dharmadhvajasutātulasyupākhyānavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
dharmadhvajasya patnī mādhavīti ca viśrutā |
nṛpeṇa sārdhaṃ sārāme reme ca gandhamādane
||1||धर्मध्वजस्य पत्नी माधवीति च विश्रुता ।
नृपेण सार्धं सारामे रेमे च गन्धमादने
śayyāṃ ratikarīṃ kṛtvā puṣpacandanacarcitām |
candanāliptasarvāṅgīṃ puṣpacandanavāyunā
||2||शय्यां रतिकरीं कृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम् ।
चन्दनालिप्तसर्वाङ्गीं पुष्पचन्दनवायुना
strīratnamaticārvaṅgī ratnabhūṣaṇabhūṣitā |
kāmukī rasikā sṛṣṭā rasikena ca saṃyutā
||3||स्त्रीरत्नमतिचार्वङ्गी रत्नभूषणभूषिता ।
कामुकी रसिका सृष्टा रसिकेन च संयुता
surate viratirnāsti tayoḥ surativijñayoḥ |
gataṃ devavarṣaśataṃ na jñātaṃ ca divāniśam
||4||सुरते विरतिर्नास्ति तयोः सुरतिविज्ञयोः ।
गतं देववर्षशतं न ज्ञातं च दिवानिशम्
tato rājā matiṃ prāpya suratādvirarāma ca |
kāmukī sundarī kiñcinna ca tṛptiṃ jagāma sā
||5||ततो राजा मतिं प्राप्य सुरताद्विरराम च ।
कामुकी सुन्दरी किञ्चिन्न च तृप्तिं जगाम सा
dadhāra garbhaṃ sā sadyo daivādabdaśataṃ satī |
śrīgarbhā śrīyutā sā ca sambabhūva dine dine
||6||दधार गर्भं सा सद्यो दैवादब्दशतं सती ।
श्रीगर्भा श्रीयुता सा च सम्बभूव दिने दिने
śubhe kṣaṇe śubhadine śubhayoge ca saṃyute |
śubhalagne śubhāṃśe ca śubhasvāmigrahānvite
||7||शुभे क्षणे शुभदिने शुभयोगे च संयुते ।
शुभलग्ने शुभांशे च शुभस्वामिग्रहान्विते
kārtikīpūrṇimāyāṃ tu sitavāre ca pādmaja |
suṣāva sā ca padmāṃśāṃ padminīṃ tāṃ manoharām
||8||कार्तिकीपूर्णिमायां तु सितवारे च पाद्मज ।
सुषाव सा च पद्मांशां पद्मिनीं तां मनोहराम्
śaratpārvaṇacandrāsyāṃ śaratpaṅkajalocanām |
pakvabimbādharoṣṭhīṃ ca paśyantīṃ sasmitāṃ gṛham
||9||शरत्पार्वणचन्द्रास्यां शरत्पङ्कजलोचनाम् ।
पक्वबिम्बाधरोष्ठीं च पश्यन्तीं सस्मितां गृहम्
hastapādatalāraktāṃ nimnanābhiṃ manoramām |
tadadhastrivalīyuktāṃ nitambayugavartulām
||10||हस्तपादतलारक्तां निम्ननाभिं मनोरमाम् ।
तदधस्त्रिवलीयुक्तां नितम्बयुगवर्तुलाम्
śīte sukhoṣṇasarvāṅgīṃ grīṣme ca sukhaśītalām |
śyāmāṃ sukeśīṃ rucirāṃ nyagrodhaparimaṇḍalām
||11||शीते सुखोष्णसर्वाङ्गीं ग्रीष्मे च सुखशीतलाम् ।
श्यामां सुकेशीं रुचिरां न्यग्रोधपरिमण्डलाम्
pītacampakavarṇābhāṃ sundarīṣveva sundarīm |
narā nāryaśca tāṃ dṛṣṭvā tulanāṃ dātumakṣamāḥ
||12||पीतचम्पकवर्णाभां सुन्दरीष्वेव सुन्दरीम् ।
नरा नार्यश्च तां दृष्ट्वा तुलनां दातुमक्षमाः
tena nāmnā ca tulasīṃ tāṃ vadanti manīṣiṇaḥ |
sā ca bhūyiṣṭhamānena yogyā strī prakṛtiryathā
||13||तेन नाम्ना च तुलसीं तां वदन्ति मनीषिणः ।
सा च भूयिष्ठमानेन योग्या स्त्री प्रकृतिर्यथा
sarvairniṣiddhā tapase jagāma badarīvanam |
tatra devābdalakṣaṃ ca cakāra paramaṃ tapaḥ
||14||सर्वैर्निषिद्धा तपसे जगाम बदरीवनम् ।
तत्र देवाब्दलक्षं च चकार परमं तपः
manasā nārāyaṇaḥ svāmī bhaviteti ca niścitā |
grīṣme pañcatapāḥ śīte toyavastrā ca prāvṛṣi
||15||मनसा नारायणः स्वामी भवितेति च निश्चिता ।
ग्रीष्मे पञ्चतपाः शीते तोयवस्त्रा च प्रावृषि
āsanasthā vṛṣṭidhārāḥ sahantīti divāniśam |
viṃśatsahasravarṣaṃ ca phalatoyāśanā ca sā
||16||आसनस्था वृष्टिधाराः सहन्तीति दिवानिशम् ।
विंशत्सहस्रवर्षं च फलतोयाशना च सा
triṃśatsahasravarṣaṃ ca patrāhārā tapasvinī |
catvāriṃśatsahasrābdaṃ vāyvāhārā kṛśodarī
||17||त्रिंशत्सहस्रवर्षं च पत्राहारा तपस्विनी ।
चत्वारिंशत्सहस्राब्दं वाय्वाहारा कृशोदरी
tato daśasahasrābdaṃ nirāhārā babhūva sā |
nirlakṣyāṃ caikapādasthāṃ dṛṣṭvā tāṃ kamalodbhavaḥ
||18||ततो दशसहस्राब्दं निराहारा बभूव सा ।
निर्लक्ष्यां चैकपादस्थां दृष्ट्वा तां कमलोद्भवः
samāyayau varaṃ dātuṃ paraṃ badarikāśramam |
caturmukhaṃ ca sā dṛṣṭvā nanāma haṃsavāhanam
||19||समाययौ वरं दातुं परं बदरिकाश्रमम् ।
चतुर्मुखं च सा दृष्ट्वा ननाम हंसवाहनम्
tāmuvāca jagatkartā vidhātā jagatāmapi |
brahmovāca |
varaṃ vṛṇīṣva tulasi yatte manasi vācchitam
||20||तामुवाच जगत्कर्ता विधाता जगतामपि ।
ब्रह्मोवाच ।
वरं वृणीष्व तुलसि यत्ते मनसि वाच्छितम्
haribhaktiṃ harerdāsyamajarāmaratāmapi |
tulasyuvāca |
śṛṇu tāta pravakṣyāmi yanme manasi vāñchitam
||21||हरिभक्तिं हरेर्दास्यमजरामरतामपि ।
तुलस्युवाच ।
शृणु तात प्रवक्ष्यामि यन्मे मनसि वाञ्छितम्
sarvajñasyāpi purataḥ kā lajjā mama sāmpratam |
ahaṃ tu tulasī gopī goloke'haṃ sthitā purā
||22||सर्वज्ञस्यापि पुरतः का लज्जा मम साम्प्रतम् ।
अहं तु तुलसी गोपी गोलोकेऽहं स्थिता पुरा
kṛṣṇapriyā kiṃkarī ca tadaṃśā tatsakhī priyā |
govindaratisambhuktāmatṛptāṃ māṃ ca mūrcchitām
||23||कृष्णप्रिया किंकरी च तदंशा तत्सखी प्रिया ।
गोविन्दरतिसम्भुक्तामतृप्तां मां च मूर्च्छिताम्
rāseśvarī samāgatya dadarśa rāsamaṇḍale |
govindaṃ bhartsayāmāsa māṃ śaśāpa ruṣānvitā
||24||रासेश्वरी समागत्य ददर्श रासमण्डले ।
गोविन्दं भर्त्सयामास मां शशाप रुषान्विता
yāhi tvaṃ mānavīṃ yonimityevaṃ ca śaśāpa ha |
māmuvāca sa govindo madaṃśaṃ ca caturbhujam
||25||याहि त्वं मानवीं योनिमित्येवं च शशाप ह ।
मामुवाच स गोविन्दो मदंशं च चतुर्भुजम्
labhiṣyasi tapastaptvā bhārate brahmaṇo varāt |
ityevamuktvā deveśo'pyantardhānaṃ cakāra saḥ
||26||लभिष्यसि तपस्तप्त्वा भारते ब्रह्मणो वरात् ।
इत्येवमुक्त्वा देवेशोऽप्यन्तर्धानं चकार सः
devyā bhiyā tanuṃ tyaktvā prāptaṃ janma guro bhuvi |
ahaṃ nārāyaṇaṃ kāntaṃ śāntaṃ sundaravigraham
||27||देव्या भिया तनुं त्यक्त्वा प्राप्तं जन्म गुरो भुवि ।
अहं नारायणं कान्तं शान्तं सुन्दरविग्रहम्
sāmprataṃ taṃ patiṃ labdhuṃ varaye tvaṃ ca dehi me |
brahmadeva uvāca |
sudāmā nāma gopaśca śrīkṛṣṇāṅgasamudbhavaḥ
||28||साम्प्रतं तं पतिं लब्धुं वरये त्वं च देहि मे ।
ब्रह्मदेव उवाच ।
सुदामा नाम गोपश्च श्रीकृष्णाङ्गसमुद्भवः
tadaṃśaścātitejasvī lebhe janma ca bhārate |
sāmprataṃ rādhikāśāpāddanuvaṃśasamudbhavaḥ
||29||तदंशश्चातितेजस्वी लेभे जन्म च भारते ।
साम्प्रतं राधिकाशापाद्दनुवंशसमुद्भवः
śaṅkhacūḍeti vikhyātastrailokye na ca tatsamaḥ |
goloke tvāṃ purā dṛṣṭvā kāmonmathitamānasaḥ
||30||शङ्खचूडेति विख्यातस्त्रैलोक्ये न च तत्समः ।
गोलोके त्वां पुरा दृष्ट्वा कामोन्मथितमानसः
vilambhituṃ na śaśāka rādhikāyāḥ prabhāvataḥ |
sa ca jātismarastasmātsadāmābhūcca sāgare
||31||विलम्भितुं न शशाक राधिकायाः प्रभावतः ।
स च जातिस्मरस्तस्मात्सदामाभूच्च सागरे
jātismarā tvamapi sā sarvaṃ jānāsi sundari |
adhunā tasya patnī tvaṃ sambhaviṣyasi śobhane
||32||जातिस्मरा त्वमपि सा सर्वं जानासि सुन्दरि ।
अधुना तस्य पत्नी त्वं सम्भविष्यसि शोभने
paścānnārāyaṇaṃ śāntaṃ kāntameva variṣyasi |
śāpānnārāyaṇasyaiva kalayā daivayogataḥ
||33||पश्चान्नारायणं शान्तं कान्तमेव वरिष्यसि ।
शापान्नारायणस्यैव कलया दैवयोगतः
bhaviṣyasi vṛkṣarūpā tvaṃ pūtā viśvapāvanī |
pradhānā sarvapuṣpeṣu viṣṇuprāṇādhikā bhaveḥ
||34||भविष्यसि वृक्षरूपा त्वं पूता विश्वपावनी ।
प्रधाना सर्वपुष्पेषु विष्णुप्राणाधिका भवेः
tvayā vinā ca sarveṣāṃ pūjā ca viphalā bhavet |
vṛndāvane vṛkṣarūpā nāmnā vṛndāvanīti ca
||35||त्वया विना च सर्वेषां पूजा च विफला भवेत् ।
वृन्दावने वृक्षरूपा नाम्ना वृन्दावनीति च
tvatpatrairgopigopāśca pūjayiṣyanti mādhavam |
vṛkṣādhidevīrūpeṇa sārdhaṃ kṛṣṇena santatam
||36||त्वत्पत्रैर्गोपिगोपाश्च पूजयिष्यन्ति माधवम् ।
वृक्षाधिदेवीरूपेण सार्धं कृष्णेन सन्ततम्
vihariṣyasi gopena svacchandaṃ madvareṇa ca |
ityevaṃ vacanaṃ śrutvā sasmitā hṛṣṭamānasā
||37||विहरिष्यसि गोपेन स्वच्छन्दं मद्वरेण च ।
इत्येवं वचनं श्रुत्वा सस्मिता हृष्टमानसा
praṇanāma ca brahmāṇaṃ taṃ ca kiñciduvāca sā |
tulasyuvāca |
yathā me dvibhuje kṛṣṇe vāñchā ca śyāmasundare
||38||प्रणनाम च ब्रह्माणं तं च किञ्चिदुवाच सा ।
तुलस्युवाच ।
यथा मे द्विभुजे कृष्णे वाञ्छा च श्यामसुन्दरे
satyaṃ bravīmi he tāta na tathā ca caturbhuje |
atṛptāhaṃ ca govinde daivācchṛṅgārabhaṅgataḥ
||39||सत्यं ब्रवीमि हे तात न तथा च चतुर्भुजे ।
अतृप्ताहं च गोविन्दे दैवाच्छृङ्गारभङ्गतः
govindasyaiva vacanātprārthayāmi caturbhujam |
tvatprasādena govindaṃ punareva sudurlabham
||40||गोविन्दस्यैव वचनात्प्रार्थयामि चतुर्भुजम् ।
त्वत्प्रसादेन गोविन्दं पुनरेव सुदुर्लभम्
dhruvameva labhiṣyāmi rādhābhītiṃ pramocaya |
brahyadeva uvāca |
gṛhāṇa rādhikāmantraṃ dadāmi ṣoḍaśākṣaram
||41||ध्रुवमेव लभिष्यामि राधाभीतिं प्रमोचय ।
ब्रह्यदेव उवाच ।
गृहाण राधिकामन्त्रं ददामि षोडशाक्षरम्
tasyāśca prāṇatulyā tvaṃ madvareṇa bhaviṣyasi |
śṛṅgāraṃ yuvayorgopyaṃ na jñāsyati ca rādhikā
||42||तस्याश्च प्राणतुल्या त्वं मद्वरेण भविष्यसि ।
शृङ्गारं युवयोर्गोप्यं न ज्ञास्यति च राधिका
rādhāsamā tvaṃ subhage govindasya bhaviṣyasi |
ityevamuktvā dattvā ca devyā vai ṣoḍaśākṣaram
||43||राधासमा त्वं सुभगे गोविन्दस्य भविष्यसि ।
इत्येवमुक्त्वा दत्त्वा च देव्या वै षोडशाक्षरम्
mantraṃ caiva jagaddhātā stotraṃ ca kavacaṃ param |
sarvaṃ pūjāvidhānaṃ ca puraścaryāvidhikramam
||44||मन्त्रं चैव जगद्धाता स्तोत्रं च कवचं परम् ।
सर्वं पूजाविधानं च पुरश्चर्याविधिक्रमम्
parāṃ śubhāśiṣaṃ caiva pūjāṃ caiva cakāra sā |
babhūva siddhā sā devī tatprasādādramā yathā
||45||परां शुभाशिषं चैव पूजां चैव चकार सा ।
बभूव सिद्धा सा देवी तत्प्रसादाद्रमा यथा
siddhaṃ mantreṇa tulasī varaṃ prāpa yathoditam |
bubhuje ca mahābhogaṃ yadviśveṣu ca durlabham
||46||सिद्धं मन्त्रेण तुलसी वरं प्राप यथोदितम् ।
बुभुजे च महाभोगं यद्विश्वेषु च दुर्लभम्
prasannamanasā devī tatyāja tapasaḥ klamam |
siddhe phale narāṇāṃ ca duḥkhaṃ ca sukhamuttamam
||47||प्रसन्नमनसा देवी तत्याज तपसः क्लमम् ।
सिद्धे फले नराणां च दुःखं च सुखमुत्तमम्
bhuktyā pītvā ca santuṣṭā śayanaṃ ca cakāra sā |
talpe manorame tatra puṣpacandanacarcite
||48||भुक्त्या पीत्वा च सन्तुष्टा शयनं च चकार सा ।
तल्पे मनोरमे तत्र पुष्पचन्दनचर्चिते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde dharmadhvajasutātulasyupākhyānavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||