gomatyutpattimāhātmyavarṇanam
prahlāda uvāca
tato gaccheddvijaśreṣṭhā gomatīṃ kṛṣṇasaṃśrayām ||
yasyā darśanamātreṇa mucyate sarvapātakaiḥ ||
sarvapāpavinirmuktaḥ kṛṣṇasāyujyamāpnuyāt
||1||ततो गच्छेद्द्विजश्रेष्ठा गोमतीं कृष्णसंश्रयाम् ॥
यस्या दर्शनमात्रेण मुच्यते सर्वपातकैः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः कृष्णसायुज्यमाप्नुयात्
duritaughakṣayakaramamaṃgalyavināśanam ||
sarvakāmapradaṃ nṝṇāṃ praṇamedgomatījalam
||2||दुरितौघक्षयकरममंगल्यविनाशनम् ॥
सर्वकामप्रदं नॄणां प्रणमेद्गोमतीजलम्
mahāpāpakṣayakaramagatīnāṃgatipradam ||
pūrvapuṇyavaśātprāptaṃ praṇamedgomatījalam
||3||महापापक्षयकरमगतीनांगतिप्रदम् ॥
पूर्वपुण्यवशात्प्राप्तं प्रणमेद्गोमतीजलम्
ṛṣaya ūcuḥ
daityendra saṃśayo'smākaṃ taṃ tvaṃ chettumihārhasi ||
iyaṃ kā gomatī tatra kenānītā mahāmate
||4||दैत्येन्द्र संशयोऽस्माकं तं त्वं छेत्तुमिहार्हसि ॥
इयं का गोमती तत्र केनानीता महामते
kena kāryavaśeneha saṃprāptā varuṇālayam ||
sarvaṃ bhāgavataśreṣṭha hyetadvistarato vada
||5||केन कार्यवशेनेह संप्राप्ता वरुणालयम् ॥
सर्वं भागवतश्रेष्ठ ह्येतद्विस्तरतो वद
prahlāda uvāca
ekārṇave purā bhūte naṣṭe sthāvara jaṃgame ||
tadā brahmā samabhavadviṣṇornābhisaroruhāt
||6||एकार्णवे पुरा भूते नष्टे स्थावर जंगमे ॥
तदा ब्रह्मा समभवद्विष्णोर्नाभिसरोरुहात्
ādiṣṭaḥ prabhuṇā brahmā sṛjasva vividhāḥ prajāḥ ||
iti dhātā samādiṣṭo hariṇā sṛṣṭi kāraṇe
||7||आदिष्टः प्रभुणा ब्रह्मा सृजस्व विविधाः प्रजाः ॥
इति धाता समादिष्टो हरिणा सृष्टि कारणे
uktvā bāḍhamiti brahmā tataḥ sṛṣṭau mano dadhe ||
sasarja mānasātsadyaḥ sanakādyānkumārakān ||
uvāca vacanaṃ brahmā prajāḥ sṛjata putrakāḥ
||8||उक्त्वा बाढमिति ब्रह्मा ततः सृष्टौ मनो दधे ॥
ससर्ज मानसात्सद्यः सनकाद्यान्कुमारकान् ॥
उवाच वचनं ब्रह्मा प्रजाः सृजत पुत्रकाः
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā te kṛtāṃjalayo'bruvan ||
bhagavanbhagavadrūpaṃ draṣṭukāmā vayaṃ prabho
||9||ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ते कृतांजलयोऽब्रुवन् ॥
भगवन्भगवद्रूपं द्रष्टुकामा वयं प्रभो
na bandhamanuvarttāmaḥ sṛṣṭirūpaṃ durāsadam ||
ityuktvā te yayuḥ sarve sanakādyā kumārakāḥ
||10||न बन्धमनुवर्त्तामः सृष्टिरूपं दुरासदम् ॥
इत्युक्त्वा ते ययुः सर्वे सनकाद्या कुमारकाः
paścimāṃ diśamāsthāya tīre nadanadīpateḥ ||
tejomayasya rūpasya draṣṭukāmā mahātmanaḥ ||
tasminmānasamādhāya tepire paramaṃ tapaḥ
||11||पश्चिमां दिशमास्थाय तीरे नदनदीपतेः ॥
तेजोमयस्य रूपस्य द्रष्टुकामा महात्मनः ॥
तस्मिन्मानसमाधाय तेपिरे परमं तपः
bahuvarṣasahasraistu prasanne dharaṇīdhare ||
bhittvā jalaṃ samuttasthau tejorūpaṃ durāsadam
||12||बहुवर्षसहस्रैस्तु प्रसन्ने धरणीधरे ॥
भित्त्वा जलं समुत्तस्थौ तेजोरूपं दुरासदम्
anekadaityadamanaṃ bahuyaṃtravidāraṇam ||
sūryakoṭiprabhābhāsaṃ sahasrāraṃ sudarśanam
||13||अनेकदैत्यदमनं बहुयंत्रविदारणम् ॥
सूर्यकोटिप्रभाभासं सहस्रारं सुदर्शनम्
taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve brahmaputrāḥ parasparam ||
vīkṣamāṇā bhagavataḥ paramāyudhamuttamam
||14||तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे ब्रह्मपुत्राः परस्परम् ॥
वीक्षमाणा भगवतः परमायुधमुत्तमम्
tānvilokya tathābhūtānvāguvācāśarīriṇī ||
bho brahmaputrā bhagavāñchrīghramāvirbhaviṣyati
||15||तान्विलोक्य तथाभूतान्वागुवाचाशरीरिणी ॥
भो ब्रह्मपुत्रा भगवाञ्छ्रीघ्रमाविर्भविष्यति
arhaṇārthaṃ bhagavataḥ śīghramarghyaṃ prakalpyatām ||
āyudhaṃ lokanāthasya dvijāḥ śīghraṃ prasādyatām
||16||अर्हणार्थं भगवतः शीघ्रमर्घ्यं प्रकल्प्यताम् ॥
आयुधं लोकनाथस्य द्विजाः शीघ्रं प्रसाद्यताम्
tacchrutvā''kāśavacanaṃ tuṣṭuvuste sudarśanam
||1||तच्छ्रुत्वाऽऽकाशवचनं तुष्टुवुस्ते सुदर्शनम्
ṛṣaya ucuḥ ||
jyotirmaya namaste'stu namaste harivallabha ||
sudarśana namaste'stu sahasrārā'kṣarā'vyaya
||18||ऋषय उचुः ॥
ज्योतिर्मय नमस्तेऽस्तु नमस्ते हरिवल्लभ ॥
सुदर्शन नमस्तेऽस्तु सहस्राराऽक्षराऽव्यय
namaste sūryarūpāya brahma rūpāya te namaḥ ||
amoghāya namastubhyaṃ rathāṃgāya namonamaḥ
||19||नमस्ते सूर्यरूपाय ब्रह्म रूपाय ते नमः ॥
अमोघाय नमस्तुभ्यं रथांगाय नमोनमः
evaṃ te pūjayāmāsuḥ sumanobhistathā'kṣataiḥ
||20||एवं ते पूजयामासुः सुमनोभिस्तथाऽक्षतैः
stavairnānāvidhaiḥ stutvā praṇemurharivallabham ||
tatprasādya sunābhaṃ tu prabhusaṃdarśanotsukāḥ
||20||स्तवैर्नानाविधैः स्तुत्वा प्रणेमुर्हरिवल्लभम् ॥
तत्प्रसाद्य सुनाभं तु प्रभुसंदर्शनोत्सुकाः
asmaranmanasā devaṃ brahmāṇaṃ pitaraṃ svakam ||
teṣāṃ tu ciṃtitaṃ jñātvā brahmā gaṃgāmathābravīt
||21||अस्मरन्मनसा देवं ब्रह्माणं पितरं स्वकम् ॥
तेषां तु चिंतितं ज्ञात्वा ब्रह्मा गंगामथाब्रवीत्
yāhi śīghraṃ saricchreṣṭhe pṛthivyāṃ harikāraṇāt ||
gāṃ gatā tvaṃ mahābhāge tato bahumatā'si me
||22||याहि शीघ्रं सरिच्छ्रेष्ठे पृथिव्यां हरिकारणात् ॥
गां गता त्वं महाभागे ततो बहुमताऽसि मे
urvyāṃ te gomatī nāma suprasiddhaṃ bhaviṣyati
||23||उर्व्यां ते गोमती नाम सुप्रसिद्धं भविष्यति
vasiṣṭhasyānugā bhūtvā yāhi śīghraṃ dharātalam ||
tātaṃ putrīvānuyātā vasiṣṭhatanayā bhava
||24||वसिष्ठस्यानुगा भूत्वा याहि शीघ्रं धरातलम् ॥
तातं पुत्रीवानुयाता वसिष्ठतनया भव
bāḍhamityeva sā devī prasthitā varuṇālayam ||
vasiṣṭhastvagrato yāti taṃ gaṃgā pṛṣṭhato'nvagāt
||25||बाढमित्येव सा देवी प्रस्थिता वरुणालयम् ॥
वसिष्ठस्त्वग्रतो याति तं गंगा पृष्ठतोऽन्वगात्
tāṃ dṛṣṭvā manujāḥ sarve vasiṣṭhena samanvitām ||
namaścakrurmahābhāgāṃ gacchato paścimārṇavam
||26||तां दृष्ट्वा मनुजाः सर्वे वसिष्ठेन समन्विताम् ॥
नमश्चक्रुर्महाभागां गच्छतो पश्चिमार्णवम्
āvirbabhūva tatraiva yatra te munayaḥ sthitāḥ ||
draṣṭukāmā hare rūpaṃ śriyā juṣṭaṃ caturbhujam
||27||आविर्बभूव तत्रैव यत्र ते मुनयः स्थिताः ॥
द्रष्टुकामा हरे रूपं श्रिया जुष्टं चतुर्भुजम्
dṛṣṭvā vasiṣṭhamanugāmāyāntīṃ surapāvanīm ||
avākiranmahābhāgāṃ sumanobhiśca sarvaśaḥ
||28||दृष्ट्वा वसिष्ठमनुगामायान्तीं सुरपावनीम् ॥
अवाकिरन्महाभागां सुमनोभिश्च सर्वशः
divyairmālyaiḥ sugandhaiśca gandhadhūpaistathā'kṣataiḥ ||
saṃpūjya hṛṣṭamanasaḥ sādhusādhviti cābruvan
||29||दिव्यैर्माल्यैः सुगन्धैश्च गन्धधूपैस्तथाऽक्षतैः ॥
संपूज्य हृष्टमनसः साधुसाध्विति चाब्रुवन्
vasiṣṭhaṃ te'gragaṃ dṛṣṭvā hyudatiṣṭhaṃstato dvijāḥ ||
arghyādisatkriyāṃ kṛtvā prahṛṣṭā idamabruvan
||30||वसिष्ठं तेऽग्रगं दृष्ट्वा ह्युदतिष्ठंस्ततो द्विजाः ॥
अर्घ्यादिसत्क्रियां कृत्वा प्रहृष्टा इदमब्रुवन्
yasmāttvayā samānītā hyasmim̐lloke saridvarā ||
tasmāttava sutetyevaṃ khyātiṃ loke gamiṣyati
||31||यस्मात्त्वया समानीता ह्यस्मिँल्लोके सरिद्वरा ॥
तस्मात्तव सुतेत्येवं ख्यातिं लोके गमिष्यति
goḥ svargādāgatā yasmādidaṃ sthānaṃ matī matā ||
tasmāddhi gomatīnāma khyātiṃ loke gamiṣyati
||32||गोः स्वर्गादागता यस्मादिदं स्थानं मती मता ॥
तस्माद्धि गोमतीनाम ख्यातिं लोके गमिष्यति
asyā darśanamātreṇa muktiṃ yāsyaṃti mānavāḥ ||
kiṃ punaḥ snāna dānādi kṛtvā yāṃti hareḥ padam
||33||अस्या दर्शनमात्रेण मुक्तिं यास्यंति मानवाः ॥
किं पुनः स्नान दानादि कृत्वा यांति हरेः पदम्
tāmeva cārghyaṃ dattvā te yogīṃdrā īḍire harim ||
paraṃ puruṣasūktena puruṣaṃ śeṣaśāyinam
||34||तामेव चार्घ्यं दत्त्वा ते योगींद्रा ईडिरे हरिम् ॥
परं पुरुषसूक्तेन पुरुषं शेषशायिनम्
iti saṃstuvatāṃ teṣāṃ harirāvirbabhūva ha ||
pītakauśeyavasano vanamālāvibhūṣitaḥ ||
divyamālyānuliptāṃgo divyābharaṇabhūṣitaḥ
||35||इति संस्तुवतां तेषां हरिराविर्बभूव ह ॥
पीतकौशेयवसनो वनमालाविभूषितः ॥
दिव्यमाल्यानुलिप्तांगो दिव्याभरणभूषितः
śeṣāsanagataṃ devaṃ divyānekodyatāyudham ||
jvalatkirīṭamukuṭaṃ sphuranmakarakuṃḍalam
||36||शेषासनगतं देवं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥
ज्वलत्किरीटमुकुटं स्फुरन्मकरकुंडलम्
bhaktābhayapradaṃ śāṃtaṃ śrīvatsāṃkaṃ mahābhujam ||
sadā prasannavadanaṃ ghanaśyāmaṃ caturbhujam
||37||भक्ताभयप्रदं शांतं श्रीवत्सांकं महाभुजम् ॥
सदा प्रसन्नवदनं घनश्यामं चतुर्भुजम्
pādasaṃvāhanāsaktalakṣmyā juṣṭaṃ manoharam ||
taṃ dṛṣṭvā munayaḥ sarve harṣotkarṣasamanvitāḥ ||
viṣṇuṃ te viṣṇusūktaiśca tuṣṭuvurvedasaṃbhavaiḥ
||38||पादसंवाहनासक्तलक्ष्म्या जुष्टं मनोहरम् ॥
तं दृष्ट्वा मुनयः सर्वे हर्षोत्कर्षसमन्विताः ॥
विष्णुं ते विष्णुसूक्तैश्च तुष्टुवुर्वेदसंभवैः
evaṃ saṃstuvatā teṣāṃ viṣṇurdīnānukaṃpakaḥ ||
uvāca suprasannena manasā dvijasattamān
||39||एवं संस्तुवता तेषां विष्णुर्दीनानुकंपकः ॥
उवाच सुप्रसन्नेन मनसा द्विजसत्तमान्
śrībhagavānuvāca
bhobhoḥ kumārāstuṣṭo'haṃ pradāsyāmi yathepsitam ||
bhaviṣyatha jñānayutā aspṛṣṭā mama māyayā
||40||भोभोः कुमारास्तुष्टोऽहं प्रदास्यामि यथेप्सितम् ॥
भविष्यथ ज्ञानयुता अस्पृष्टा मम मायया
yasmānmokṣārthibhirviprā jalenāhaṃ prasāditaḥ ||
tasmādidaṃ paraṃ tīrthaṃ sarvakāmapradaṃ param
||41||यस्मान्मोक्षार्थिभिर्विप्रा जलेनाहं प्रसादितः ॥
तस्मादिदं परं तीर्थं सर्वकामप्रदं परम्
anugrahāya bhavatāṃ yatra cakraṃ sudarśanam ||
niḥsṛtaṃ prathamaṃ viprā jalaṃ bhittvā mamāgrataḥ
||42||अनुग्रहाय भवतां यत्र चक्रं सुदर्शनम् ॥
निःसृतं प्रथमं विप्रा जलं भित्त्वा ममाग्रतः
cakratīrthamiti khyātaṃ tasmādetadbhaviṣyati ||
mamāpi niyataṃ vāso bhaviṣyati mahārṇave
||43||चक्रतीर्थमिति ख्यातं तस्मादेतद्भविष्यति ॥
ममापि नियतं वासो भविष्यति महार्णवे
ye'tra snānaṃ prakurvaṃti prasaṃgenāpi mānavāḥ ||
cakratīrthe dvijaśreṣṭhāsteṣāṃ muktiḥ kare sthitā
||44||येऽत्र स्नानं प्रकुर्वंति प्रसंगेनापि मानवाः ॥
चक्रतीर्थे द्विजश्रेष्ठास्तेषां मुक्तिः करे स्थिता
bhavato'pi sadā hyatra tiṣṭhadhvaṃ ca dvijarṣabhāḥ ||
vāyubhūtāṃtarikṣasthāḥ sarvakāmasya dāyakāḥ
||45||भवतोऽपि सदा ह्यत्र तिष्ठध्वं च द्विजर्षभाः ॥
वायुभूतांतरिक्षस्थाः सर्वकामस्य दायकाः
prahlāda uvāca
tacchrutvā hṛṣṭamanasaḥ kṛtvārghyaṃ surapāvanīm ||
avanijya hareḥ pādau mūrdhnā'paścāpyadhārayan
||46||तच्छ्रुत्वा हृष्टमनसः कृत्वार्घ्यं सुरपावनीम् ॥
अवनिज्य हरेः पादौ मूर्ध्नाऽपश्चाप्यधारयन्
prakṣālya sā hareḥ pādau praviṣṭā varuṇālayam ||
tasminmahāpāpaharā gomatī sāgaraṃ gatā
||47||प्रक्षाल्य सा हरेः पादौ प्रविष्टा वरुणालयम् ॥
तस्मिन्महापापहरा गोमती सागरं गता
varaṃ dattvā tato viṣṇustatraivāntara dhīyata ||
sanakādyā brahmasutāstasthustatra samāhitāḥ
||48||वरं दत्त्वा ततो विष्णुस्तत्रैवान्तर धीयत ॥
सनकाद्या ब्रह्मसुतास्तस्थुस्तत्र समाहिताः
evaṃ sā gomatī tatra saṃjātā sāgaraṃgamā ||
sarvapāpaharā proktā pūrvagaṃgeti yā śrutā
||49||एवं सा गोमती तत्र संजाता सागरंगमा ॥
सर्वपापहरा प्रोक्ता पूर्वगंगेति या श्रुता
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptame prabhāsakhaṇḍe caturthe dvārakāmāhātmyaṃ sanatkumāratapobalena bhagavatprādurbhāva vṛttāntavarṇanapuraḥsara gomatyutpattimāhātmyavarṇanaṃnāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||