastena niḥkṣipto hi śivopari |
śivena sa triśūlena tilaśaśca kṛtaṃ kṣaṇāt
||37||पट्टिशश्च ततस्तेन निःक्षिप्तो हि शिवोपरि ।
शिवेन स त्रिशूलेन तिलशश्च कृतं क्षणात्
tataśśivagaṇānāṃ ca rākṣasānāṃ parasparam |
yuddhamāsīttadā ghoraṃ paśyatāṃ duḥkhakāvaham
||38||ततश्शिवगणानां च राक्षसानां परस्परम् ।
युद्धमासीत्तदा घोरं पश्यतां दुःखकावहम्
tataśca pṛthivī sarvā vyākulā cābhavatkṣaṇāt |
samudrāśca tadā sarve cukṣubhussamahīdharāḥ
||39||ततश्च पृथिवी सर्वा व्याकुला चाभवत्क्षणात् ।
समुद्राश्च तदा सर्वे चुक्षुभुस्समहीधराः
devāśca ṛṣayassarve babhūvurvikalā ati |
ūcuḥ parasparaṃ ceti vyarthaṃ vai prārthitaśśivaḥ
||40||देवाश्च ऋषयस्सर्वे बभूवुर्विकला अति ।
ऊचुः परस्परं चेति व्यर्थं वै प्रार्थितश्शिवः
nāradaśca samāgatya śaṃkaraṃ duḥkhadāhakam |
prārthayāmāsa tatraiva sāṃjalirnatamastakaḥ
||41||नारदश्च समागत्य शंकरं दुःखदाहकम् ।
प्रार्थयामास तत्रैव सांजलिर्नतमस्तकः
nārada uvāca
kṣamyatāṃ kṣamyatāṃ nātha tvayā vibhramakāraka |
tṛṇekaśca kuṭhāro vai hanyatāṃ śīghrameva hi
||42||क्षम्यतां क्षम्यतां नाथ त्वया विभ्रमकारक ।
तृणेकश्च कुठारो वै हन्यतां शीघ्रमेव हि
iti saṃprārthitaśśaṃbhuḥ sarvānrakṣogaṇānprabhuḥ |
huṃkāreṇaiva cāstreṇa bhasmasātkṛtavāṃstadā
||43||इति संप्रार्थितश्शंभुः सर्वान्रक्षोगणान्प्रभुः ।
हुंकारेणैव चास्त्रेण भस्मसात्कृतवांस्तदा
sarve te rākṣasā dagdhāḥ śaṃkareṇa kṣaṇaṃ mune |
babhūvustatra sarveṣāṃ devānāṃ paśyatādbhutam
||44||सर्वे ते राक्षसा दग्धाः शंकरेण क्षणं मुने ।
बभूवुस्तत्र सर्वेषां देवानां पश्यताद्भुतम्
dāvānalagato vahniryathā ca vanamādahet |
tathā śivena kruddhena rākṣasānāṃ balaṃ kṣaṇāt
||45||दावानलगतो वह्निर्यथा च वनमादहेत् ।
तथा शिवेन क्रुद्धेन राक्षसानां बलं क्षणात्
bhīmasyaiva ca kiṃ bhasma na jñātaṃ kenacittadā |
parivārayuto dagdho nāma na śrūyate kvacit
||46||भीमस्यैव च किं भस्म न ज्ञातं केनचित्तदा ।
परिवारयुतो दग्धो नाम न श्रूयते क्वचित्
tataśśivasya kṛpayā śāṃtiṃ prāptā munīśvarāḥ |
devāssarve ca śakrādyāssvāsthyaṃ prāpākhilaṃ jagat
||47||ततश्शिवस्य कृपया शांतिं प्राप्ता मुनीश्वराः ।
देवास्सर्वे च शक्राद्यास्स्वास्थ्यं प्रापाखिलं जगत्
krodhajvālā maheśasya nissasāra vanādvanam |
rākṣasānāṃ ca tadbhasma sarvaṃ vyāptaṃ vane'khilam
||48||क्रोधज्वाला महेशस्य निस्ससार वनाद्वनम् ।
राक्षसानां च तद्भस्म सर्वं व्याप्तं वनेऽखिलम्
tataścauṣadhayo jātā nānākāryakarāstathā |
rūpāntaraṃ tato nṝṇāṃ bhavedveṣāṃtaraṃ tathā
||49||ततश्चौषधयो जाता नानाकार्यकरास्तथा ।
रूपान्तरं ततो नॄणां भवेद्वेषांतरं तथा
bhūtapretapiśācādi dūrataśca tato vrajet |
tanna kāryaṃ ca yaccaiva tato na bhavati dvijāḥ
||50||भूतप्रेतपिशाचादि दूरतश्च ततो व्रजेत् ।
तन्न कार्यं च यच्चैव ततो न भवति द्विजाः
tataḥ prārthitaśśambhurmunibhiśca viśeṣataḥ |
sthātavyaṃ svāminā hyatra lokānāṃ sukhahetave
||51||ततः प्रार्थितश्शम्भुर्मुनिभिश्च विशेषतः ।
स्थातव्यं स्वामिना ह्यत्र लोकानां सुखहेतवे
ayaṃ vai kutsito deśa ayodhyālokaduḥkhadaḥ |
bhavaṃtaṃ ca tadā dṛṣṭvā kalyāṇaṃ saṃbhaviṣyati
||52||अयं वै कुत्सितो देश अयोध्यालोकदुःखदः ।
भवंतं च तदा दृष्ट्वा कल्याणं संभविष्यति
bhīmaśaṃkaranāmā tvaṃ bhavitā sarvasādhakaḥ |
etalliṃgaṃ sadā pūjyaṃ sarvāpadvinivārakam
||53||भीमशंकरनामा त्वं भविता सर्वसाधकः ।
एतल्लिंगं सदा पूज्यं सर्वापद्विनिवारकम्
sūta uvāca
ityevaṃ prārthitaśśambhurlokānāṃ hitakārakaḥ |
tatraivāsthitavānprītyā svatantro bhaktavatsalaḥ
||54||इत्येवं प्रार्थितश्शम्भुर्लोकानां हितकारकः ।
तत्रैवास्थितवान्प्रीत्या स्वतन्त्रो भक्तवत्सलः
iti śrīśivamahāpurāṇe caturthyāṃ koṭirudrasaṃhitāyāṃ bhīmeśvarajyotirliṅgotpattimāhātmyavarṇanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||