rukmiṇīśāpavṛttāntavarṇanam
prahlāda uvāca
sarveṣāmapi bhūtānāṃ daityadānavarakṣasām ||
bhavanto vai pūjyatamā devādīnāṃ tathaiva ca
||1||सर्वेषामपि भूतानां दैत्यदानवरक्षसाम् ॥
भवन्तो वै पूज्यतमा देवादीनां तथैव च
anujñayā tu yuṣmākaṃ prasādātkeśavasya hi ||
adhiṣṭhānaṃ bhagavataḥ kathayāmi nibodhata
||2||अनुज्ञया तु युष्माकं प्रसादात्केशवस्य हि ॥
अधिष्ठानं भगवतः कथयामि निबोधत
paścimasya samudrasya tīramāśritya tiṣṭhati ||
kuśasthalīti yā pūrvaṃ kuśena sthāpitā purī
||3||पश्चिमस्य समुद्रस्य तीरमाश्रित्य तिष्ठति ॥
कुशस्थलीति या पूर्वं कुशेन स्थापिता पुरी
vahate gomatī yatra sāgareṇa samaṃtataḥ ||
dvārāvatīti sā viprā ānartteṣu prakīrttitā
||4||वहते गोमती यत्र सागरेण समंततः ॥
द्वारावतीति सा विप्रा आनर्त्तेषु प्रकीर्त्तिता
tasyāṃ vasati viśvātmā sarvakāmaprado hariḥ ||
kalā ṣoḍaśasaṃyukto mūrtiṃ dvādaśakānvitaḥ
||5||तस्यां वसति विश्वात्मा सर्वकामप्रदो हरिः ॥
कला षोडशसंयुक्तो मूर्तिं द्वादशकान्वितः
tadeva paramaṃ dhāma tadeva paramaṃ padam ||
dvārakā sā ca vai dhanyā yatrā''ste madhusūdanaḥ
||6||तदेव परमं धाम तदेव परमं पदम् ॥
द्वारका सा च वै धन्या यत्राऽऽस्ते मधुसूदनः
yatra kṛṣṇaścaturbāhuḥ śaṃkhacakragadādharaḥ ||
narā muktiṃ prayāsyaṃti tatra gatvā kalau yuge
||7||यत्र कृष्णश्चतुर्बाहुः शंखचक्रगदाधरः ॥
नरा मुक्तिं प्रयास्यंति तत्र गत्वा कलौ युगे
tacchrutvā vacanaṃ tasya prahlādasya mahātmanaḥ ||
vismayāviṣṭamanasasta- mūcurmunisattamāḥ
||8||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रह्लादस्य महात्मनः ॥
विस्मयाविष्टमनसस्त- मूचुर्मुनिसत्तमाः
ṛṣaya ūcuḥ
kṣayaṃ yadukule yāte bhāre copahṛte bhuvaḥ ||
prabhāse yādavaśreṣṭhaḥ svasthānamagamaddhariḥ
||9||क्षयं यदुकुले याते भारे चोपहृते भुवः ॥
प्रभासे यादवश्रेष्ठः स्वस्थानमगमद्धरिः
dvārāvatyā plāvitāyāṃ samaṃtātsāgareṇa hi ||
kathaṃ sa bhagavāṃstatra kalau daitya prakīrtyate
||10||द्वारावत्या प्लावितायां समंतात्सागरेण हि ॥
कथं स भगवांस्तत्र कलौ दैत्य प्रकीर्त्यते
kathayasva suraśreṣṭha kathaṃ viṣṇurmahītale ||
sthitaścānarttaviṣaya etadvistarato vada
||11||कथयस्व सुरश्रेष्ठ कथं विष्णुर्महीतले ॥
स्थितश्चानर्त्तविषय एतद्विस्तरतो वद
ugrasene narapatau praśāsati vasundharām ||
kṛṣṇo yadupurīmetāṃ śobhayāmāsa sarvataḥ
||12||उग्रसेने नरपतौ प्रशासति वसुन्धराम् ॥
कृष्णो यदुपुरीमेतां शोभयामास सर्वतः
ramamāṇe ramānāthe rāmābhiramaṇe harau ||
ekadā tu samāsīne sabhāyāṃ yadusattame 13 ||
kathābhiḥ kriyamāṇābhirvicitrābhiranekadhā ||
uddhavaḥ kathayāmāsa pracāraṃ yadunaṃdanam
||14||रममाणे रमानाथे रामाभिरमणे हरौ ॥
एकदा तु समासीने सभायां यदुसत्तमे १३ ॥
कथाभिः क्रियमाणाभिर्विचित्राभिरनेकधा ॥
उद्धवः कथयामास प्रचारं यदुनंदनम्
yātrāyāmanusaṃprāptaṃ durvāsasamakalmaṣam ||
sthitaṃ taṃ gomatītīre cakratīrthasamīpataḥ
||15||यात्रायामनुसंप्राप्तं दुर्वाससमकल्मषम् ॥
स्थितं तं गोमतीतीरे चक्रतीर्थसमीपतः
tacchrutvā sahasotthāya bhagavānrukmiṇīgṛham ||
jagāma hṛṣṭamanasā viśvaśaktiradhokṣajaḥ
||16||तच्छ्रुत्वा सहसोत्थाय भगवान्रुक्मिणीगृहम् ॥
जगाम हृष्टमनसा विश्वशक्तिरधोक्षजः
āgatyovāca vaidarbhīṃ saṃprāptamṛṣisattamam ||
taponirdhūta pāpmā'yamatriputro mahātapāḥ
||17||आगत्योवाच वैदर्भीं संप्राप्तमृषिसत्तमम् ॥
तपोनिर्धूत पाप्माऽयमत्रिपुत्रो महातपाः
ātithyenārcito vipro dāsyate ca mahodayam ||
gṛhiṇī na gṛhe yasya satpātrāgamanaṃ vṛthā
||18||आतिथ्येनार्चितो विप्रो दास्यते च महोदयम् ॥
गृहिणी न गृहे यस्य सत्पात्रागमनं वृथा
tasya devā na gṛhṇaṃti pitaraśca tathodakam ||
tadāgacchasva gacchāmo nimaṃtrayitumatrijam
||19||तस्य देवा न गृह्णंति पितरश्च तथोदकम् ॥
तदागच्छस्व गच्छामो निमंत्रयितुमत्रिजम्
tathetyuktvā tu sā devī rathamāruruhe satī ||
rathamāruhya deveśo rukmiṇyā sahito hariḥ ||
jagāma tatra yatrāste durvāsā munisattamaḥ
||20||तथेत्युक्त्वा तु सा देवी रथमारुरुहे सती ॥
रथमारुह्य देवेशो रुक्मिण्या सहितो हरिः ॥
जगाम तत्र यत्रास्ते दुर्वासा मुनिसत्तमः
dṛṣṭvā jvalaṃtaṃ tapasā kūle nadanadīpateḥ ||
kāpālikasya purataḥ susnātaṃ varasīkaraiḥ
||21||दृष्ट्वा ज्वलंतं तपसा कूले नदनदीपतेः ॥
कापालिकस्य पुरतः सुस्नातं वरसीकरैः
praṇamya bhagavānbhaktyā papracchā'nāmayaṃ tataḥ ||
paścādvidarbhatanayā rukmiṇī praṇanāma tam
||22||प्रणम्य भगवान्भक्त्या पप्रच्छाऽनामयं ततः ॥
पश्चाद्विदर्भतनया रुक्मिणी प्रणनाम तम्
durvāsāścāpi tau dṛṣṭvā darśanārthamupāgatau ||
papraccha kuśalaṃ tatra svāgatenābhinaṃdya ca
||23||दुर्वासाश्चापि तौ दृष्ट्वा दर्शनार्थमुपागतौ ॥
पप्रच्छ कुशलं तत्र स्वागतेनाभिनंद्य च
durvāsā uvāca
kuśalaṃ kṛṣṇa sarvatra kutra vāsastavā'dhunā ||
kati dārā dhanāpatyametadvistarato vada
||24||कुशलं कृष्ण सर्वत्र कुत्र वासस्तवाऽधुना ॥
कति दारा धनापत्यमेतद्विस्तरतो वद
śrīkṛṣṇa uvāca
samudreṇa pradattā me bhūbhirdvādaśayojanā ||
tasyāṃ nivasato brahmanpurī hemamayī mama
||25||समुद्रेण प्रदत्ता मे भूभिर्द्वादशयोजना ॥
तस्यां निवसतो ब्रह्मन्पुरी हेममयी मम
prāsādāstatra sauvarṇā navalakṣāṇi saṃkhyayā ||
tasyāṃ vasāmi saṃhṛṣṭastvatprasādātsunirbhayaḥ
||26||प्रासादास्तत्र सौवर्णा नवलक्षाणि संख्यया ॥
तस्यां वसामि संहृष्टस्त्वत्प्रसादात्सुनिर्भयः
tacchutvā vacanaṃ tasya vismayāviṣṭamānasaḥ ||
pratyuvāca sa durvāsāḥ prahasya madhusūdanam
||27||तच्छुत्वा वचनं तस्य विस्मयाविष्टमानसः ॥
प्रत्युवाच स दुर्वासाः प्रहस्य मधुसूदनम्
vasaṃti tāvakā ye ca teṣāṃ saṃkhyā vadasva bhoḥ ||
yāvatyaśca mahiṣyaste putrāḥ parijanāstathā
||28||वसंति तावका ये च तेषां संख्या वदस्व भोः ॥
यावत्यश्च महिष्यस्ते पुत्राः परिजनास्तथा
śrīkṛṣṇa uvāca
brahmanṣoḍaśasāhasraṃ bhāryyāścāṣṭādhikā mama ||
tāsāṃ madhye'bhīṣṭatamā vidarbhādhipateḥ sutā
||29||ब्रह्मन्षोडशसाहस्रं भार्य्याश्चाष्टाधिका मम ॥
तासां मध्येऽभीष्टतमा विदर्भाधिपतेः सुता
ekaikasyā daśa sutāḥ kanyā caikā tathā mune ||
ṣaṭpaṃcāśadyadūnāṃ tu koṭyaḥ parijano mama
||30||एकैकस्या दश सुताः कन्या चैका तथा मुने ॥
षट्पंचाशद्यदूनां तु कोट्यः परिजनो मम
śeṣāḥ prakṛtayo brahmaṃsteṣāṃ saṃkhyā na vidyate ||
tacchrutvā ciṃtayāmāsa kimetaditi vismitaḥ
||31||शेषाः प्रकृतयो ब्रह्मंस्तेषां संख्या न विद्यते ॥
तच्छ्रुत्वा चिंतयामास किमेतदिति विस्मितः
aho hyanaṃtavīryasya māyāmāśritya tiṣṭhataḥ ||
anaṃtā sarvakartṛtve pravṛttirdṛśyatāmiya m
||32||अहो ह्यनंतवीर्यस्य मायामाश्रित्य तिष्ठतः ॥
अनंता सर्वकर्तृत्वे प्रवृत्तिर्दृश्यतामिय म्
durvāsā uvāca
svāgataṃ te mahābāho brūhi kiṃ karavāṇi te ||
darśanena tvadīyena prītimeti ca me manaḥ
||33||स्वागतं ते महाबाहो ब्रूहि किं करवाणि ते ॥
दर्शनेन त्वदीयेन प्रीतिमेति च मे मनः
śrīkṛṣṇa uvāca
yadi prasanno bhagavāṃstadāgacchasva me gṛham ||
śirasā dhāryya pādāṃbu prayāsyāmi pavitratām
||34||यदि प्रसन्नो भगवांस्तदागच्छस्व मे गृहम् ॥
शिरसा धार्य्य पादांबु प्रयास्यामि पवित्रताम्
durvāsā uvāca
akṣamāsārasarvasvaṃ kiṃ māṃ nayasi mādhava ||
naya māṃ yadi madvākyaṃ karoṣi saha bhāryayā
||35||अक्षमासारसर्वस्वं किं मां नयसि माधव ॥
नय मां यदि मद्वाक्यं करोषि सह भार्यया
prahlāda uvāca
evamastviti coktvā sa prasthitaḥ svarathena hi|
taṃ dṛṣṭvā prasthitaṃ viṣṇuṃ prahasyovāca bhartsayan
||36||एवमस्त्विति चोक्त्वा स प्रस्थितः स्वरथेन हि।
तं दृष्ट्वा प्रस्थितं विष्णुं प्रहस्योवाच भर्त्सयन्
durvāsā uvāca
durvāsasaṃ na jānāsi muñcemānhayasattamān ||
tvaṃ ca bhāryā tathā ceyaṃ vahataṃ svarathena mām
||37||दुर्वाससं न जानासि मुञ्चेमान्हयसत्तमान् ॥
त्वं च भार्या तथा चेयं वहतं स्वरथेन माम्
śrīkṛṣṇa uvāca
bhagavanyathā prabravīṣi vipra kartāsmi tattathā ||
tvayā kṛpālunā brahmanpārito'haṃ sabāṃdhavaḥ
||38||भगवन्यथा प्रब्रवीषि विप्र कर्तास्मि तत्तथा ॥
त्वया कृपालुना ब्रह्मन्पारितोऽहं सबांधवः
prahlāda uvāca
tau tathā ṛṣivaryyo'sau yuktāṃ devīṃ rathe svake ||
tathaiva puṇḍarīkākṣaṃ yāhi yāhītyabhāṣata
||39||तौ तथा ऋषिवर्य्योऽसौ युक्तां देवीं रथे स्वके ॥
तथैव पुण्डरीकाक्षं याहि याहीत्यभाषत
taṃ dṛṣṭvā devatāḥ sarvā vahamānaṃ rathaṃ harim ||
sādhusādhviti bhāṣaṃta ūcuḥ sarve parasparam
||40||तं दृष्ट्वा देवताः सर्वा वहमानं रथं हरिम् ॥
साधुसाध्विति भाषंत ऊचुः सर्वे परस्परम्
aho brahmaṇyadevasya parāṃ bhaktiṃ prapaśyata ||
skandhe kṛtvā dhuraṃ yo hi vahate bhāryyayā saha
||41||अहो ब्रह्मण्यदेवस्य परां भक्तिं प्रपश्यत ॥
स्कन्धे कृत्वा धुरं यो हि वहते भार्य्यया सह
vikīryamāṇaḥ kusumaiḥ surasaṃghairjanārdanaḥ ||
jagāma sa rathaṃ gṛhya sabhāryo dvārakāṃ prati
||42||विकीर्यमाणः कुसुमैः सुरसंघैर्जनार्दनः ॥
जगाम स रथं गृह्य सभार्यो द्वारकां प्रति
uhyamāne rathe tasminrukmiṇī tṛṣitā'bhavat ||
uvāca kṛṣṇaṃ vaidarbhī śramavyākulalocanā
||43||उह्यमाने रथे तस्मिन्रुक्मिणी तृषिताऽभवत् ॥
उवाच कृष्णं वैदर्भी श्रमव्याकुललोचना
śrāntā bhāraparikliṣṭā vahatī kopanaṃ dvijam ||
pāyayitvodakaṃ kānta naya māṃ mandiraṃ svakam
||44||श्रान्ता भारपरिक्लिष्टा वहती कोपनं द्विजम् ॥
पाययित्वोदकं कान्त नय मां मन्दिरं स्वकम्
tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ pādākrāntyā dharātalāt ||
ānayāmāsa bhagavāngagāṃ tripathagāṃ śubhām
||45||तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः पादाक्रान्त्या धरातलात् ॥
आनयामास भगवान्गगां त्रिपथगां शुभाम्
taddṛṣṭvā nirmalaṃ śītaṃ sugaṃdhaṃ pāvanaṃ tathā ||
papau pipāsitā devī rukmiṇī jāhnavījalam
||46||तद्दृष्ट्वा निर्मलं शीतं सुगंधं पावनं तथा ॥
पपौ पिपासिता देवी रुक्मिणी जाह्नवीजलम्
pītaṃ tayā jalaṃ dṛṣṭvā cukopa ṛṣisattamaḥ ||
jajvāla jvalanaprakhyaḥ śaśāpa parameśvarīm
||47||पीतं तया जलं दृष्ट्वा चुकोप ऋषिसत्तमः ॥
जज्वाल ज्वलनप्रख्यः शशाप परमेश्वरीम्
durvāsā uvāca
māmapṛṣṭvā jalaṃ yasmātpītavatyasi rukmiṇī ||
tasmātpānaratā nityaṃ bhaviṣyasi na saṃśayaḥ
||48||मामपृष्ट्वा जलं यस्मात्पीतवत्यसि रुक्मिणी ॥
तस्मात्पानरता नित्यं भविष्यसि न संशयः
aviyuktā rathādyasmānmāmapṛṣṭvā jalaṃ tvayā ||
pītaṃ tasmācca kṛṣṇena viyuktā tvaṃ bhaviṣyasi
||49||अवियुक्ता रथाद्यस्मान्मामपृष्ट्वा जलं त्वया ॥
पीतं तस्माच्च कृष्णेन वियुक्ता त्वं भविष्यसि
prahlāda uvāca
etāvaduktvā vacanaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ ||
parityajya rathaṃ vipro bhūmāvevāvatiṣṭhati
||50||एतावदुक्त्वा वचनं क्रोधसंरक्तलोचनः ॥
परित्यज्य रथं विप्रो भूमावेवावतिष्ठति
evaṃ śaptā tadā devī rudodātīva vihvalā ||
uvāca kṛṣṇaṃ karuṇaṃ kathaṃ sthāsye tvayā vinā
||51||एवं शप्ता तदा देवी रुदोदातीव विह्वला ॥
उवाच कृष्णं करुणं कथं स्थास्ये त्वया विना
śrīkṛṣṇa uvāca
āyāsye pratyahaṃ devi dvikālaṃ bhavanaṃ tava ||
yo māṃ paśyati cātrasthaṃ sa tvāmeva prapaśyati
||52||आयास्ये प्रत्यहं देवि द्विकालं भवनं तव ॥
यो मां पश्यति चात्रस्थं स त्वामेव प्रपश्यति
māṃ hi dṛṣṭvā naro yastu tvāṃ na paśyati bhaktitaḥ ||
arddhṃ yātrā phalaṃ tasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||53||मां हि दृष्ट्वा नरो यस्तु त्वां न पश्यति भक्तितः ॥
अर्द्ध्ं यात्रा फलं तस्य भविष्यति न संशयः
āśvāsya ca priyāmevaṃ brāhmaṇaṃ yadunandanaḥ ||
tataḥ prasādayāmāsa durvāsasamakalmaṣam
||54||आश्वास्य च प्रियामेवं ब्राह्मणं यदुनन्दनः ॥
ततः प्रसादयामास दुर्वाससमकल्मषम्
bāhyo pavanamadhye tu pūjayāmāsa taṃ tathā ||
avanijya svayaṃ pādau viprapādāvanejanam ||
dhārayāmāsa śirasā jagataḥ pāvano hariḥ
||55||बाह्यो पवनमध्ये तु पूजयामास तं तथा ॥
अवनिज्य स्वयं पादौ विप्रपादावनेजनम् ॥
धारयामास शिरसा जगतः पावनो हरिः
dattvārghyaṃ gāṃ ca viprāya madhuparkaṃ sa bhaktitaḥ ||
vidhivadbhojayāmāsa ṣaḍrasena dvijottamam
||56||दत्त्वार्घ्यं गां च विप्राय मधुपर्कं स भक्तितः ॥
विधिवद्भोजयामास षड्रसेन द्विजोत्तमम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe caturthe dvārakāmāhātmye durvāso dvārakānayana durvāsodatta rukmiṇīśāpavṛttāntavarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||