दौवारिकाय राजर्षिरिंद्रद्युम्नो महायशाः
नारद उवाच
दौवारिकाय राजर्षिरिंद्रद्युम्नो महायशाः ॥
सार्वभौमो वैष्णवाग्र्यो धातारं द्रष्टुमागतः
॥१॥यात्वयं पुरतस्तस्य यदि त्वमनुमन्यसे ॥
इत्युक्तस्तं पुनः प्राह नारदं मणिकोदरः
॥२॥स्वामिंस्त्वयागतो योऽसौ न सामान्यो हि बुध्यते ॥
यत्र पश्यसि दिक्पालान्पितॄन्मन्वंतराधिपान्
॥३॥तत्रायं मर्त्त्यनिलयस्तिष्ठेदपि हि पौरुषम् ॥
भवान्गत्वा पद्मयोनिं विज्ञाप्यैनं प्रवेशय
॥४॥सभाद्वारगतो योऽसौ दिक्पालैः सह यास्यति ॥
एकाग्रचित्तो भगवान्गायने चतुराननः
॥५॥अस्माकं द्वारि युक्तानां प्रतीक्ष्योऽवसरो ध्रुवम् ॥
न क्रोधो मयि कर्त्तव्यो दासे तव पितुश्च ते
॥६॥इत्युक्तो नारदो गत्वा ब्रह्माणं जगतां पतिम् ॥
नत्वा साष्टांगपतनं विज्ञप्तो वसुधाधिपः
॥७॥कटाक्षेणादिशत्सोऽथ इन्द्रद्युम्नप्रवेशनम् ॥
नोवाच किंचिद्भगवान्गाने दत्तावधानतः
॥८॥दिव्यगायनसंगीते कौतुकाविष्टमानसः ॥
ज्ञात्वेंगितं नारदोऽथ इंद्रद्युम्नं नृपोत्तमम् ॥
प्रवेशयामास ततः शक्राद्यैः सुनिरीक्षितः
॥९॥दृष्ट्वा पितामहं दूरात्स्रष्टारं जगतां नृपः ॥
अमन्यत द्विजश्रेष्ठाः साक्षाद्दारुमयं हरिम्
॥१०॥शनैः शनैर्ययौ भूपः प्रणमंश्च कृतांजलिः ॥
स्तुवन्नमन्प्रणिपतन्साध्वसस्खलितं व्रजन् ॥
किंचिद्दूरे स्थितो भूपो नारदस्य निदेशतः
॥११॥ततः पुण्यं गीयमानं चरितं सिंधुजापतेः ॥
शृण्वंश्चतुर्मुखस्तस्थौ मुहू्र्त्तं द्विजपुंगवाः
॥१२॥सावित्रीशारदाभ्यां च वीज्यमानस्तु पार्श्वयोः ॥
शुद्धदेहधरैर्वेदैः स्तूयमानः स्वयंभुवः
॥१३॥कलाकाष्ठानिमेषादि कल्पयन्युगपर्ययम् ॥
न जराजन्ममरणं रूपादिपरिणामनम्
॥१४॥यस्य लोकगतानां वै नाधयो व्याधयस्तथा ॥
मन्वतरादयो यत्र युगावर्त्तादयस्तथा
॥१५॥कल्पांताद्या न विद्यंते स साक्षात्परमेश्वरः ॥
गीतावसाने तं भूपमुवाच प्रहसन्निव
॥१६॥इंद्रद्युम्न महासत्त्व साक्षात्त्वं भगवत्प्रियः ॥
अन्यस्य दुर्लभो लोकः सत्याख्यो विदितस्तव
॥१७॥अत्रागतिं हि वांछंतो मुनयः क्षीणकल्मषाः ॥
तपोनिष्ठाश्च तिष्ठंति यावदाभूतसंप्लवम्
॥१८॥चतुर्दशसु लोकेषु सृष्टानां प्राणिनां हि यत् ॥
चैतन्यादिविचित्राणि सर्वेषामाश्रयो ह्यसौ
॥१९॥जानन्नपि हि तत्कार्यं मानयन्नृपसत्तमम् ॥
उवाच परमप्रीत इंद्रद्युम्नं पितामहः
॥२०॥किमर्थमागतोस्यत्र तद्ब्रूहि हृदयस्थितम् ॥
मयि दृष्टे न दुष्प्रापममृतं किन्नु वांछितम्
॥२१॥इन्द्रद्युम्न उवाच
अंतर्यामिन्हि भगवंस्त्वदज्ञातं कुतो भवेत् ॥
तथापि प्रश्नो यो नाथ मय्यनुक्रोश एव सः
॥२२॥मूर्ध्न्याधाय तवानुज्ञां कथितं तव सूनुना ॥
इष्टाः सहस्रं क्रतवस्तदंते दारुदेहभृत्
॥२३॥आविर्बभूव भगवान्भूतभव्यभवत्प्रभुः ॥
त्वदनुग्रहसंपत्तिवशादेवावलोकयन्
॥२४॥तादृशं पुंडरीकाक्षं येन त्वल्लोकमागतः ॥
यस्यारब्धो मया देव प्रासादस्तत्र चेत्स्वयम्
॥२५॥गत्वा देवं जगन्नाथं स्थापयिष्यसि चेत्प्रभो ॥
त्वदनुग्रहस्तु सफलो भवेन्मे लोकभावन
॥२६॥एतदर्थं जगत्स्वामिन्नारदेन सहाधुना ॥
त्वत्पादपद्मयुगलं द्रष्टुं त्वल्लोकमागतः
॥२७॥प्रसीद मां कुरुष्वेदं जगन्नाथस्त्वमेव हि ॥
त्वमेव स जगन्नाथो न भेदो युवयोर्विभो
॥२८॥स्थाप्यः स्थापयिता चासि वेद्यो वेदयिता भवान्
॥२९॥जैमिनिरुवाच
एवं विज्ञापनांते तु दुर्वासा स महामुनिः ॥
प्रणम्य साष्टांगपातं कृतांजलिरुपस्थितः ॥
प्रोवाच विनयान्नीचो धातारं जगतां गुरुम्
॥३०॥विभो द्वारप्रवेशेऽत्र दौवारिकनिवारिताः ॥
लोकपालाः सपितरस्तथा मन्वंतराधिपाः
॥३१॥तिष्ठंति दीनजनवत्सुचिराल्लोकभावन ॥
तदाज्ञापय पश्यंतु तव पादसरोरुहम्
॥३२॥तच्छ्रुत्वा देवदेवस्तु तदा दुर्वाससो वचः ॥
प्रहस्य वचनं प्राह नैषां प्रस्ताव एव हि
॥३३॥इंद्रद्युम्नेन स्पर्द्धंते किं तु मोहवशानुगाः ॥
जीवन्मुक्तोऽयं नृपतिः क्षीणकर्माघसंहतिः
॥३४॥मत्संततेः पंचमोऽयं वैष्णवो विष्णुतत्परः ॥
एते हि सुखभोगाय कर्मणा प्राप्तपौरुषाः
॥३५॥अत्रागतिं प्रार्थयंतस्तपस्तप्त्वा हि देवताः ॥
ममानुग्रहत एते आयाता मदुपासने
॥३६॥तथापि त्वदनुज्ञाता आयांतु मम दर्शने ॥
ततः प्रविष्टास्ते देवा दुर्वासोवचनेन वै
॥३७॥दूरात्प्रणेमुर्ब्रह्माणं गायनानां समीपतः ॥
इंद्रद्युम्नं नरपतिं संलपंतं कृतांजलिम्
॥३८॥ताँल्लोकपालान्प्रणतान्कटाक्षेण जगत्प्रभुः ॥
अनुजग्राह कथयन्निंद्रद्युम्नं ससादरम्
॥३९॥राजन्कृतस्त्वया सत्यं प्रासादो भगवत्स्थितौ ॥
नायं कालस्तथा राज्यं न वा त्वत्संततिर्नृप
॥४०॥गीतगानावसरतो भूयान्कालो गतस्तव ॥
मन्वंतरो हि दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः
॥४१॥तव वंशोऽपि विच्छिन्नः कोटिशः क्षितिपा गताः ॥
देवोंऽतिमश्च प्रासादो द्वयमत्रावशिष्यते
॥४२॥द्वितीयस्य मनोरादियुगं स्वारोचिषस्य तु ॥
ममांतिकेऽत्र वसतोमृत्युर्वा न जरा तथा
॥४३॥विपर्ययमृतूनां वा न कालपरिणामता ॥
तद्गच्छ भूमौ राजेंद्र देवं प्रासादमेव च
॥४४॥आत्मसंबंधिनं कृत्वा पुनरायाहि वेगवान् ॥
अथवाहं प्रयास्यामि तवानुपदमेव हि
॥४५॥त्वमग्रतो धरां गत्वा यावत्संभारमृद्धिमत् ॥
करिष्यसि महाभाग तावदेव व्रजाम्यहम्
॥४६॥इत्याज्ञाप्येंद्रद्युम्नं तं भगवान्स पितामहः ॥
देवान्पुरःस्थितानाह विनयानतकंधरान्
॥४७॥बद्धांजलीन्साध्वसांस्तांस्तत्पादन्यस्तवीक्षणान् ॥
उवाच भगवान्स्निग्धगंभीरवचसा द्विजाः
॥४८॥किमर्थमागताः सर्वे युगपत्तु दिवौकसः ॥
यत्कार्यं वो मया कार्यं विज्ञापयत मा चिरम्
॥४९॥जैमिनिरुवाच
इति श्रुत्वा वचो धातुस्त्रिदशा विगतज्वराः ॥
प्रत्यूचुर्हर्षिताः सर्वे भगवंतं पितामहम्
॥५०॥देवा ऊचुः
उपासितः पुरास्माभिर्यो नीलाद्रौ मणीमयः ॥
अन्तर्हितः कथं देव इदानीं दारुदेहधृक्
॥५१॥आविर्भूतः क्रतोरंत इन्द्रद्युम्नस्य भूपतेः ॥
एतस्य कारणं ज्ञातुं भवतः पादपंकजम्
॥५२॥आराधितुमिहायाताः प्रसीद कथयस्व तत् ॥
इत्युक्ते त्रिदशैर्देवो भगवान्पंकजासनः
॥५३॥रहस्यमेतद्भो देवाः कस्यचिन्नोदितं पुरा ॥
सर्वे समुदिता यस्मादपृच्छत चिरागताः
॥५४॥ततो वः कथयिष्यामि सुराणां गुह्यमुत्तमम् ॥
पूर्वे परार्द्धे भो देवाः क्षेत्रं श्रीपुरुषोत्तमम्
॥५५॥नीलाश्मवपुरास्थाय न तत्याज जनार्दनः ॥
सांप्रतं मे द्वितीयं तु परार्द्धं समुपस्थितम्
॥५६॥मनुः स्वायम्भुवो नाम श्वेतवाराहकल्पके ॥
प्रवर्त्ततेऽयं कालो वै प्रातराद्यदिनस्य च
॥५७॥दारुमूर्तिरयं देवो भुवनानां हि मध्यमे ॥
ममायुषः प्रमाणं तु स्थास्यते मानयन्प्रभुः
॥५८॥ममात्मा एष भगवानहमेतन्मयः सुराः ॥
नावयोर्विद्यते किंचिदस्मिन्स्थावरजंगमे
॥५९॥क्षीरोदार्णवमध्ये हि श्वेतद्वीपे हि तल्पके ॥
यः शेते योगनिद्रां तां मानयन्पुरुषोत्तमः
॥६०॥स मूलं जगतामादिस्तस्य रोमाणि यानि वै ॥
तानि कल्पद्रुमाख्यानि शंखचक्रांकितानि वै
॥६१॥तन्मध्यस्थो ह्ययं वृक्षश्चैतन्याधिष्ठितः सुराः ॥
स्वयमुत्पतितः सिंधोः सलिले सत्यपूरुषः
॥६२॥भोगान्भोक्तुं त्रिलोकस्थान्दारुवर्ष्मा जनार्दनः ॥
अनेकजन्मसाहस्रैर्भक्तियोगेन भावितः
॥६३॥घोरसंसारनाशाय मया पूर्वं प्रयाचितः ॥
पुनः पुनः सृष्टिलीनपालनोद्विग्नचेतसा
॥६४॥अशेषकर्मनाशाय जगतां सर्वमुक्तये ॥
धारणाध्यानयोगानां दुष्कराणां विनापि सः
॥६५॥मोक्षाय भगवानाविर्बभूव पुरुषोत्तमः ॥
प्रच्छन्नं वपुरेतस्य क्षेत्रं नास्य विचारयेत्
॥६६॥धर्मिग्राहप्रमाणेन यादृग्दृष्टः स एव सः ॥
चतुर्वर्गप्रदो देवो यो यथा तं विभावयेत्
॥६७॥तद्दर्शनपरिक्षीणपापसंघाः क्रमाद्भुवि ॥
भवन्ति निर्मलात्मानः पुरुषा मुक्तिभाजनम्
॥६८॥जैमिनिरुवाच
एतच्छ्रुत्वा तु ते देवाः पद्मयोनेर्वचोमृतम् ॥
हृष्टाः संचिंतयामासुः प्रहृष्टेनांतरात्मना
॥६९॥अचिरस्थायि देवत्वं विहायैतद्भुवं गताः ॥
अस्मिन्क्षेत्रवरे देवमाराध्यामः सुसंयताः
॥७०॥हर्षप्रफुल्लवदनान्सुरान्दृष्ट्वा पितामह ॥
इन्द्रद्युम्नानुग्रहाय यः प्रकाशं गतः प्रभुः
॥७१॥याताऽत्र प्रतिमा त्वस्य स्वयमेव वदिष्यति ॥
वरान्प्रदास्यति बहून्भगवान्भक्तवत्सलः
॥७२॥प्रासादमिन्द्रद्युम्नस्य प्रतिष्ठापयितुं विभुम् ॥
अहं चापि गमिष्यामि यूयं तत्र प्रयात वै
॥७३॥इन्द्रद्युम्नोऽग्रतो यातु प्रतिष्ठावस्तुसंभृतौ ॥
सहायास्तत्र भवत यूयं क्षीणाधिकारिणः
॥७४॥मन्वन्तरं व्यतीतं वै प्रथमं सांप्रतं सुराः ॥
इन्द्रद्युम्नेन सहितास्तत्र गत्वा सुरोत्तमाः
॥७५॥प्रासादप्रतिमानां च विधर्ता स्वाम्यमस्य वै ॥
तस्मात्संभृतसंभारः ससहायोऽधुना ह्यसौ
॥७६॥अस्य संततिसंबन्धस्मरणादपि भूतले ॥
मदाज्ञया पद्मनिधिः सह यास्यति भूतलम्
॥७७॥प्रतिष्ठायै भगवतः संयतौ सर्ववस्तुनः ॥
इन्द्रद्युम्नोऽपि हृष्टात्मा दृष्ट्वा ब्राह्मीं श्रियं द्विजाः
॥७८॥महदाश्चर्यसंपन्नः प्रणिपत्य जगद्गुरुम् ॥
तदाज्ञां शिरसा धृत्वा देवैः क्षीणाधिकारिभिः
॥७९॥आजगाम भुवं विप्रा विधिना चानुमोदिताः
॥८०॥इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे पुरुषोत्तमक्षेत्रमाहात्म्ये जैमिनिऋषिसंवादे त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥