tataḥ sa pṛthivīpālastathā kṛtvāṃ'tarikṣagā
jaiminiruvāca
tataḥ sa pṛthivīpālastathā kṛtvāṃ'tarikṣagā ||
yaduvāca girāṃ devī tadvatparicacāra ha
||1||ततः स पृथिवीपालस्तथा कृत्वांऽतरिक्षगा ॥
यदुवाच गिरां देवी तद्वत्परिचचार ह
evaṃ dinedine yāte divyagaṃdho'nubhūyate ||
pārijātaprasūnānāṃ vṛṣṭirmartyeṣu durlabhā
||2||एवं दिनेदिने याते दिव्यगंधोऽनुभूयते ॥
पारिजातप्रसूनानां वृष्टिर्मर्त्येषु दुर्लभा
divyasaṃgītanādaśca gītāni rucirāṇi ca ||
svargaṃgājalavṛṣṭiśca sūkṣmabiṃdusuśobhanā
||3||दिव्यसंगीतनादश्च गीतानि रुचिराणि च ॥
स्वर्गंगाजलवृष्टिश्च सूक्ष्मबिंदुसुशोभना
airāvatādināgānāṃ madagaṃdho vanadvipaiḥ ||
duḥsahaḥ sarvabhūtānāṃ sukhakāryanubhūyate
||4||ऐरावतादिनागानां मदगंधो वनद्विपैः ॥
दुःसहः सर्वभूतानां सुखकार्यनुभूयते
yajñārthamāgatā devāste sarve vigatajvarāḥ ||
āvirbhūtaṃ hariṃ dṛṣṭvā upāsāṃcakrire dvijāḥ
||5||यज्ञार्थमागता देवास्ते सर्वे विगतज्वराः ॥
आविर्भूतं हरिं दृष्ट्वा उपासांचक्रिरे द्विजाः
yathā hi mādhavaṃ pūrvaṃ tathā taṃ viṣṇuśākhinam ||
upāsanāsu devānāṃ divyacihnāni jajñire
||6||यथा हि माधवं पूर्वं तथा तं विष्णुशाखिनम् ॥
उपासनासु देवानां दिव्यचिह्नानि जज्ञिरे
nirvavāha svayaṃ devaḥ kramātpaṃcadaśe dine ||
caturmūrtiḥ sa bhagavānyathā pūrvaṃ mayoditaḥ
||7||निर्ववाह स्वयं देवः क्रमात्पंचदशे दिने ॥
चतुर्मूर्तिः स भगवान्यथा पूर्वं मयोदितः
tādṛgāvirbabhūvāsau yuṣmākaṃ varṇitaḥ purā ||
divyasiṃhāsanagato balabhadrāsudarśanaiḥ
||8||तादृगाविर्बभूवासौ युष्माकं वर्णितः पुरा ॥
दिव्यसिंहासनगतो बलभद्रासुदर्शनैः
śaṃkhacakragadāpadmalasadbāhurjanārdanaḥ ||
gadāmusalacakrābjaṃ dhārayanpannagākṛtiḥ
||9||शंखचक्रगदापद्मलसद्बाहुर्जनार्दनः ॥
गदामुसलचक्राब्जं धारयन्पन्नगाकृतिः
chatrākṛtiphaṇāsaptamukuṭojjvalakuṃḍalaḥ ||
subhadrā cāruvadanā varābjābhayadhāriṇī
||10||छत्राकृतिफणासप्तमुकुटोज्ज्वलकुंडलः ॥
सुभद्रा चारुवदना वराब्जाभयधारिणी
lakṣmīḥ prādurbabhūveyaṃ sarvacaitanyarūpiṇī ||
iyaṃ kṛṣṇāvatāre hi rohiṇīgarbhasaṃbhavā
||11||लक्ष्मीः प्रादुर्बभूवेयं सर्वचैतन्यरूपिणी ॥
इयं कृष्णावतारे हि रोहिणीगर्भसंभवा
balabhadrākṛtirjātā balarūpasya ciṃtanāt ||
kṣaṇaṃ na sahate sā hi moktuṃ līlāvatāriṇam
||12||बलभद्राकृतिर्जाता बलरूपस्य चिंतनात् ॥
क्षणं न सहते सा हि मोक्तुं लीलावतारिणम्
na bhedo'stīha ko viprāḥ kṛṣṇasya ca balasya ca ||
ekagarbhaprasūtatvādvyavahāro'tha laukikaḥ
||13||न भेदोऽस्तीह को विप्राः कृष्णस्य च बलस्य च ॥
एकगर्भप्रसूतत्वाद्व्यवहारोऽथ लौकिकः
bhaginī baladevasyetyeṣā paurāṇikī kathā ||
puṃrūpe strīsvarūpeṇa lakṣmīḥ sarvatra tiṣṭhati
||14||भगिनी बलदेवस्येत्येषा पौराणिकी कथा ॥
पुंरूपे स्त्रीस्वरूपेण लक्ष्मीः सर्वत्र तिष्ठति
puṃnāmnā bhagavānviṣṇuḥ strīnāmnā kamalālayā ||
devatiryaṅmanuṣyādau vidyate na tayoḥ param
||15||पुंनाम्ना भगवान्विष्णुः स्त्रीनाम्ना कमलालया ॥
देवतिर्यङ्मनुष्यादौ विद्यते न तयोः परम्
ko hyanyaḥ puṃḍarīkākṣādbhuvanāni caturdaśa ||
dhārayettu phaṇāgreṇa so'naṃto balasaṃjñitaḥ
||16||को ह्यन्यः पुंडरीकाक्षाद्भुवनानि चतुर्दश ॥
धारयेत्तु फणाग्रेण सोऽनंतो बलसंज्ञितः
tasya śaktisvarūpeyaṃ bhaginī śrīḥ prakīrtitā ||
sudarśanaṃ tu yaccakraṃ sadā viṣṇoḥ kare sthitam
||17||तस्य शक्तिस्वरूपेयं भगिनी श्रीः प्रकीर्तिता ॥
सुदर्शनं तु यच्चक्रं सदा विष्णोः करे स्थितम्
śākhāgrastaṃbhamadhyasthaṃ tadrūpaṃ tatturīyakam ||
evaṃ tu mūrttayastena catasro vai prakāśitāḥ
||18||शाखाग्रस्तंभमध्यस्थं तद्रूपं तत्तुरीयकम् ॥
एवं तु मूर्त्तयस्तेन चतस्रो वै प्रकाशिताः
nirvṛtte bhagavadrūpe caturddhā divyarūpiṇi ||
lokānāmupakārāya punarāhāṃtarikṣagā
||19||निर्वृत्ते भगवद्रूपे चतुर्द्धा दिव्यरूपिणि ॥
लोकानामुपकाराय पुनराहांतरिक्षगा
paṭairācchādya sudṛḍhaṃ nṛpate pratimāstvimāḥ ||
svaṃ svaṃ varṇaṃ prāpayāśu varṇakaiścitrakarmaṇā
||20||पटैराच्छाद्य सुदृढं नृपते प्रतिमास्त्विमाः ॥
स्वं स्वं वर्णं प्रापयाशु वर्णकैश्चित्रकर्मणा
nīlābhraśyāmalaṃ viṣṇuṃ śaṃkheṃdudhavalaṃ balam ||
raktaṃ sudarśanaṃ cakraṃ subhadrāṃ kuṃkumāruṇām
||21||नीलाभ्रश्यामलं विष्णुं शंखेंदुधवलं बलम् ॥
रक्तं सुदर्शनं चक्रं सुभद्रां कुंकुमारुणाम्
nānālaṃkārarucirāṃ nānābhaṃgivibhāgaśaḥ ||
amī dārusvarūpeṇa dṛṣṭāḥ pāpāya hetave
||22||नानालंकाररुचिरां नानाभंगिविभागशः ॥
अमी दारुस्वरूपेण दृष्टाः पापाय हेतवे
gopanīyā prayatnena paṭaniryāsavalkalaiḥ ||
tasmātprathamamevaitāṃstarorevāsya valkalaiḥ
||23||गोपनीया प्रयत्नेन पटनिर्यासवल्कलैः ॥
तस्मात्प्रथममेवैतांस्तरोरेवास्य वल्कलैः
śilpibhiḥ karmakuśalairdṛḍhamācchādayāgrataḥ ||
varṣe varṣe ca saṃskāryāḥ pūrvasaṃskāra mocanāt
||24||शिल्पिभिः कर्मकुशलैर्दृढमाच्छादयाग्रतः ॥
वर्षे वर्षे च संस्कार्याः पूर्वसंस्कार मोचनात्
ṛte valkalalepaṃ tu sa tu divyaściraṃtanaḥ ||
pramādādya imaṃ lepamapanīyeta kaścana
||25||ऋते वल्कललेपं तु स तु दिव्यश्चिरंतनः ॥
प्रमादाद्य इमं लेपमपनीयेत कश्चन
durbhikṣaṃ marakaṃ rāṣṭre saṃtatiścāsya hīyate ||
nekṣitavyāstvayā rājankadācidapavāraṇāḥ
||26||दुर्भिक्षं मरकं राष्ट्रे संततिश्चास्य हीयते ॥
नेक्षितव्यास्त्वया राजन्कदाचिदपवारणाः
manuṣyaiścāpi rājeṃdra dṛṣṭāḥ syurbhayahetavaḥ ||
tasmātsacitrā draṣṭavyā bahulepavilepitāḥ
||27||मनुष्यैश्चापि राजेंद्र दृष्टाः स्युर्भयहेतवः ॥
तस्मात्सचित्रा द्रष्टव्या बहुलेपविलेपिताः
sucitraṃ puṇḍarīkākṣaṃ savilāsaṃ savibhramam ||
dṛṣṭvā vimucyate pāpaiḥ kalpakoṭisamudbhavaiḥ
||28||सुचित्रं पुण्डरीकाक्षं सविलासं सविभ्रमम् ॥
दृष्ट्वा विमुच्यते पापैः कल्पकोटिसमुद्भवैः
sucitrānkuru rājeṃdra citrānkāmānavāpsyati ||
āvirbabhūva bhagavāṃstavānugrahakāmyayā
||29||सुचित्रान्कुरु राजेंद्र चित्रान्कामानवाप्स्यति ॥
आविर्बभूव भगवांस्तवानुग्रहकाम्यया
tava prasādājjaṃtūnāṃ caturvargaṃ pradāsyati ||
nīlādrau kalpavṛkṣasya vāyavyāṃ śatahastataḥ
||30||तव प्रसादाज्जंतूनां चतुर्वर्गं प्रदास्यति ॥
नीलाद्रौ कल्पवृक्षस्य वायव्यां शतहस्ततः
pradeśe sumahatsthāne prāsādaṃ sudṛḍhāyatam ||
uttare narasiṃhasya sahasrakaramucchritam
||31||प्रदेशे सुमहत्स्थाने प्रासादं सुदृढायतम् ॥
उत्तरे नरसिंहस्य सहस्रकरमुच्छ्रितम्
kārayitvā pratiṣṭhāpya tatrainaṃ viniveśaya ||
purā sthitaṃ parvate'sminyo'bhyarcayati mādhavam
||32||कारयित्वा प्रतिष्ठाप्य तत्रैनं विनिवेशय ॥
पुरा स्थितं पर्वतेऽस्मिन्योऽभ्यर्चयति माधवम्
nāmnā viśvāvasurnāma śabaro vaiṣṇavottamaḥ ||
purodhasaḥ sakhyamāsīttena sārddhaṃ purā ca te
||33||नाम्ना विश्वावसुर्नाम शबरो वैष्णवोत्तमः ॥
पुरोधसः सख्यमासीत्तेन सार्द्धं पुरा च ते
tayoḥ saṃtatirevāsya lepasaṃskārakarmaṇi ||
niyujyatāṃ mahārāja bhaviṣyatsūtsaveṣu ca
||34||तयोः संततिरेवास्य लेपसंस्कारकर्मणि ॥
नियुज्यतां महाराज भविष्यत्सूत्सवेषु च
virarāmaitadābhāṣya sā tu divyā sarasvatī ||
tayopadiṣṭamākarṇya prahṛṣṭenāṃtarātmanā
||39||विररामैतदाभाष्य सा तु दिव्या सरस्वती ॥
तयोपदिष्टमाकर्ण्य प्रहृष्टेनांतरात्मना
veṣṭanaṃ mocayāmāsa mahāvedyā nṛpottamaḥ ||
dadṛśuste tadā sarve ratnasiṃhāsane sthitam
||36||वेष्टनं मोचयामास महावेद्या नृपोत्तमः ॥
ददृशुस्ते तदा सर्वे रत्नसिंहासने स्थितम्
rāmaṃ kṛṣṇaṃ subhadrāṃ ca vāsudevaṃ sudarśanam ||
yathopadiṣṭalepyādisaṃskāre rucirākṛtim
||37||रामं कृष्णं सुभद्रां च वासुदेवं सुदर्शनम् ॥
यथोपदिष्टलेप्यादिसंस्कारे रुचिराकृतिम्
kṛpayā smeravadanamunnatāyatavakṣasam ||
dīnānāmuddhṛtau nāthaṃ pralaṃbabhujapaṃjaram
||38||कृपया स्मेरवदनमुन्नतायतवक्षसम् ॥
दीनानामुद्धृतौ नाथं प्रलंबभुजपंजरम्
prabuddhapuṇḍarīkākṣaṃ hāsaśoṇāyatādharam ||
paśyatāṃ dṛṣṭimātreṇa hartāraṃ pāpasaṃcayam
||39||प्रबुद्धपुण्डरीकाक्षं हासशोणायताधरम् ॥
पश्यतां दृष्टिमात्रेण हर्तारं पापसंचयम्
padmāsanasthitaṃ kṛṣṇaṃ divyālaṃkārabhūṣitam ||
svatejasā parivṛtaṃ dārudehe'pi nirmalam
||40||पद्मासनस्थितं कृष्णं दिव्यालंकारभूषितम् ॥
स्वतेजसा परिवृतं दारुदेहेऽपि निर्मलम्
nīlajīmūtasaṃkāśaṃ sarvasaṃtāpanāśanam ||
dadarśa baladevaṃ ca sāṭṭahāsamukhāṃbujam
||41||नीलजीमूतसंकाशं सर्वसंतापनाशनम् ॥
ददर्श बलदेवं च साट्टहासमुखांबुजम्
phaṇāmaṇḍalavistīrṇaṃ vāruṇīghūrṇitekṣaṇam ||
protthitaṃ nāgarājānaṃ pīnonnatasuvakṣasam
||42||फणामण्डलविस्तीर्णं वारुणीघूर्णितेक्षणम् ॥
प्रोत्थितं नागराजानं पीनोन्नतसुवक्षसम्
kiṃcinnataṃ pṛṣṭhadeśe kuṇḍalīkṛtavigraham ||
agrasaṃphullakakubhaṃ kailāsaśikharaṃ yathā
||43||किंचिन्नतं पृष्ठदेशे कुण्डलीकृतविग्रहम् ॥
अग्रसंफुल्लककुभं कैलासशिखरं यथा
halacakrābjamusaladhāriṇaṃ vanamālinam ||
hārakuṇḍalakeyūrakirīṭamukuṭojjvalam
||44||हलचक्राब्जमुसलधारिणं वनमालिनम् ॥
हारकुण्डलकेयूरकिरीटमुकुटोज्ज्वलम्
tayormadhye sthitāṃ lakṣmīṃ subhadrāṃ bhadrarūpiṇīm
||45||तयोर्मध्ये स्थितां लक्ष्मीं सुभद्रां भद्ररूपिणीम्
sarvadevāraṇīṃ pāpasāgarottārakāriṇīm ||
vikacāṃbhojavadanāṃ varābjābhayadhāriṇīm
||46||सर्वदेवारणीं पापसागरोत्तारकारिणीम् ॥
विकचांभोजवदनां वराब्जाभयधारिणीम्
rūpalāvaṇyavasatiṃ śobhamānāṃ prasādhanaiḥ ||
kuṃkumāruṇadehāṃ tāṃ sākṣāllakṣmīmivāparām
||47||रूपलावण्यवसतिं शोभमानां प्रसाधनैः ॥
कुंकुमारुणदेहां तां साक्षाल्लक्ष्मीमिवापराम्
dadarśa viṣṇorvāmasthāṃ cakraśākhāgranirmitām ||
bālārkasadṛśīṃ tīkṣṇadhārāṃ tejomayīṃ dvijāḥ
||48||ददर्श विष्णोर्वामस्थां चक्रशाखाग्रनिर्मिताम् ॥
बालार्कसदृशीं तीक्ष्णधारां तेजोमयीं द्विजाः
tāṃ dṛṣṭvānandapāthodhi nimagnaḥ pṛthivīpatiḥ ||
kartavyamūḍhaḥ svatanau svayaṃ na prababhūva ha
||49||तां दृष्ट्वानन्दपाथोधि निमग्नः पृथिवीपतिः ॥
कर्तव्यमूढः स्वतनौ स्वयं न प्रबभूव ह
daramīlitanetraḥ sansṛjanbāṣpāṃbu kevalam ||
kṛtāṃjalipuṭastasthau sthūṇākāro nṛpottamaḥ
||50||दरमीलितनेत्रः सन्सृजन्बाष्पांबु केवलम् ॥
कृतांजलिपुटस्तस्थौ स्थूणाकारो नृपोत्तमः
uvāca taṃ munivaraḥ smitavaktraḥ kṣitīśvaram ||
yadarthaṃ śramamāpannastatsāṃpratamabhūttava
||51||उवाच तं मुनिवरः स्मितवक्त्रः क्षितीश्वरम् ॥
यदर्थं श्रममापन्नस्तत्सांप्रतमभूत्तव
pratyakṣaṃ nṛpaśārdūla ekastvaṃ bhāgyavānbhuvi ||
amuṃ paśya jagannāthaṃ puṇḍarīkāyatekṣaṇam
||52||प्रत्यक्षं नृपशार्दूल एकस्त्वं भाग्यवान्भुवि ॥
अमुं पश्य जगन्नाथं पुण्डरीकायतेक्षणम्
bhaktānugrahapāthodhiṃ sarvajñānanidhiṃ harim ||
yaṃ draṣṭuṃ yogino nityaṃ yataṃti yatamānasāḥ
||53||भक्तानुग्रहपाथोधिं सर्वज्ञाननिधिं हरिम् ॥
यं द्रष्टुं योगिनो नित्यं यतंति यतमानसाः
avadhānena mahatā kṣaṇaṃ paśyanti mānavāḥ ||
so'yaṃ dārumayaṃ dehaṃ samāsthāya janārdanaḥ
||54||अवधानेन महता क्षणं पश्यन्ति मानवाः ॥
सोऽयं दारुमयं देहं समास्थाय जनार्दनः
anugrahītuṃ tvāṃ bhūpa pratyakṣatvamupāgataḥ ||
bhajainaṃ dharaṇīnāthaṃ stuhi kāruṇyasāgaram
||55||अनुग्रहीतुं त्वां भूप प्रत्यक्षत्वमुपागतः ॥
भजैनं धरणीनाथं स्तुहि कारुण्यसागरम्
dadāti saṃstutaḥ kāmānsarvānnṛpa manogatān
||56||ददाति संस्तुतः कामान्सर्वान्नृप मनोगतान्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe puruṣottamakṣetramāhātmye jaiminiṛṣisaṃvāda ekonaviśo'dhyāyaḥ || 19 ||