rukmiṇīpūjanamāhātmyavarṇanam
śrīprahlāda uvāca
śṛṇudhvaṃ dvijaśārdūlā yathāvatkathayāmi vaḥ ||
snāpayitvā jagannāthaṃ tathā gaṃdhairvilipya ca ||
pūjayitvā tulasyā tu bhūṣayitvā ca bhūṣaṇaiḥ
||1||शृणुध्वं द्विजशार्दूला यथावत्कथयामि वः ॥
स्नापयित्वा जगन्नाथं तथा गंधैर्विलिप्य च ॥
पूजयित्वा तुलस्या तु भूषयित्वा च भूषणैः
naivedyena ca santarpya tathā nīrājanādibhiḥ ||
durvāsasaṃ tathā pūjya puṃḍarīkākṣameva ca
||2||नैवेद्येन च सन्तर्प्य तथा नीराजनादिभिः ॥
दुर्वाससं तथा पूज्य पुंडरीकाक्षमेव च
anaṃtaṃ vainateyādīnbhaktyā sampūjya mānavaḥ ||
dadyāddānaṃ svaśaktyā ca vittaśāṭhyavivarjitaḥ
||3||अनंतं वैनतेयादीन्भक्त्या सम्पूज्य मानवः ॥
दद्याद्दानं स्वशक्त्या च वित्तशाठ्यविवर्जितः
dīnāṃdhakṛpaṇāṃstatra tarpayecca samāśritān
||4||दीनांधकृपणांस्तत्र तर्पयेच्च समाश्रितान्
rukmiṇīṃ ca tato gacchedvidarbhatanayāṃ naraḥ ||
upahṛtyopahārāṃśca balibhirgaṃdhadīpakaiḥ
||5||रुक्मिणीं च ततो गच्छेद्विदर्भतनयां नरः ॥
उपहृत्योपहारांश्च बलिभिर्गंधदीपकैः
pīḍayaṃti grahāstāvadvyādhayo'bhibhavaṃti ca ||
bhaktyā na paśyati naro yāvatkṛṣṇapriyāṃ kalau
||6||पीडयंति ग्रहास्तावद्व्याधयोऽभिभवंति च ॥
भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ
upasargabhayaṃ tāvadduḥkhaṃ ca bhūtasaṃbhavam ||
bhaktyā na paśyati naro yāvatkṛṣṇapriyāṃ kalau
||7||उपसर्गभयं तावद्दुःखं च भूतसंभवम् ॥
भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ
bhaveddaridrī duḥkhī ca tāvadvai parayācakaḥ ||
bhaktyā na paśyati naro yāvatkṛṣṇapriyāṃ kalau
||8||भवेद्दरिद्री दुःखी च तावद्वै परयाचकः ॥
भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ
tāvanmṛtaprajā nārī durbhāgyā duḥkhasaṃyutā ||
bhaktyā na paśyati yadā nārīkṛṣṇapriyāṃ tathā
||9||तावन्मृतप्रजा नारी दुर्भाग्या दुःखसंयुता ॥
भक्त्या न पश्यति यदा नारीकृष्णप्रियां तथा
tāvacchatrubhayaṃ puṃsāṃ gṛhabhaṃgaṃ ca mūrkhatā ||
bhaktyā na paśyati naro yāvatkṛṣṇapriyāṃ kalau
||10||तावच्छत्रुभयं पुंसां गृहभंगं च मूर्खता ॥
भक्त्या न पश्यति नरो यावत्कृष्णप्रियां कलौ
saṃpūjya krṛṣṇaṃ vidhivadrukmiṇīṃ pūjayettataḥ ||
snāpayeddadhidugdhābhyāṃ madhuśarkarayā tathā
||11||संपूज्य क्रृष्णं विधिवद्रुक्मिणीं पूजयेत्ततः ॥
स्नापयेद्दधिदुग्धाभ्यां मधुशर्करया तथा
ghṛtena vividhairgandhaistathaivekṣurasena ca ||
tīrthodakena saṃsnāpya sarvānkāmānavāpnuyāt
||12||घृतेन विविधैर्गन्धैस्तथैवेक्षुरसेन च ॥
तीर्थोदकेन संस्नाप्य सर्वान्कामानवाप्नुयात्
evaṃ yaḥ snāpaye ddevīṃ rukmiṇīṃ krṛṣṇavallabhām ||
na tasya durllabhaṃ kiṃcidiha loke paratra ca
||13||एवं यः स्नापये द्देवीं रुक्मिणीं क्रृष्णवल्लभाम् ॥
न तस्य दुर्ल्लभं किंचिदिह लोके परत्र च
śrīkhaṇḍakuṃkumenaiva tathā mṛgamadena ca ||
vilepayedaputrastu sa putraṃ labhate dhuvam
||14||श्रीखण्डकुंकुमेनैव तथा मृगमदेन च ॥
विलेपयेदपुत्रस्तु स पुत्रं लभते धुवम्
sadā sa bhogī bhavati rūpavāñjanapūjitaḥ ||
pūjayenmālatīpuṣpaiḥ śatapatraiḥ sugandhibhiḥ
||15||सदा स भोगी भवति रूपवाञ्जनपूजितः ॥
पूजयेन्मालतीपुष्पैः शतपत्रैः सुगन्धिभिः
karavīrairmallikābhiśca campakaistu viśeṣataḥ ||
kamalairvārisaṃbhūtaiḥ ketakībhiśca pāṭalaiḥ
||16||करवीरैर्मल्लिकाभिश्च चम्पकैस्तु विशेषतः ॥
कमलैर्वारिसंभूतैः केतकीभिश्च पाटलैः
dhūpenāguruṇā caiva pūjayedgauggu lena ca ||
vastraiḥ sukomalaiḥ śubhrairnānādeśasamudbhavaiḥ
||17||धूपेनागुरुणा चैव पूजयेद्गौग्गु लेन च ॥
वस्त्रैः सुकोमलैः शुभ्रैर्नानादेशसमुद्भवैः
bhaktyā saṃchādya vaidarbhīṃ rukmiṇīṃ kṛṣṇavallabhām ||
bhūṣaṇairbhūṣayeddevīṃ maṇiratna samanvitaiḥ
||18||भक्त्या संछाद्य वैदर्भीं रुक्मिणीं कृष्णवल्लभाम् ॥
भूषणैर्भूषयेद्देवीं मणिरत्न समन्वितैः
tasminkule nā'sukhaḥ syānnā'dharmo nā'dhanastathā ||
nā'putro na vikarmasthaḥ kitavo nīcasevakaḥ
||19||तस्मिन्कुले नाऽसुखः स्यान्नाऽधर्मो नाऽधनस्तथा ॥
नाऽपुत्रो न विकर्मस्थः कितवो नीचसेवकः
yaiḥ pūjitā jaganmātā rukmiṇī mānavaiḥ kalau ||
naivedyairbhakṣyabhojyādyairdevī me prīyatāmiti ||
tāṃbūlaṃ ca sakarpūraṃ bhāvena vinivedayet
||20||यैः पूजिता जगन्माता रुक्मिणी मानवैः कलौ ॥
नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्याद्यैर्देवी मे प्रीयतामिति ॥
तांबूलं च सकर्पूरं भावेन विनिवेदयेत्
gṛhītvā ca phalaṃ śubhraṃ hyakṣataiśca samanvitam ||
mantreṇānena vai viprā hyarghyaṃ dadyādvidhānataḥ
||21||गृहीत्वा च फलं शुभ्रं ह्यक्षतैश्च समन्वितम् ॥
मन्त्रेणानेन वै विप्रा ह्यर्घ्यं दद्याद्विधानतः
kṛṣṇapriye namastubhyaṃ vidarbhādhipanaṃdini ||
sarvakāmaprade devi gṛhāṇārghyaṃ namo'stu te
||22||कृष्णप्रिये नमस्तुभ्यं विदर्भाधिपनंदिनि ॥
सर्वकामप्रदे देवि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते
ārārtikaṃ tataḥ kuryājjvalantaṃ bhāvanānvitaḥ ||
nīrājanaṃ prakartavyaṃ karpūreṇa viśeṣataḥ
||23||आरार्तिकं ततः कुर्याज्ज्वलन्तं भावनान्वितः ॥
नीराजनं प्रकर्तव्यं कर्पूरेण विशेषतः
śaṃkhe kṛtvā tu pānīyaṃ bhrāmayedbhāvasaṃyutaḥ ||
bhrāmayitvā ca śirasā dhāraṇīyaṃ viśuddhaye
||24||शंखे कृत्वा तु पानीयं भ्रामयेद्भावसंयुतः ॥
भ्रामयित्वा च शिरसा धारणीयं विशुद्धये
daṇḍavatpraṇamedbhūmau namaḥ kṛṣṇapriyeti ca ||
viprapatnīśca viprāṃśca pūjayecchaktito dvijāḥ
||25||दण्डवत्प्रणमेद्भूमौ नमः कृष्णप्रियेति च ॥
विप्रपत्नीश्च विप्रांश्च पूजयेच्छक्तितो द्विजाः
grīvāsūtrakasindūrairvāsobhiḥ kañcukaistathā ||
sugandhakusumairarcya kuṃkumena vilipya ca
||26||ग्रीवासूत्रकसिन्दूरैर्वासोभिः कञ्चुकैस्तथा ॥
सुगन्धकुसुमैरर्च्य कुंकुमेन विलिप्य च
kausuṃbhakaiḥ kajjalena tāṃbūlena ca toṣayet ||
bhakṣyairbhojyaimodakaiśca ikṣubhirmadhusarpibhiḥ
||27||कौसुंभकैः कज्जलेन तांबूलेन च तोषयेत् ॥
भक्ष्यैर्भोज्यैमोदकैश्च इक्षुभिर्मधुसर्पिभिः
prīto bhavati deveśo rukmiṇyā saha keśavaḥ ||
viśeṣataḥ phalānīha dātavyāni dvijottamāḥ
||28||प्रीतो भवति देवेशो रुक्मिण्या सह केशवः ॥
विशेषतः फलानीह दातव्यानि द्विजोत्तमाः
unmattakaṃ tato devaṃ dvārapālaṃ prapūjayet ||
snāpayitvā sugandhena kuṃkumena vilipya ca
||29||उन्मत्तकं ततो देवं द्वारपालं प्रपूजयेत् ॥
स्नापयित्वा सुगन्धेन कुंकुमेन विलिप्य च
dhūpena dhūpayitvā tu puṣpādyaiḥ saṃprapūjayeta ||
naivedyairbhakṣyabhojyaiśca māṃsena surayā tathā
||30||धूपेन धूपयित्वा तु पुष्पाद्यैः संप्रपूजयेत ॥
नैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्यैश्च मांसेन सुरया तथा
prabhūtabalibhiścaiva piṣṭena vividhena ca ||
yoginīnāṃ catuḥṣaṣṭiṃ tasminpīṭhe prapūjayet
||31||प्रभूतबलिभिश्चैव पिष्टेन विविधेन च ॥
योगिनीनां चतुःषष्टिं तस्मिन्पीठे प्रपूजयेत्
arcayeddharasiddhiṃ ca kṣetrapālaṃ ca sarvaśaḥ ||
virūpasvāminīṃ tatra tathā vai saptamātaraḥ
||32||अर्चयेद्धरसिद्धिं च क्षेत्रपालं च सर्वशः ॥
विरूपस्वामिनीं तत्र तथा वै सप्तमातरः
aṣṭamūrtīḥ kṛṣṇapatnīḥ pīṭhe tasminprapūjayet ||
rukmiṇīṃ satyabhāmāṃ ca śubhāṃ jāṃbavatīṃ tathā
||33||अष्टमूर्तीः कृष्णपत्नीः पीठे तस्मिन्प्रपूजयेत् ॥
रुक्मिणीं सत्यभामां च शुभां जांबवतीं तथा
mitravindāṃ ca kālindīṃ bhadrāṃ nāgnajitīṃ tathā ||
aṣṭamīṃ lakṣmaṇāṃ tatra pūjayetkṛṣṇavallabhāḥ
||34||मित्रविन्दां च कालिन्दीं भद्रां नाग्नजितीं तथा ॥
अष्टमीं लक्ष्मणां तत्र पूजयेत्कृष्णवल्लभाः
etāḥ saṃpūjya vidhivatsaṃtarpya dadhipāyasaiḥ ||
gītavāditraghoṣeṇa dīpairjāgaraṇena ca
||35||एताः संपूज्य विधिवत्संतर्प्य दधिपायसैः ॥
गीतवादित्रघोषेण दीपैर्जागरणेन च
putra pautrasamāyukto dhanadhānyasamanvitaḥ ||
sarvānkāmānavāpnoti tasya viṣṇuḥ prasīdati
||36||पुत्र पौत्रसमायुक्तो धनधान्यसमन्वितः ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति तस्य विष्णुः प्रसीदति
kiṃ tasya vahudānaistu kiṃ vratairniyamaistathā ||
yena dṛṣṭā jaganmātā rukmiṇī kṛṣṇavallabhā
||37||किं तस्य वहुदानैस्तु किं व्रतैर्नियमैस्तथा ॥
येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा
kiṃ yajñairbahubhistasya saṃpūrṇavaradakṣiṇaiḥ ||
yena dṛṣṭā jaganmātā rukmiṇī kṛṣṇavallabhā
||38||किं यज्ञैर्बहुभिस्तस्य संपूर्णवरदक्षिणैः ॥
येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा
tena dattaṃ hutaṃ tena japtaṃ tena sanātanam ||
yena dṛṣṭā jaganmātā rukmiṇī kṛṣṇavallabhā
||39||तेन दत्तं हुतं तेन जप्तं तेन सनातनम् ॥
येन दृष्टा जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा
helayā tena saṃprāptāḥ siddhayo'ṣṭau na saṃśayaḥ ||
gatvā dvāravatīṃ yena dṛṣṭā keśavavallabhā
||40||हेलया तेन संप्राप्ताः सिद्धयोऽष्टौ न संशयः ॥
गत्वा द्वारवतीं येन दृष्टा केशववल्लभा
saphalaṃ jīvitaṃ tasya saphalāśca manorathāḥ ||
kalau kṛṣṇapurīṃ gatvā dṛṣṭvā mādhavavallabhām
||41||सफलं जीवितं तस्य सफलाश्च मनोरथाः ॥
कलौ कृष्णपुरीं गत्वा दृष्ट्वा माधववल्लभाम्
deva rājyena kiṃ tasya tathā muktipadena ca ||
na dṛṣṭā cejjaganmātā rukmiṇī kṛṣṇavallabhā
||42||देव राज्येन किं तस्य तथा मुक्तिपदेन च ॥
न दृष्टा चेज्जगन्माता रुक्मिणी कृष्णवल्लभा
tasmātsarvaprayatnena rukmiṇī kṛṣṇavallabhā ||
sadā'rcanīyā manujairdraṣṭavyā sarvakāmadā
||43||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन रुक्मिणी कृष्णवल्लभा ॥
सदाऽर्चनीया मनुजैर्द्रष्टव्या सर्वकामदा
viśeṣataḥ pūjanīyā navarātre sadāśvine ||
navamyāṃ tu narairyaistu pūjitā harivallabhā
||41||विशेषतः पूजनीया नवरात्रे सदाश्विने ॥
नवम्यां तु नरैर्यैस्तु पूजिता हरिवल्लभा
snānagandhādi vastraistu prabhūtabalibhistathā ||
gītavāditraghoṣeṇa dīpajāgaraṇena ca ||
toṣitā bhīṣmakasutā sarvānkāmānprayacchati
||45||स्नानगन्धादि वस्त्रैस्तु प्रभूतबलिभिस्तथा ॥
गीतवादित्रघोषेण दीपजागरणेन च ॥
तोषिता भीष्मकसुता सर्वान्कामान्प्रयच्छति
tathā dīpotsavadine caturddaśyāṃ samāhitaḥ ||
pūjayitvā yathāśāstramīpsitaṃ labhate phalam
||46||तथा दीपोत्सवदिने चतुर्द्दश्यां समाहितः ॥
पूजयित्वा यथाशास्त्रमीप्सितं लभते फलम्
māghamāse sitāṣṭamyāṃ kandarppajananī tu yaiḥ ||
pūjitā gandhapuṣpādyairupahārairanekaśaḥ ||
saphalaṃ jīvitaṃ teṣāṃ saphalāśca manorathāḥ
||47||माघमासे सिताष्टम्यां कन्दर्प्पजननी तु यैः ॥
पूजिता गन्धपुष्पाद्यैरुपहारैरनेकशः ॥
सफलं जीवितं तेषां सफलाश्च मनोरथाः
dvādaśyāṃ caitramāse tu kṛṣṇena saha rukmiṇīm ||
ye paśyaṃti narā devīṃ rukmiṇīṃ madhumādhave ||
kṛṣṇena saha gacchantīṃ dhanyāste mānavā bhuvi
||48||द्वादश्यां चैत्रमासे तु कृष्णेन सह रुक्मिणीम् ॥
ये पश्यंति नरा देवीं रुक्मिणीं मधुमाधवे ॥
कृष्णेन सह गच्छन्तीं धन्यास्ते मानवा भुवि
putrapautrasamāyuktā dhanadhānyasamanvitāḥ ||
jīvite vyādhinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam
||49||पुत्रपौत्रसमायुक्ता धनधान्यसमन्विताः ॥
जीविते व्याधिनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम्
jyeṣṭhāṣṭamyāṃ narairyaistu pūjitā kuṣṇavallabhā ||
teṣāṃ manorathāvāptirjāyate nātra saṃśayaḥ
||50||ज्येष्ठाष्टम्यां नरैर्यैस्तु पूजिता कुष्णवल्लभा ॥
तेषां मनोरथावाप्तिर्जायते नात्र संशयः
tathā bhādrapade māsi mātuḥ pūjā kṛtā tu yaiḥ ||
sarvapāpavinirmuktā yāṃti viṣṇupade narāḥ
||51||तथा भाद्रपदे मासि मातुः पूजा कृता तु यैः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्ता यांति विष्णुपदे नराः
kārttike māsi dvādaśyāṃ rukmiṇīṃ kṛṣṇasaṃyutām ||
ye paśyaṃti narāsteṣāṃ na bhayaṃ vidyate kvacit
||52||कार्त्तिके मासि द्वादश्यां रुक्मिणीं कृष्णसंयुताम् ॥
ये पश्यंति नरास्तेषां न भयं विद्यते क्वचित्
yastvekatra sthitāṃ paśyedrukmiṇīṃ kṛṣṇasaṃyutām ||
saphalaṃ jīvitaṃ tasya hyakṣayā putrasaṃtatiḥ ||
akṣayaṃ dhanadhānyaṃ ca kadā naiva daridratā
||53||यस्त्वेकत्र स्थितां पश्येद्रुक्मिणीं कृष्णसंयुताम् ॥
सफलं जीवितं तस्य ह्यक्षया पुत्रसंततिः ॥
अक्षयं धनधान्यं च कदा नैव दरिद्रता
ya evaṃ rukmiṇīṃ paśyetpūjayetkṛṣṇavallabhām ||
sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati
||54||य एवं रुक्मिणीं पश्येत्पूजयेत्कृष्णवल्लभाम् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
yaḥ snāyātsarvatīrtheṣu dānaṃ śaktyā dadāti yaḥ ||
tasya puṇyaphalaṃ caiva loke yajjāyate dvijāḥ ||
kathitaṃ tadaśeṣeṇa kalau kṛṣṇasya saṃsthitau
||55||यः स्नायात्सर्वतीर्थेषु दानं शक्त्या ददाति यः ॥
तस्य पुण्यफलं चैव लोके यज्जायते द्विजाः ॥
कथितं तदशेषेण कलौ कृष्णस्य संस्थितौ
dvārāvatīṃ vinā viprā muktirna prāpyate kalau ||
purāṇasaṃhitāmetāṃ kṛtavānbalibandhanaḥ ||
dadau sa tu prasādena pūrvaṃ mahyaṃ dvijottamāḥ
||56||द्वारावतीं विना विप्रा मुक्तिर्न प्राप्यते कलौ ॥
पुराणसंहितामेतां कृतवान्बलिबन्धनः ॥
ददौ स तु प्रसादेन पूर्वं मह्यं द्विजोत्तमाः
ihārthe ca purā proktaṃ itihāso dvijottamāḥ ||
pradyumnena susaṃvāde mārkaṇḍena mahātmanā
||57||इहार्थे च पुरा प्रोक्तं इतिहासो द्विजोत्तमाः ॥
प्रद्युम्नेन सुसंवादे मार्कण्डेन महात्मना
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe caturthe dvārakāmāhātmye rukmiṇīpūjanamāhātmyavarṇanaṃnāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ || 22 ||