snānadānādimāhātmyavarṇanam
ṛṣaya ūcuḥ
sādhusādhu mahābhāga prahlādā surasattama ||
yena naḥ kalimadhye tu darśito bhagavānhariḥ
||1||साधुसाधु महाभाग प्रह्लादा सुरसत्तम ॥
येन नः कलिमध्ये तु दर्शितो भगवान्हरिः
tvanmukhakṣīrasiṃdhūtthā katheyamamṛtopamā ||
karṇābhyāṃ pibatāṃ tṛptirmunīnāṃ na prajāyate ||
kathayasva mahābāho tīrthayātrāṃ suvistarām ||
asmābhistatra gaṃtavyaṃ vahate yatra gomatī ||
tiṣṭhate yatra bhagavāṃścakratīrthāvalokakaḥ
||3||त्वन्मुखक्षीरसिंधूत्था कथेयममृतोपमा ॥
कर्णाभ्यां पिबतां तृप्तिर्मुनीनां न प्रजायते ॥
कथयस्व महाबाहो तीर्थयात्रां सुविस्तराम् ॥
अस्माभिस्तत्र गंतव्यं वहते यत्र गोमती ॥
तिष्ठते यत्र भगवांश्चक्रतीर्थावलोककः
bhavābdhau patitāṃstāta uddharasva bhavārṇavāt ||
tīrthayātrāvidhānaṃ ca kathayasva mahāmate
||4||भवाब्धौ पतितांस्तात उद्धरस्व भवार्णवात् ॥
तीर्थयात्राविधानं च कथयस्व महामते
prahlāda uvāca
gatvā tu gomatītīre praṇameddaṃḍavacca tām ||
prakṣālya pāṇipādau ca kṛtvā ca karayoḥ kuśān
||5||गत्वा तु गोमतीतीरे प्रणमेद्दंडवच्च ताम् ॥
प्रक्षाल्य पाणिपादौ च कृत्वा च करयोः कुशान्
gṛhītvā tu phalaṃ śubhramakṣataiśca samanvitam ||
prāṅmukhaḥ prayato bhūtvā dadyādarghyaṃ vidhānataḥ
||6||गृहीत्वा तु फलं शुभ्रमक्षतैश्च समन्वितम् ॥
प्राङ्मुखः प्रयतो भूत्वा दद्यादर्घ्यं विधानतः
brahmalokātsamāyāte vasiṣṭhatanaye śubhe ||
sarvapāpaviśuddhyarthaṃ dadāmyarghyaṃ tu gomati
||7||ब्रह्मलोकात्समायाते वसिष्ठतनये शुभे ॥
सर्वपापविशुद्ध्यर्थं ददाम्यर्घ्यं तु गोमति
vasiṣṭhatanaye devi suravaṃdye yaśasvini ||
trailokyavaṃdite devi pāpaṃ me hara gomati
||8||वसिष्ठतनये देवि सुरवंद्ये यशस्विनि ॥
त्रैलोक्यवंदिते देवि पापं मे हर गोमति
ityuccāryya dvijaśreṣṭhā mṛdamālabhya pāṇinā ||
viṣṇuṃ saṃsmṛtya manasā maṃtrametamudīrayet
||9||इत्युच्चार्य्य द्विजश्रेष्ठा मृदमालभ्य पाणिना ॥
विष्णुं संस्मृत्य मनसा मंत्रमेतमुदीरयेत्
aśvakrāṃte rathakrāṃte viṣṇukrāṃte vasuṃdhare ||
uddhṛtā'si varāheṇa kṛṣṇena śatabāhunā
||10||अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे ॥
उद्धृताऽसि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना
mṛttike hara me pāpaṃ yanmayā pūrvasaṃcitam ||
tvayā hatena pāpena pūtaḥ saṃvatsaraṃ bhavet
||11||मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम् ॥
त्वया हतेन पापेन पूतः संवत्सरं भवेत्
ityevaṃ mṛdamālipya snānaṃ kuryyādyathāvidhi ||
āpo asmāniti snātvā śṛṇudhvaṃ yatphalaṃ labhet
||12||इत्येवं मृदमालिप्य स्नानं कुर्य्याद्यथाविधि ॥
आपो अस्मानिति स्नात्वा शृणुध्वं यत्फलं लभेत्
kurukṣetre ca yatpuṇyaṃ rāhugraste divākare ||
snānamātreṇa tatpuṇyaṃ gomatyāṃ kṛṣṇasannidhau
||13||कुरुक्षेत्रे च यत्पुण्यं राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥
स्नानमात्रेण तत्पुण्यं गोमत्यां कृष्णसन्निधौ
bhaktyā snātvā tu tatraivaṃ kuryātkarma yathoditam ||
devānpitṝnmanuṣyāṃśca tarpayedbhāvasaṃyutaḥ
||14||भक्त्या स्नात्वा तु तत्रैवं कुर्यात्कर्म यथोदितम् ॥
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च तर्पयेद्भावसंयुतः
ye ca rauravasaṃsthā hi ye ca kīṭatvamāgatāḥ ||
gomatīnīradānena muktiṃ yāṃti na saṃśayaḥ
||15||ये च रौरवसंस्था हि ये च कीटत्वमागताः ॥
गोमतीनीरदानेन मुक्तिं यांति न संशयः
vināpyakṣatadarbhairvā vinā bhāvanayā tathā ||
vārimātreṇa gomatyāṃ gayāśrāddhaphalaṃ labhet
||16||विनाप्यक्षतदर्भैर्वा विना भावनया तथा ॥
वारिमात्रेण गोमत्यां गयाश्राद्धफलं लभेत्
tataśca viprānāhūya vedajñāṃstīrasaṃśrayān ||
viśvedevādi saṃpūjya pitṝṇāṃ śrāddhamācaret
||17||ततश्च विप्रानाहूय वेदज्ञांस्तीरसंश्रयान् ॥
विश्वेदेवादि संपूज्य पितॄणां श्राद्धमाचरेत्
śraddhayā parayā yuktaḥ śrāddhaṃ kṛtvā vidhānataḥ ||
dakṣiṇāṃ ca tato dadyātsuvarṇaṃ rajataṃ tathā
||18||श्रद्धया परया युक्तः श्राद्धं कृत्वा विधानतः ॥
दक्षिणां च ततो दद्यात्सुवर्णं रजतं तथा
suvarṇaśṛṃgasahitāṃ rājatakhurabhūṣitām ||
ratnapucchāṃ vastrayutāṃ tāmrapṛṣṭhāṃ savatsakām
||29||सुवर्णशृंगसहितां राजतखुरभूषिताम् ॥
रत्नपुच्छां वस्त्रयुतां ताम्रपृष्ठां सवत्सकाम्
dadyādvipraṃ samabhyarcya vastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ ||
saptadhānyayutāṃ dadyādviṣṇurme prīyatāmiti
||20||दद्याद्विप्रं समभ्यर्च्य वस्त्रालंकारभूषणैः ॥
सप्तधान्ययुतां दद्याद्विष्णुर्मे प्रीयतामिति
āsīmāṃtaṃ visṛjyaitānbrāhmaṇānniyateṃdriyaḥ ||
dīnāṃdhakṛpaṇebhyaśca dānaṃ dadyātsvaśaktitaḥ
||21||आसीमांतं विसृज्यैतान्ब्राह्मणान्नियतेंद्रियः ॥
दीनांधकृपणेभ्यश्च दानं दद्यात्स्वशक्तितः
gomatī gomayasnānaṃ godānaṃ gopicandanam ||
darśanaṃ gopināthasya gakārāḥ paṃca durlabhāḥ
||22||गोमती गोमयस्नानं गोदानं गोपिचन्दनम् ॥
दर्शनं गोपिनाथस्य गकाराः पंच दुर्लभाः
tasmāccaiva prakartavyaṃ godānaṃ gomatītaṭe ||
evaṃ kṛtvā dvijaśreṣṭhāḥ kṛtakṛtyo bhavennaraḥ
||23||तस्माच्चैव प्रकर्तव्यं गोदानं गोमतीतटे ॥
एवं कृत्वा द्विजश्रेष्ठाः कृतकृत्यो भवेन्नरः
ye gatā narakaṃ ghoraṃ ye ca pretatvamāgatāḥ ||
pūrvakarmavipākena sthāvaratvaṃ gatāśca ye
||24||ये गता नरकं घोरं ये च प्रेतत्वमागताः ॥
पूर्वकर्मविपाकेन स्थावरत्वं गताश्च ये
pitṛpakṣe ca ye kecinmātṛpakṣe kulodbhavāḥ ||
sarve te muktimāyāṃti gomatyā darśanātkalau
||25||पितृपक्षे च ये केचिन्मातृपक्षे कुलोद्भवाः ॥
सर्वे ते मुक्तिमायांति गोमत्या दर्शनात्कलौ
kṛtaṃ śrāddhaṃ narairyaistu gomatyāṃ bhūsurottamāḥ ||
hayamedhasya yajñasya phalamāyāṃtyasaṃśayam
||26||कृतं श्राद्धं नरैर्यैस्तु गोमत्यां भूसुरोत्तमाः ॥
हयमेधस्य यज्ञस्य फलमायांत्यसंशयम्
gaṃgāsnānena yatpuṇyaṃ prayāge parikīrttitam ||
tatpuṇyaṃ samavāpnoti gomatyāṃ śrāddhakṛnnaraḥ
||27||गंगास्नानेन यत्पुण्यं प्रयागे परिकीर्त्तितम् ॥
तत्पुण्यं समवाप्नोति गोमत्यां श्राद्धकृन्नरः
viṣṇulokaṃ hi gacchaṃti pitarastatkulodbhavāḥ ||
anekajanmasāhasraṃ pāpaṃ yāti na saṃśayaḥ
||28||विष्णुलोकं हि गच्छंति पितरस्तत्कुलोद्भवाः ॥
अनेकजन्मसाहस्रं पापं याति न संशयः
vācā ca yatkṛtaṃ pāpaṃ karmaṇā manasā tathā ||
tatsarvaṃ vilayaṃ yāti gomatīdarśanena hi
||29||वाचा च यत्कृतं पापं कर्मणा मनसा तथा ॥
तत्सर्वं विलयं याति गोमतीदर्शनेन हि
yo naraḥ kārttike snānaṃ gomatyāṃ kurute dvijāḥ ||
prasanno bhagavāṃstasya lakṣmyā saha na saṃśayaḥ
||30||यो नरः कार्त्तिके स्नानं गोमत्यां कुरुते द्विजाः ॥
प्रसन्नो भगवांस्तस्य लक्ष्म्या सह न संशयः
pratyahaṃ hutam̐ bhoktāraṃ tarpayetsusamāhitaḥ ||
pratyahaṃ ṣaḍrasaṃ deyaṃ bhojanaṃ ca dvijātaye
||31||प्रत्यहं हुतँ भोक्तारं तर्पयेत्सुसमाहितः ॥
प्रत्यहं षड्रसं देयं भोजनं च द्विजातये
pūjayetkṛṣṇadevaṃ ca pratyahaṃ bhaktitatparaḥ ||
yena kenāpi viprendrāḥ sthātavyaṃ niyamena tu
||32||पूजयेत्कृष्णदेवं च प्रत्यहं भक्तितत्परः ॥
येन केनापि विप्रेन्द्राः स्थातव्यं नियमेन तु
brāhmaṇānujñayā tatra gṛhṇīyānniyamānnaraḥ ||
saṃpūrṇe kārttike māsi saṃprāpte bodhavāsare
||33||ब्राह्मणानुज्ञया तत्र गृह्णीयान्नियमान्नरः ॥
संपूर्णे कार्त्तिके मासि संप्राप्ते बोधवासरे
paṃcāmṛtena deveśaṃ snāpayettīrthavāriṇā ||
śrīkhaṇḍaṃ kuṃkumonmiśraṃ mṛganābhisamanvitam ||
vilepayecca deveśaṃ bhaktyā dāmodaraṃ harim
||34||पंचामृतेन देवेशं स्नापयेत्तीर्थवारिणा ॥
श्रीखण्डं कुंकुमोन्मिश्रं मृगनाभिसमन्वितम् ॥
विलेपयेच्च देवेशं भक्त्या दामोदरं हरिम्
kusumairvārisaṃbhūtaistulasyā karavīrakaiḥ ||
taddeśasaṃbhavaiḥ puṣpaiḥ pūjayedgaruḍadhvajam
||35||कुसुमैर्वारिसंभूतैस्तुलस्या करवीरकैः ॥
तद्देशसंभवैः पुष्पैः पूजयेद्गरुडध्वजम्
naivedyaṃ ruciraṃ dadyādvi ṣṇurme prīyatāmiti ||
gītavādyādinṛtyena tathā pustakavācanaiḥ
||36||नैवेद्यं रुचिरं दद्याद्वि ष्णुर्मे प्रीयतामिति ॥
गीतवाद्यादिनृत्येन तथा पुस्तकवाचनैः
rātrau jāgaraṇaṃ kāryyaṃ stotrairnānāvidhairapi ||
āhūya brāhmaṇānbhaktyā bhojayecca svaśaktitaḥ
||37||रात्रौ जागरणं कार्य्यं स्तोत्रैर्नानाविधैरपि ॥
आहूय ब्राह्मणान्भक्त्या भोजयेच्च स्वशक्तितः
tato rathasthitaṃ devaṃ pūjayedgaruḍadhvajam ||
kārttikāṃte ca vipreṃdrā gomatyudadhisaṃgame
||38||ततो रथस्थितं देवं पूजयेद्गरुडध्वजम् ॥
कार्त्तिकांते च विप्रेंद्रा गोमत्युदधिसंगमे
snātvā pitṝṃśca saṃtarpya pūjayecca janārddanam ||
suvastrairbhūṣaṇaiścāpi samabhyarcya ramāpatim ||
anujñayā tu viprāṇāṃ vrataṃ saṃpūrṇatāṃ nayet
||39||स्नात्वा पितॄंश्च संतर्प्य पूजयेच्च जनार्द्दनम् ॥
सुवस्त्रैर्भूषणैश्चापि समभ्यर्च्य रमापतिम् ॥
अनुज्ञया तु विप्राणां व्रतं संपूर्णतां नयेत्
evaṃ yaḥ snāti viprendrāḥ kārttike kṛṣṇasannidhau ||
sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati
||40||एवं यः स्नाति विप्रेन्द्राः कार्त्तिके कृष्णसन्निधौ ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
māghasnānaṃ naro bhaktyā gomatyāṃ kurute tu yaḥ ||
vainateyodaye nityaṃ saṃtuṣṭaḥ saha bhāryayā
||41||माघस्नानं नरो भक्त्या गोमत्यां कुरुते तु यः ॥
वैनतेयोदये नित्यं संतुष्टः सह भार्यया
tilā hiraṇyasahitā deyā brāhmaṇasattame ||
modakā guḍasaṃmiśrāḥ pratyahaṃ dakṣiṇānvitāḥ
||42||तिला हिरण्यसहिता देया ब्राह्मणसत्तमे ॥
मोदका गुडसंमिश्राः प्रत्यहं दक्षिणान्विताः
tilairājyāplutairhomaḥ karttavyaḥ pratyahaṃ naraiḥ ||
homārthaṃ sevayedvahniṃ na śītārthaṃ kadācana
||43||तिलैराज्याप्लुतैर्होमः कर्त्तव्यः प्रत्यहं नरैः ॥
होमार्थं सेवयेद्वह्निं न शीतार्थं कदाचन
gomatyāṃ snāti yo bhaktyā māghaṃ mādhavavallabham ||
samāptau raktavastrāṇi kañcukoṣṇīṣameva ca
||44||गोमत्यां स्नाति यो भक्त्या माघं माधववल्लभम् ॥
समाप्तौ रक्तवस्त्राणि कञ्चुकोष्णीषमेव च
dadyādupānahau bhaktyā kuṃkumaṃ ca viśeṣataḥ ||
kambalaṃ tailapakvaṃ ca viṣṇurme prīyatāmiti
||45||दद्यादुपानहौ भक्त्या कुंकुमं च विशेषतः ॥
कम्बलं तैलपक्वं च विष्णुर्मे प्रीयतामिति
svāmikāryyamṛtānāṃ ca saṃgrāme śastrasaṃkule ||
gavārthe brāhmaṇārthe ca mṛtānāṃ yā gatiḥ smṛtā
||46||स्वामिकार्य्यमृतानां च संग्रामे शस्त्रसंकुले ॥
गवार्थे ब्राह्मणार्थे च मृतानां या गतिः स्मृता
māghasnāne ca sā proktā gomatyāṃ nātra saṃśayaḥ ||
sarvadānaphalaṃ tasya sarva tīrthaphalaṃ tathā
||47||माघस्नाने च सा प्रोक्ता गोमत्यां नात्र संशयः ॥
सर्वदानफलं तस्य सर्व तीर्थफलं तथा
māghasnānānnaro yāti viṣṇulokaṃ sanātanam ||
sarvānkāmānavāpnoti samabhyarcya janārddanam
||48||माघस्नानान्नरो याति विष्णुलोकं सनातनम् ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति समभ्यर्च्य जनार्द्दनम्
māghaṃ yaḥ kṣapate sarvaṃ gomatyudadhisaṃgame ||
brāhmaṇānujñayā viprāḥ sarvaṃ saṃpūrṇatāṃ vrajet
||49||माघं यः क्षपते सर्वं गोमत्युदधिसंगमे ॥
ब्राह्मणानुज्ञया विप्राः सर्वं संपूर्णतां व्रजेत्
pāpino'pi dvijaśreṣṭhā ye snātā gomatījale ||
yajvināṃ ca gatiṃ yāṃti prasādāccakrapāṇinaḥ
||50||पापिनोऽपि द्विजश्रेष्ठा ये स्नाता गोमतीजले ॥
यज्विनां च गतिं यांति प्रसादाच्चक्रपाणिनः
brahmarudrapadādūrdhvaṃ yatpadaṃ cakrapāṇinaḥ ||
snānamātreṇa gomatyāṃ tatproktaṃ kṛṣṇasaṃnidhau
||51||ब्रह्मरुद्रपदादूर्ध्वं यत्पदं चक्रपाणिनः ॥
स्नानमात्रेण गोमत्यां तत्प्रोक्तं कृष्णसंनिधौ
mitradrohe ca yatpāpaṃ yatpāpaṃ gurughātini ||
tatpāpaṃ samavāpnoti yātrābhaṃgaṃ karoti yaḥ
||52||मित्रद्रोहे च यत्पापं यत्पापं गुरुघातिनि ॥
तत्पापं समवाप्नोति यात्राभंगं करोति यः
brahmasvahāriṇaḥ pāpāstathā devasvahāriṇaḥ ||
snānamātreṇa śuddhyaṃti gomatyāṃ nātra saṃśayaḥ
||53||ब्रह्मस्वहारिणः पापास्तथा देवस्वहारिणः ॥
स्नानमात्रेण शुद्ध्यंति गोमत्यां नात्र संशयः
bhītā'bhayapradānena yatpuṇyaṃ labhate naraḥ ||
tatpuṇyaṃ samavāpnoti gomatyāṃ snānamātrataḥ
||54||भीताऽभयप्रदानेन यत्पुण्यं लभते नरः ॥
तत्पुण्यं समवाप्नोति गोमत्यां स्नानमात्रतः
bhītābhaya pradānena putrāniṣṭānna saṃśayaḥ ||
dhanakāmastu vipulaṃ labhate dhanamūrjitam
||55||भीताभय प्रदानेन पुत्रानिष्टान्न संशयः ॥
धनकामस्तु विपुलं लभते धनमूर्जितम्
prāpnuyādīpsitānkāmāngomatīnīrasaṃgame ||
kṛtakṛtyo bhavedviprā ṛṇānmucyeta paitṛkāt
||56||प्राप्नुयादीप्सितान्कामान्गोमतीनीरसंगमे ॥
कृतकृत्यो भवेद्विप्रा ऋणान्मुच्येत पैतृकात्
manasā vacasā caiva karmaṇā yadupārjitam ||
tatsarvaṃ naśyate pāpaṃ gomatīnīrasaṃgamāt
||57||मनसा वचसा चैव कर्मणा यदुपार्जितम् ॥
तत्सर्वं नश्यते पापं गोमतीनीरसंगमात्
pītāṃbaradharo bhūtvā tathā garuḍavāhanaḥ ||
vanamālī caturbāhurdivyagandhānulepanaḥ ||
yāti viṣṇvālayaṃ viprā apunarbhavalakṣaṇam
||58||पीतांबरधरो भूत्वा तथा गरुडवाहनः ॥
वनमाली चतुर्बाहुर्दिव्यगन्धानुलेपनः ॥
याति विष्ण्वालयं विप्रा अपुनर्भवलक्षणम्
gomatīsnānamātreṇa mānavo nātra saṃśayaḥ ||
sarvapāpavinirmukto yāti viṣṇuṃ sanātanam
||59||गोमतीस्नानमात्रेण मानवो नात्र संशयः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णुं सनातनम्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ sahitāyāṃ saptame prabhāsakhaṃḍe caturthe dvārakāmāhātmye gomatyudadhisaṃgame snānadānādimāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||