janmaprabhṛti tatra tvaṃ na prayāto dvijottama
indradyumna uvāca
janmaprabhṛti tatra tvaṃ na prayāto dvijottama ||
kathaṃ vidyādbhavāndivyavṛttāṃtaṃ puruṣottame
||1||जन्मप्रभृति तत्र त्वं न प्रयातो द्विजोत्तम ॥
कथं विद्याद्भवान्दिव्यवृत्तांतं पुरुषोत्तमे
vidyāpatiruvāca
tatra sthito'haṃ sāyāhne bhagavaṃtamupāgamam ||
tasminkāle divyagandho vavau ca śiśiro marut
||2||तत्र स्थितोऽहं सायाह्ने भगवंतमुपागमम् ॥
तस्मिन्काले दिव्यगन्धो ववौ च शिशिरो मरुत्
udyataḥ saṃkulaḥ śabdaḥ śrūyate sma viyatpathe ||
kramādyāhi prayāhīti sa tu varṇamayaḥ svanaḥ
||3||उद्यतः संकुलः शब्दः श्रूयते स्म वियत्पथे ॥
क्रमाद्याहि प्रयाहीति स तु वर्णमयः स्वनः
diviṣṭhānāṃ patatpuṣpavṛṣṭyācchāditaparvataḥ ||
samāgamo'bhūtsānnidhye vaikuṃṭhasya mahīpate
||4||दिविष्ठानां पतत्पुष्पवृष्ट्याच्छादितपर्वतः ॥
समागमोऽभूत्सान्निध्ये वैकुंठस्य महीपते
vīṇāveṇumṛdaṃgānāṃ carcarīṇāṃ ca niḥsvanaḥ ||
abhūtapūrvastatrāsīddivyagānavimiśritaḥ
||5||वीणावेणुमृदंगानां चर्चरीणां च निःस्वनः ॥
अभूतपूर्वस्तत्रासीद्दिव्यगानविमिश्रितः
sahasramupacārāṇāṃ prītaye parameśituḥ ||
devaiḥ samarpitaṃ tatra manuṣyādṛṣṭapūrvakam
||6||सहस्रमुपचाराणां प्रीतये परमेशितुः ॥
देवैः समर्पितं तत्र मनुष्यादृष्टपूर्वकम्
saṃpūjya vidhivaddevaṃ karamātropalakṣitāḥ ||
jayapūrvaiśca taṃ stotraiḥ saṃtoṣya madhusūdanam
||7||संपूज्य विधिवद्देवं करमात्रोपलक्षिताः ॥
जयपूर्वैश्च तं स्तोत्रैः संतोष्य मधुसूदनम्
yathāgataṃ te tridaśāḥ prayayustridaśālayam ||
teṣu yāteṣu śabaraḥ sakhā viśvāvasurmama
||8||यथागतं ते त्रिदशाः प्रययुस्त्रिदशालयम् ॥
तेषु यातेषु शबरः सखा विश्वावसुर्मम
divyopahārabhojyāni mālyaṃ cedaṃ dadau mama ||
anarghyametadamlānaṃ śrīrājyasukhadāyakam
||9||दिव्योपहारभोज्यानि माल्यं चेदं ददौ मम ॥
अनर्घ्यमेतदम्लानं श्रीराज्यसुखदायकम्
alakṣmīpāparakṣoghnaṃ yogyaṃ tenāhṛtaṃ mayā ||
śṛṇuṣva tasya saṃsthānaṃ viṣṇoryatkṣetramuttamam
||10||अलक्ष्मीपापरक्षोघ्नं योग्यं तेनाहृतं मया ॥
शृणुष्व तस्य संस्थानं विष्णोर्यत्क्षेत्रमुत्तमम्
apūrvaśilpanaipuṇyaṃ rūpaṃ cāsya manoharam ||
na bhūmijanmanā puṃsā śakyate gadituṃ hi tat ||
tadbhāgyapauruṣābhyāṃ tallakṣitaṃ kathayāmi te ||
samaṃtādgahanākīrṇaṃ kṣetraṃ nīlādrinābhikam
||12||अपूर्वशिल्पनैपुण्यं रूपं चास्य मनोहरम् ॥
न भूमिजन्मना पुंसा शक्यते गदितुं हि तत् ॥
तद्भाग्यपौरुषाभ्यां तल्लक्षितं कथयामि ते ॥
समंताद्गहनाकीर्णं क्षेत्रं नीलाद्रिनाभिकम्
āyāmavistṛtibhyāṃ ca vikhyātaṃ krośapaṃcakam ||
tīrtharājasya velāyāṃ svarṇavālukayāvṛtam
||13||आयामविस्तृतिभ्यां च विख्यातं क्रोशपंचकम् ॥
तीर्थराजस्य वेलायां स्वर्णवालुकयावृतम्
adreḥ śṛṃge mahānuccaḥ kalpasthāyī vaṭo mahān ||
krośāyataḥ puṣpaphalavarjitaḥ pallavojjvalaḥ
||14||अद्रेः शृंगे महानुच्चः कल्पस्थायी वटो महान् ॥
क्रोशायतः पुष्पफलवर्जितः पल्लवोज्ज्वलः
sūryāpakramaṇe tasya chāyāṃ nāpakrameta vai ||
tasya paścātpradeśe hi kuṃḍaṃ rohiṇasaṃjñakam
||15||सूर्यापक्रमणे तस्य छायां नापक्रमेत वै ॥
तस्य पश्चात्प्रदेशे हि कुंडं रोहिणसंज्ञकम्
jalodgamānnīladṛṣadārohaṇavibhūṣitam ||
bahiḥ sphaṭikavedībhiścaturdikṣu parīvṛtam
||16||जलोद्गमान्नीलदृषदारोहणविभूषितम् ॥
बहिः स्फटिकवेदीभिश्चतुर्दिक्षु परीवृतम्
aghasaṃghātahārībhiradbhiḥ pūrṇaṃ manoramam ||
tatpūrvavedikāmadhye nyagrodhacchāyaśītale
||17||अघसंघातहारीभिरद्भिः पूर्णं मनोरमम् ॥
तत्पूर्ववेदिकामध्ये न्यग्रोधच्छायशीतले
indranīlamayo deva āste cakragadādharaḥ ||
ekāśītyaṃgulamitaḥ svarṇapadmopari sthitaḥ
||18||इन्द्रनीलमयो देव आस्ते चक्रगदाधरः ॥
एकाशीत्यंगुलमितः स्वर्णपद्मोपरि स्थितः
aṣṭamīcandraśakalaśobhāvijayibhālabhūḥ ||
smereṃdīvarayugmaśrīdhikkārodyatalocanaḥ
||19||अष्टमीचन्द्रशकलशोभाविजयिभालभूः ॥
स्मेरेंदीवरयुग्मश्रीधिक्कारोद्यतलोचनः
ānanāmṛtabhānūdyatsaṃtāpatrayamocanaḥ ||
nāsāpuṭadvayodbhāsitilapuṣpapraśobhanaḥ
||20||आननामृतभानूद्यत्संतापत्रयमोचनः ॥
नासापुटद्वयोद्भासितिलपुष्पप्रशोभनः
vapuṣo'śmamayatve'pi susmitasrapitādharaḥ ||
hāsasaṃphullagaṃḍābhyāṃ ruciraṃ cibukaṃ hanuḥ
||21||वपुषोऽश्ममयत्वेऽपि सुस्मितस्रपिताधरः ॥
हाससंफुल्लगंडाभ्यां रुचिरं चिबुकं हनुः
ananyapūrvaghaṭitaṃ sṛkkiṇīyugamaṃjasā ||
hāsanimnādharau gaṃḍau cibukaṃ sṛkkiṇī śubhe
||22||अनन्यपूर्वघटितं सृक्किणीयुगमंजसा ॥
हासनिम्नाधरौ गंडौ चिबुकं सृक्किणी शुभे
vahannidarśanaṃ devo viśvakarmādiśilpinām ||
makarāsyakarṇabhūṣāśobhiśrutiyugena saḥ
||23||वहन्निदर्शनं देवो विश्वकर्मादिशिल्पिनाम् ॥
मकरास्यकर्णभूषाशोभिश्रुतियुगेन सः
gurubhārgavayormadhye pūrṇacaṃdropahāsakaḥ ||
graivayaśobhājanakakaṃṭhadeśena paśyatām
||24||गुरुभार्गवयोर्मध्ये पूर्णचंद्रोपहासकः ॥
ग्रैवयशोभाजनककंठदेशेन पश्यताम्
dakṣiṇāvarttaśaṃkhasya muktājanmābhiśaṃkakṛt ||
pīnāyataskaṃdhayugajānudīrghacaturbhujaḥ
||25||दक्षिणावर्त्तशंखस्य मुक्ताजन्माभिशंककृत् ॥
पीनायतस्कंधयुगजानुदीर्घचतुर्भुजः
svacchanirmalahāropaśobhakoraḥsthalo vibhuḥ ||
dhatte caturdaśajagaddivyakaustubhabiṃbitam
||26||स्वच्छनिर्मलहारोपशोभकोरःस्थलो विभुः ॥
धत्ते चतुर्दशजगद्दिव्यकौस्तुभबिंबितम्
nimnanābhihradāviṣṭatanuromālimaṃjulaḥ ||
hāraṃ trivalimadhyena sthāṇutvapariṇāmakaḥ
||27||निम्ननाभिह्रदाविष्टतनुरोमालिमंजुलः ॥
हारं त्रिवलिमध्येन स्थाणुत्वपरिणामकः
suratnamekhalādāmnā kiṃkiṇīmauktikasrajā ||
jagallāvaṇyapuṭake sphicau devasya śobhataḥ
||28||सुरत्नमेखलादाम्ना किंकिणीमौक्तिकस्रजा ॥
जगल्लावण्यपुटके स्फिचौ देवस्य शोभतः
jaghanālaṃvimuktāsrakpītacailopaśobhitam ||
jaṃghāstaṃbhayugaṃ mokṣamāṃgalyatoraṇāśrayam
||29||जघनालंविमुक्तास्रक्पीतचैलोपशोभितम् ॥
जंघास्तंभयुगं मोक्षमांगल्यतोरणाश्रयम्
vṛttānupūrvajānubhyāṃ mālayā prapadīnayā ||
ratnāḍhyavalayābhyāṃ ca śobhete caraṇau vibhoḥ
||30||वृत्तानुपूर्वजानुभ्यां मालया प्रपदीनया ॥
रत्नाढ्यवलयाभ्यां च शोभेते चरणौ विभोः
hārakaṃkaṇakeyūra mukuṭādyairalaṃkṛtam ||
jñānāhaṃkārakaiśvaryaśabdabrahmaṇi keśavaḥ
||31||हारकंकणकेयूर मुकुटाद्यैरलंकृतम् ॥
ज्ञानाहंकारकैश्वर्यशब्दब्रह्मणि केशवः
cakrapadmagadāśaṃkhapariṇāmāni dhārayan ||
sarvāśādyotako devo nīlādrerupari sthitaḥ
||32||चक्रपद्मगदाशंखपरिणामानि धारयन् ॥
सर्वाशाद्योतको देवो नीलाद्रेरुपरि स्थितः
bhaktyā praṇamya dṛṣṭvā yaṃ dehabaṃdhātpramucyate ||
vāmapārśvagatā lakṣmīrāśliṣṭā padmapāṇinā
||33||भक्त्या प्रणम्य दृष्ट्वा यं देहबंधात्प्रमुच्यते ॥
वामपार्श्वगता लक्ष्मीराश्लिष्टा पद्मपाणिना
vallakīvādanaparā bhagavanmukhalocanā ||
sarvalāvaṇyavasatiḥ sarvālaṃkārabhūṣitā
||34||वल्लकीवादनपरा भगवन्मुखलोचना ॥
सर्वलावण्यवसतिः सर्वालंकारभूषिता
tāvapaśyaṃ hi jagataḥ pitarāvacalasthitau ||
tūṣṇīṃbhūtau smeradṛśā'nugṛhṇaṃtau ca paśyataḥ
||35||तावपश्यं हि जगतः पितरावचलस्थितौ ॥
तूष्णींभूतौ स्मेरदृशाऽनुगृह्णंतौ च पश्यतः
sajīvau tāvabudhaṃ bho dīnānugrahakāraṇāt ||
chatrībhūtaphaṇāvṛṃdaḥ śeṣaḥ paścādavasthitaḥ
||36||सजीवौ तावबुधं भो दीनानुग्रहकारणात् ॥
छत्रीभूतफणावृंदः शेषः पश्चादवस्थितः
agre vyavasthitaṃ dṛṣṭaṃ vapurbibhratsudarśanam ||
kṛtāṃjalipuṭaṃ tasya paścādgaruḍamāsthitam
||37||अग्रे व्यवस्थितं दृष्टं वपुर्बिभ्रत्सुदर्शनम् ॥
कृतांजलिपुटं तस्य पश्चाद्गरुडमास्थितम्
evamadbhutarūpaṃ taṃ dṛṣṭvā sākṣācchriyaḥ patim ||
cetorajjubhirākṛṣṭamiva tatraiva dhāvati
||38||एवमद्भुतरूपं तं दृष्ट्वा साक्षाच्छ्रियः पतिम् ॥
चेतोरज्जुभिराकृष्टमिव तत्रैव धावति
anekajanmasāhasraiḥ sukarmāṇyarjitāni cet ||
yugapatparipakvāni yasyāsau taṃ hi paśyati
||39||अनेकजन्मसाहस्रैः सुकर्माण्यर्जितानि चेत् ॥
युगपत्परिपक्वानि यस्यासौ तं हि पश्यति
tīrthasnānatapodānadevayajñavratairapi ||
nālamālokituṃ martyastādṛśaṃ puruṣottamam
||40||तीर्थस्नानतपोदानदेवयज्ञव्रतैरपि ॥
नालमालोकितुं मर्त्यस्तादृशं पुरुषोत्तमम्
ye nīlamūrtiṃ vimalāṃbarābhaṃ dhyāyaṃti viṣṇuṃ puruṣottamastham ||
te kṣīṇabaṃdhāḥ praviśaṃti viṣṇoḥ puraṃ hi yatprāpya na śocatīha
||41||ये नीलमूर्तिं विमलांबराभं ध्यायंति विष्णुं पुरुषोत्तमस्थम् ॥
ते क्षीणबंधाः प्रविशंति विष्णोः पुरं हि यत्प्राप्य न शोचतीह
vidyābhiraṣṭādaśabhiḥ praṇītaṃ nānāvidhaṃ karmaphalaṃ nṛṇāṃ yat ||
ekatra tatsarvamamuṣya viṣṇoḥ saṃdarśanasyaiti śatāṃśamānam
||42||विद्याभिरष्टादशभिः प्रणीतं नानाविधं कर्मफलं नृणां यत् ॥
एकत्र तत्सर्वममुष्य विष्णोः संदर्शनस्यैति शतांशमानम्
kimatra vācyaṃ tvadhikaṃ kṣitīṃdra puṃso matiryāvadupaiti kāmān ||
labheta nīlādripatiṃ praṇamya tato'dhikaṃkṣetrabhuvo mahimnā
||43||किमत्र वाच्यं त्वधिकं क्षितींद्र पुंसो मतिर्यावदुपैति कामान् ॥
लभेत नीलाद्रिपतिं प्रणम्य ततोऽधिकंक्षेत्रभुवो महिम्ना
sa eva dātā kratubhiḥ sa yaṣṭā satyapravaktā sa tu dharmaśīlaḥ ||
sarvairguṇaiḥ sarvabhavairvariṣṭho nīlādrināthaḥ khalu yena dṛṣṭaḥ
||44||स एव दाता क्रतुभिः स यष्टा सत्यप्रवक्ता स तु धर्मशीलः ॥
सर्वैर्गुणैः सर्वभवैर्वरिष्ठो नीलाद्रिनाथः खलु येन दृष्टः
tatra ye sevakāḥ saṃti mādhavasya jagatpateḥ ||
tebhyaḥ sakāśānmāhātmyamidaṃ jñātaṃ mayā nṛpa
||45||तत्र ये सेवकाः संति माधवस्य जगत्पतेः ॥
तेभ्यः सकाशान्माहात्म्यमिदं ज्ञातं मया नृप
tasminparaṃparāyātamādisṛṣṭeḥ purātanam ||
prasiddhamidamākhyānaṃ śrutvā tatrāgato hyaham
||46||तस्मिन्परंपरायातमादिसृष्टेः पुरातनम् ॥
प्रसिद्धमिदमाख्यानं श्रुत्वा तत्रागतो ह्यहम्
tvadājñayā tatra gatvā dṛṣṭvā śrīpuruṣottamam ||
niveditaṃ te rājeṃdra yathecchasi tathā kuru
||47||त्वदाज्ञया तत्र गत्वा दृष्ट्वा श्रीपुरुषोत्तमम् ॥
निवेदितं ते राजेंद्र यथेच्छसि तथा कुरु
iṃdradyumna uvāca
āptavākyādbhagavataḥ śrutvā rūpamaghāpaham ||
kṛtakṛtyo'smi bhagavandivyanirmālyasaṃgamāt
||48||आप्तवाक्याद्भगवतः श्रुत्वा रूपमघापहम् ॥
कृतकृत्योऽस्मि भगवन्दिव्यनिर्माल्यसंगमात्
bahujanmasvarjitāni kṣīṇāni duritāni me ||
adhikārī tvahaṃ jāto darśane śrīpateriha
||49||बहुजन्मस्वर्जितानि क्षीणानि दुरितानि मे ॥
अधिकारी त्वहं जातो दर्शने श्रीपतेरिह
sarvātmanāhaṃ yāsyāmi rājyena susamṛddhinā ||
tatrāvāsaṃ kariṣyāmi puradurgāṇi caiva hi
||50||सर्वात्मनाहं यास्यामि राज्येन सुसमृद्धिना ॥
तत्रावासं करिष्यामि पुरदुर्गाणि चैव हि
kratunā hayamedhena yakṣye prītyai muradviṣaḥ ||
śatopacāraiḥ śrīnāthaṃ pūjayiṣye dinedine
||51||क्रतुना हयमेधेन यक्ष्ये प्रीत्यै मुरद्विषः ॥
शतोपचारैः श्रीनाथं पूजयिष्ये दिनेदिने
vratopavāsaniyamaiḥ prīṇayiṣye jagadgurum ||
vākyāmṛtena saṃtaptaṃ yathā māmabhiṣekṣyati
||52||व्रतोपवासनियमैः प्रीणयिष्ये जगद्गुरुम् ॥
वाक्यामृतेन संतप्तं यथा मामभिषेक्ष्यति
dīnānukaṃpī bhagavānsākṣānnārāyaṇo vibhuḥ ||
evaṃ sa śraddhayā bhaktyā saṃstute yāvadīśvaram
||53||दीनानुकंपी भगवान्साक्षान्नारायणो विभुः ॥
एवं स श्रद्धया भक्त्या संस्तुते यावदीश्वरम्
nāradastatra saṃprāpto bhuvanālokakautukī ||
tamāyāṃtamṛṣiṃ dṛṣṭvā vaiṣṇavāgryaṃ vidheḥ sutam
||54||नारदस्तत्र संप्राप्तो भुवनालोककौतुकी ॥
तमायांतमृषिं दृष्ट्वा वैष्णवाग्र्यं विधेः सुतम्
āśaśaṃsa svakāryasya siddhiṃ narapatistadā ||
utthāya sahasā viprāḥ pādyārghyācamanīyakaiḥ ||
varāsanasthaṃ praṇataḥ provācedaṃ kṛtāṃjaliḥ
||55||आशशंस स्वकार्यस्य सिद्धिं नरपतिस्तदा ॥
उत्थाय सहसा विप्राः पाद्यार्घ्याचमनीयकैः ॥
वरासनस्थं प्रणतः प्रोवाचेदं कृतांजलिः
indradyumna uvāca
adya me saphalā yajñā dānamadhyayanaṃ tapaḥ
||56||अद्य मे सफला यज्ञा दानमध्ययनं तपः
yanme gṛhaṃ samāgacchaddvitīyā brahmaṇastanuḥ ||
kṛtārtho yadyapi mune āgamānugrahāttava
||57||यन्मे गृहं समागच्छद्द्वितीया ब्रह्मणस्तनुः ॥
कृतार्थो यद्यपि मुने आगमानुग्रहात्तव
tathāpi tvatprasādāya kimājñāṃ karavāṇi te ||
kiṃ prayojanamuddiśya bhavanaṃ me pavitritam
||58||तथापि त्वत्प्रसादाय किमाज्ञां करवाणि ते ॥
किं प्रयोजनमुद्दिश्य भवनं मे पवित्रितम्
jaiminiruvāca
tacchrutvā nṛpatervākyaṃ bhaktipraśrayakomalam ||
uvāca brahmaṇaḥ putraḥ smitapūrvaṃ mahīpatim
||59||तच्छ्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं भक्तिप्रश्रयकोमलम् ॥
उवाच ब्रह्मणः पुत्रः स्मितपूर्वं महीपतिम्
nārada uvāca
iṃdradyumna nṛpaśreṣṭha vimalaistvadguṇotkaraiḥ ||
prīṇitā devatāḥ siddhā munayo brahmaṇā saha
||60||इंद्रद्युम्न नृपश्रेष्ठ विमलैस्त्वद्गुणोत्करैः ॥
प्रीणिता देवताः सिद्धा मुनयो ब्रह्मणा सह
svapratiṣṭhā pṛthagyogyā guṇā ekaikaśastava ||
brahmaṇaḥ sadane sthityai paryāptāstu samīhitāḥ
||61||स्वप्रतिष्ठा पृथग्योग्या गुणा एकैकशस्तव ॥
ब्रह्मणः सदने स्थित्यै पर्याप्तास्तु समीहिताः
avatīrṇo naraṃ draṣṭuṃ tiṣṭhaṃtaṃ badarāśrame ||
taddhyānāvasare jñāto vyavasāyastavedṛśaḥ
||62||अवतीर्णो नरं द्रष्टुं तिष्ठंतं बदराश्रमे ॥
तद्ध्यानावसरे ज्ञातो व्यवसायस्तवेदृशः
sādhu vyavasitaṃ rājanyābhūtte buddhirīdṛśī ||
sahasrajanmasvabhyāsādbhaktirbhavati bhūpate
||63||साधु व्यवसितं राजन्याभूत्ते बुद्धिरीदृशी ॥
सहस्रजन्मस्वभ्यासाद्भक्तिर्भवति भूपते
nīlācalaguhāvāse mādhave jagatāṃ dhave ||
pitāmaho mahāprājño yamārādhya jagatpatim
||64||नीलाचलगुहावासे माधवे जगतां धवे ॥
पितामहो महाप्राज्ञो यमाराध्य जगत्पतिम्
vinirmame sṛṣṭimimāṃ lebhe paitāmahaṃ padam ||
tadanvayaprasūto'si yuktā te bhaktirīdṛśī
||65||विनिर्ममे सृष्टिमिमां लेभे पैतामहं पदम् ॥
तदन्वयप्रसूतोऽसि युक्ता ते भक्तिरीदृशी
caturvargaphalā bhaktirviṣṇau nālpatapaḥphalam ||
anādyavidyā sudṛḍhapañcakleśavivarddhinī
||66||चतुर्वर्गफला भक्तिर्विष्णौ नाल्पतपःफलम् ॥
अनाद्यविद्या सुदृढपञ्चक्लेशविवर्द्धिनी
ekaiveyaṃ viṣṇubhaktistaducchedāya jāyate ||
bhavāraṇye pratipadaṃ duḥkhasaṃkaṭasaṃkule
||67||एकैवेयं विष्णुभक्तिस्तदुच्छेदाय जायते ॥
भवारण्ये प्रतिपदं दुःखसंकटसंकुले
narāṇāṃ bhramatāṃ viṣṇubhaktirekā sukhapradā ||
nirālaye dvaṃdvavātaprodyatesminsudustare
||68||नराणां भ्रमतां विष्णुभक्तिरेका सुखप्रदा ॥
निरालये द्वंद्ववातप्रोद्यतेस्मिन्सुदुस्तरे
nimagnānāṃ bhavāṃbhodhau viṣṇubhaktistariḥ smṛtā ||
āśrityaikāṃ bhagavatīṃ viṣṇubhaktiṃ tu mātaram
||69||निमग्नानां भवांभोधौ विष्णुभक्तिस्तरिः स्मृता ॥
आश्रित्यैकां भगवतीं विष्णुभक्तिं तु मातरम्
santaḥ santuṣṭamanaso na tu śocanti jātucit ||
viṣṇubhaktisudhāpānasaṃhṛṣṭānāṃ mahātmanām
||70||सन्तः सन्तुष्टमनसो न तु शोचन्ति जातुचित् ॥
विष्णुभक्तिसुधापानसंहृष्टानां महात्मनाम्
brāhmyaṃ padaṃ svalpalābho bhājanānāṃ vimuktaye ||
trividho yoṃ'hasā rāśiḥ sumahāñjanmināṃ nṛpa
||71||ब्राह्म्यं पदं स्वल्पलाभो भाजनानां विमुक्तये ॥
त्रिविधो योंऽहसा राशिः सुमहाञ्जन्मिनां नृप
viṣṇubhaktimahādāvavahnau sa śalabhāyate ||
prayāgagaṃgāpramukhatīrthāni ca tapāṃsi ca
||72||विष्णुभक्तिमहादाववह्नौ स शलभायते ॥
प्रयागगंगाप्रमुखतीर्थानि च तपांसि च
aśvamedhaḥ kratuvaro dānāni sumahāṃti ca ||
vratopavāsaniyamāḥ sahasrāṇyarjitā api
||73||अश्वमेधः क्रतुवरो दानानि सुमहांति च ॥
व्रतोपवासनियमाः सहस्राण्यर्जिता अपि
samūha eṣāmekatra guṇitaḥ koṭikoṭibhiḥ ||
viṣṇubhakteḥ sahasrāṃśasamo'sau na hi kīrtitaḥ
||74||समूह एषामेकत्र गुणितः कोटिकोटिभिः ॥
विष्णुभक्तेः सहस्रांशसमोऽसौ न हि कीर्तितः
jaiminiruvāca
viṣṇubhaktestu māhātmyaṃ śrutvā brahmarṣiṇoditam ||
viṣṇubhakteḥ svarūpaṃ hi jñātukāmaḥ kṣitīśvaraḥ
||75||विष्णुभक्तेस्तु माहात्म्यं श्रुत्वा ब्रह्मर्षिणोदितम् ॥
विष्णुभक्तेः स्वरूपं हि ज्ञातुकामः क्षितीश्वरः
nāradaṃ punarāhedaṃ vākyaṃ satkārayuktimān
||76||नारदं पुनराहेदं वाक्यं सत्कारयुक्तिमान्
indradyumna uvāca
mahimā viṣṇubhaktestu sādhu prokto mahāmune ||
tasyāḥ svarūpa jijñāsā cirānme hṛdi varttate
||77||महिमा विष्णुभक्तेस्तु साधु प्रोक्तो महामुने ॥
तस्याः स्वरूप जिज्ञासा चिरान्मे हृदि वर्त्तते
lakṣaṇaṃ varṇayedānīṃ bhaktervaiṣṇavapuṃgava ||
tvadanyo na hi vaktā syādvijñāto me mahītale
||78||लक्षणं वर्णयेदानीं भक्तेर्वैष्णवपुंगव ॥
त्वदन्यो न हि वक्ता स्याद्विज्ञातो मे महीतले
nārada uvāca
sādhu rājaṃstvayā pṛṣṭaṃ bhaktilakṣaṇamuttamam ||
kathayiṣye yathārthaṃ tvāṃ bhaktibhājanamuttamam
||79||साधु राजंस्त्वया पृष्टं भक्तिलक्षणमुत्तमम् ॥
कथयिष्ये यथार्थं त्वां भक्तिभाजनमुत्तमम्
apātre na hi vācyeyaṃ nareṃ'dhe malināṃtare ||
śṛṇuṣvāvahito rājanprocyamānāṃ mayānagha
||80||अपात्रे न हि वाच्येयं नरेंऽधे मलिनांतरे ॥
शृणुष्वावहितो राजन्प्रोच्यमानां मयानघ
sāmānyato viśeṣācca viṣṇorbhaktiṃ sanātanīm ||
atyantasukhasaṃprāptau vicchede duḥkhasaṃtateḥ
||81||सामान्यतो विशेषाच्च विष्णोर्भक्तिं सनातनीम् ॥
अत्यन्तसुखसंप्राप्तौ विच्छेदे दुःखसंततेः
hetureko'yameveti saṃśrayādbhaktirucyate ||
tridhā sā guṇabhedena turīyā nirguṇā matā
||82||हेतुरेकोऽयमेवेति संश्रयाद्भक्तिरुच्यते ॥
त्रिधा सा गुणभेदेन तुरीया निर्गुणा मता
kāmakrodhābhibhūtānāṃ dṛṣṭvā yānyaṃ na paśyatām ||
labdhaye cābhicārāya bhaktiḥ syānnṛpa tāmasī
||83||कामक्रोधाभिभूतानां दृष्ट्वा यान्यं न पश्यताम् ॥
लब्धये चाभिचाराय भक्तिः स्यान्नृप तामसी
yaśase cātiriktāya parasya sparddhayāpi vā ||
prasaṃgātparalokāya bhaktiḥ sā rājasī smṛtā
||84||यशसे चातिरिक्ताय परस्य स्पर्द्धयापि वा ॥
प्रसंगात्परलोकाय भक्तिः सा राजसी स्मृता
āmuṣmikaṃ sthirataraṃ dṛṣṭvā bhāvānvinaśvarān ||
paśyatāśramavarṇoktāndharmānnaiva jihāsatā
||85||आमुष्मिकं स्थिरतरं दृष्ट्वा भावान्विनश्वरान् ॥
पश्यताश्रमवर्णोक्तान्धर्मान्नैव जिहासता
ātmajñānāya yā bhaktiḥ kriyate sā tu sāttvikī ||
jagaccedaṃ jagannātho nānyaṃ cāpi ca kāraṇam
||86||आत्मज्ञानाय या भक्तिः क्रियते सा तु सात्त्विकी ॥
जगच्चेदं जगन्नाथो नान्यं चापि च कारणम्
ahaṃ ca na tato bhinno mattosau na pṛthaksthitaḥ ||
hīnaṃ bahirupādhīnāṃ premotkarṣeṇa bhāvanam
||87||अहं च न ततो भिन्नो मत्तोसौ न पृथक्स्थितः ॥
हीनं बहिरुपाधीनां प्रेमोत्कर्षेण भावनम्
durlabhā bhaktiraiṣā hi muktaye'dvaitasaṃjñitā ||
sāttvikyā brahmaṇaḥ sthānaṃ rājasyā śakralokatām
||88||दुर्लभा भक्तिरैषा हि मुक्तयेऽद्वैतसंज्ञिता ॥
सात्त्विक्या ब्रह्मणः स्थानं राजस्या शक्रलोकताम्
prayāṃti bhuktvā bhogānhi tāmasyā pitṛlokatām ||
punarāgatya bhūrlokaṃ bhaktiṃ tāṃ vaiparītyataḥ
||89||प्रयांति भुक्त्वा भोगान्हि तामस्या पितृलोकताम् ॥
पुनरागत्य भूर्लोकं भक्तिं तां वैपरीत्यतः
tāmaso rājasīṃ kuryādrājasaḥ sāttvikīṃ tathā ||
sāttviko muktimāpnoti kṛtvā cādvaitabhāvanām
||90||तामसो राजसीं कुर्याद्राजसः सात्त्विकीं तथा ॥
सात्त्विको मुक्तिमाप्नोति कृत्वा चाद्वैतभावनाम्
ekāmapi samāśritya kramānmuktipathaṃ vrajet ||
viṣṇubhaktivihīnasya śrautasmārtāśca yāḥ kriyāḥ
||91||एकामपि समाश्रित्य क्रमान्मुक्तिपथं व्रजेत् ॥
विष्णुभक्तिविहीनस्य श्रौतस्मार्ताश्च याः क्रियाः
prāyaścittādikaṃ tīrthaṃ yātrā kṛcchrādikaṃ tapaḥ ||
kule prasūtiḥ śilpāni sarvaṃ laukikabhūṣaṇam
||92||प्रायश्चित्तादिकं तीर्थं यात्रा कृच्छ्रादिकं तपः ॥
कुले प्रसूतिः शिल्पानि सर्वं लौकिकभूषणम्
kāyakleśaḥ phalaṃ teṣāṃ svairiṇī vyabhicāravat ||
kulācāravihīno'pi dṛḍhabhaktirjiteṃdriyaḥ
||93||कायक्लेशः फलं तेषां स्वैरिणी व्यभिचारवत् ॥
कुलाचारविहीनोऽपि दृढभक्तिर्जितेंद्रियः
praśasyaḥ sarvalokānāṃ na tvaṣṭādaśavidyakaḥ ||
bhaktihīno nṛpaśreṣṭha sajjātirddhārmikastathā
||94||प्रशस्यः सर्वलोकानां न त्वष्टादशविद्यकः ॥
भक्तिहीनो नृपश्रेष्ठ सज्जातिर्द्धार्मिकस्तथा
nālpabhāgyasya puṃso hi viṣṇau bhaktiḥ prajāyate ||
yāṃ tu saṃpādya yatnena kṛtakṛtyo na sīdati
||95||नाल्पभाग्यस्य पुंसो हि विष्णौ भक्तिः प्रजायते ॥
यां तु संपाद्य यत्नेन कृतकृत्यो न सीदति
yayā vetti jagannāthaṃ sā vidyā parikīrtitā ||
yena prīṇāti bhagavāṃstatkarmāśubhanāśanam
||96||यया वेत्ति जगन्नाथं सा विद्या परिकीर्तिता ॥
येन प्रीणाति भगवांस्तत्कर्माशुभनाशनम्
viṣṇubhaktaśca saṃproktastābhyāṃ yukto dṛḍhavrataḥ ||
yatpādapāṃsunā viśvaṃ pūyate sacarācaram
||97||विष्णुभक्तश्च संप्रोक्तस्ताभ्यां युक्तो दृढव्रतः ॥
यत्पादपांसुना विश्वं पूयते सचराचरम्
sṛṣṭisthitivināśānāṃ svecchayā prabhavatyasau ||
ki punaḥ kṣudrakāmānāṃ bhūmisvargādisaṃpadām
||98||सृष्टिस्थितिविनाशानां स्वेच्छया प्रभवत्यसौ ॥
कि पुनः क्षुद्रकामानां भूमिस्वर्गादिसंपदाम्
vāsudevasya bhaktasya na bhedo vidyate'nayoḥ ||
vāsudevasya ye bhaktāsteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam
||99||वासुदेवस्य भक्तस्य न भेदो विद्यतेऽनयोः ॥
वासुदेवस्य ये भक्तास्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम्
praśāṃtacittāḥ sarveṣāṃ saumyāḥ kāmajiteṃdriyāḥ ||
karmaṇā manasā vācā paradrohamanicchavaḥ
||100||प्रशांतचित्ताः सर्वेषां सौम्याः कामजितेंद्रियाः ॥
कर्मणा मनसा वाचा परद्रोहमनिच्छवः
dayārdramanaso nityaṃ steyahiṃsāparāṅmukhāḥ ||
guṇeṣu parakāryeṣu pakṣapātamudānvitāḥ
||1||दयार्द्रमनसो नित्यं स्तेयहिंसापराङ्मुखाः ॥
गुणेषु परकार्येषु पक्षपातमुदान्विताः
sadācārāvadātāśca parotsavanijotsavāḥ ||
paśyāvaḥ sarvabhūtasthaṃ vāsudevamamatsarāḥ
||2||सदाचारावदाताश्च परोत्सवनिजोत्सवाः ॥
पश्यावः सर्वभूतस्थं वासुदेवममत्सराः
dīnānukaṃpino nityaṃ bhṛśaṃ parahitaiṣiṇaḥ ||
rājopacārapūjāyāṃ lālanāḥ svakumāravat
||3||दीनानुकंपिनो नित्यं भृशं परहितैषिणः ॥
राजोपचारपूजायां लालनाः स्वकुमारवत्
kṛṣṇasarpādiva bhayaṃ bāhye paricaraṃti te ||
viṣayeṣvavivekānāṃ yā prītirupajāyate
||4||कृष्णसर्पादिव भयं बाह्ये परिचरंति ते ॥
विषयेष्वविवेकानां या प्रीतिरुपजायते
vitanvate tu tāṃ prītiṃ śatakoṭiguṇāṃ harau ||
nityakartavyatābuddhyā yajaṃtaḥ śaṃkarādikān
||5||वितन्वते तु तां प्रीतिं शतकोटिगुणां हरौ ॥
नित्यकर्तव्यताबुद्ध्या यजंतः शंकरादिकान्
viṣṇusvarūpāndhyāyaṃti bhaktyā pitṛgaṇeṣvapi ||
viṣṇoranyaṃ na paśyaṃti viṣṇuṃ nānyatpṛthaggatam
||6||विष्णुस्वरूपान्ध्यायंति भक्त्या पितृगणेष्वपि ॥
विष्णोरन्यं न पश्यंति विष्णुं नान्यत्पृथग्गतम्
pārthakyaṃ na ca pārthakyaṃ samaṣṭivyaṣṭirūpiṇaḥ ||
jagannātha tavāsmīti dāsastvaṃ cāsmi no pṛthak
||7||पार्थक्यं न च पार्थक्यं समष्टिव्यष्टिरूपिणः ॥
जगन्नाथ तवास्मीति दासस्त्वं चास्मि नो पृथक्
antaryāmī yadā devaḥ sarveṣāṃ hṛdi saṃsthitaḥ ||
sevyo vā sevako vāpi tvatto nānyo'sti kaścana
||8||अन्तर्यामी यदा देवः सर्वेषां हृदि संस्थितः ॥
सेव्यो वा सेवको वापि त्वत्तो नान्योऽस्ति कश्चन
iti bhāvanayā kṛtāvadhānāḥ praṇamaṃtaḥ satataṃ ca kīrttayaṃtaḥ ||
harimabjajavandyapādapadmaṃ prabhajaṃtastṛṇavajjagajjaneṣu
||9||इति भावनया कृतावधानाः प्रणमंतः सततं च कीर्त्तयंतः ॥
हरिमब्जजवन्द्यपादपद्मं प्रभजंतस्तृणवज्जगज्जनेषु
upakṛtikuśalā jagatsvajasraṃ parakuśalāni nijāni manyamānāḥ ||
api paraparibhāvane dayārdrāḥ śivamanasaḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ
||110||उपकृतिकुशला जगत्स्वजस्रं परकुशलानि निजानि मन्यमानाः ॥
अपि परपरिभावने दयार्द्राः शिवमनसः खलु वैष्णवाः प्रसिद्धाः
dṛṣadi paradhane ca loṣṭakhaṃḍe paravanitāsu ca kūṭaśālmalīṣu ||
sakhiripusahajeṣu bandhuvarge samamatayaḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ
||13||दृषदि परधने च लोष्टखंडे परवनितासु च कूटशाल्मलीषु ॥
सखिरिपुसहजेषु बन्धुवर्गे सममतयः खलु वैष्णवाः प्रसिद्धाः
haricaraṇasarojayugmacittā jaḍimadhiyaḥ sukhaduḥkhasāmyarūpāḥ ||
apaciticaturā harau nijātmanatavacasaḥ khalu vaiṣṇavāḥ prasiddhāḥ
||14||हरिचरणसरोजयुग्मचित्ता जडिमधियः सुखदुःखसाम्यरूपाः ॥
अपचितिचतुरा हरौ निजात्मनतवचसः खलु वैष्णवाः प्रसिद्धाः
rathacaraṇagadābjaśaṃkhamudrākṛtitilakāṃkitabāhumūlamadhyāḥ ||
muraripucaraṇapraṇāmadhūlīdhṛtakavacāḥ khalu vaiṣṇavā jayaṃti
||15||रथचरणगदाब्जशंखमुद्राकृतितिलकांकितबाहुमूलमध्याः ॥
मुररिपुचरणप्रणामधूलीधृतकवचाः खलु वैष्णवा जयंति
murajidapadhanāpakṛṣṭagandhottamatulasīdalamālyacaṃdanairye ||
varayitumiva muktimāptabhūṣākṛtirucirāḥ khalu vaiṣṇavā jayaṃti
||16||मुरजिदपधनापकृष्टगन्धोत्तमतुलसीदलमाल्यचंदनैर्ये ॥
वरयितुमिव मुक्तिमाप्तभूषाकृतिरुचिराः खलु वैष्णवा जयंति
vigalitamadamānaśuddhacittāḥ prasabhavinasyadahaṃkṛtipraśāṃtāḥ ||
naraharimamarāptabaṃdhumiṣṭvā kṣayitaśucaḥ khalu vaiṣṇavā jayaṃti
||17||विगलितमदमानशुद्धचित्ताः प्रसभविनस्यदहंकृतिप्रशांताः ॥
नरहरिममराप्तबंधुमिष्ट्वा क्षयितशुचः खलु वैष्णवा जयंति
bhagavati satataṃ prabhaktibhājāṃ śubhacaritaṃ tava lakṣma nobhyadhāyi ||
śrutipathabhavatīrṇamāśu puṃsāṃ harati malaṃ cirasaṃcitaṃ yadetat
||16||भगवति सततं प्रभक्तिभाजां शुभचरितं तव लक्ष्म नोभ्यधायि ॥
श्रुतिपथभवतीर्णमाशु पुंसां हरति मलं चिरसंचितं यदेतत्
na hi dhanamapi mṛgyate kadācinna khalu śarīrajakhedasaṃprayogaḥ ||
mṛdulaghuvacasābhidhānakīrtiṃ bhajanamahaṃ tava dāsya eva ciṃtā
||19||न हि धनमपि मृग्यते कदाचिन्न खलु शरीरजखेदसंप्रयोगः ॥
मृदुलघुवचसाभिधानकीर्तिं भजनमहं तव दास्य एव चिंता
śubhacaritamapi dviṣaṃti puṃsāṃ svayamiha duścaritānubaṃdhacittāḥ ||
mahadakuśalamapyavāpya susthā bhagarasarasikā avaiṣṇavāste ||
paramasukhapadaṃ hṛdaṃbujasthaṃ kṣaṇamapi nānusajjaṃti mattabhāvāḥ ||
vitathavacanajālakairajasraṃ pidadhati nāma hareravaiṣṇavāste
||21||शुभचरितमपि द्विषंति पुंसां स्वयमिह दुश्चरितानुबंधचित्ताः ॥
महदकुशलमप्यवाप्य सुस्था भगरसरसिका अवैष्णवास्ते ॥
परमसुखपदं हृदंबुजस्थं क्षणमपि नानुसज्जंति मत्तभावाः ॥
वितथवचनजालकैरजस्रं पिदधति नाम हरेरवैष्णवास्ते
parayuvatidhaneṣu nityalubdhāḥ kṛpaṇadhiyo nijakukṣibhārapūrṇāḥ ||
niyataparamahattvamanyamānā narapaśavaḥ khalu viṣṇubhaktihīnāḥ
||22||परयुवतिधनेषु नित्यलुब्धाः कृपणधियो निजकुक्षिभारपूर्णाः ॥
नियतपरमहत्त्वमन्यमाना नरपशवः खलु विष्णुभक्तिहीनाः
anavaratamanāryasaṃgaraktāḥ paraparibhāvakahiṃsakā'tiraudrāḥ ||
naraharicaraṇasmṛtau viraktā naramalināḥ khalu dūrato hi varjyāḥ
||123||अनवरतमनार्यसंगरक्ताः परपरिभावकहिंसकाऽतिरौद्राः ॥
नरहरिचरणस्मृतौ विरक्ता नरमलिनाः खलु दूरतो हि वर्ज्याः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāde daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||