गङ्गोपाख्यानवर्णनम्
श्रीनारायण उवाच
ध्यानं च कण्व शाखोक्तं सर्वं पापप्रणाशनम् ।
श्वेतपंकजवर्णाभां गंगां पापप्रणाशिनीम्
॥१॥कृष्णविग्रहसम्भूतां कृष्णतुल्यां परां सतीम् ।
वह्निशुद्धांशुकाधानां रत्नभूषणभूषिताम्
॥२॥शरत्पूर्णेंदुशतकमृष्टशोभाकरां पराम् ।
ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम्
॥३॥नारायणप्रियां शांतां तत्सौभाग्यसमन्विताम् ।
बिभ्रतीं कबरीभारं मालती माल्य संयुतम्
॥४॥सिंदूरबिंदुललितं सार्धं चन्दनबिंदुभिः ।
कस्तूरीपत्रकं गंडे नानाचित्रसमन्वितम्
॥५॥पक्वबिंबविनिंद्याच्छ चार्वोष्ठपुटमुत्तमम् ।
मुक्तापंक्तिप्रभामुष्टदंतपंक्तिमनोरमम्
॥६॥सुचारुवक्त्रनयनं सकटाक्षं मनोहरम् ।
कठिनं श्रीफलाकारं स्तनयुग्मं च बिभ्रतीम्
॥७॥बृहच्छ्रोणिं सुकठिनां रंभास्तंभविनिंदिताम् ।
स्थलपद्मप्रभामुष्टपदपद्मयुगं वरम्
॥८॥रत्नपादुक संयुक्तं कुंकुमाक्तं सयावकम् ।
देवेंद्रमौलिमंदारमकरंदकणारुणम्
॥९॥सुरसिद्धमुनींद्रैश्च दत्तार्घसंयुतं सदा ।
तपस्विमौलिनिकरभ्रमरश्रेणिसंयुतम्
॥१०॥मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणां कामिनां सर्वभोगदम् ।
वरां वरेण्यां वरदां भक्तानुग्रहकारिणीम्
॥११॥श्रीविष्णोः पददात्रीं च भजे विष्णुपदीं सतीम् ।
इत्यनेनैव ध्यानेन ध्यात्वा त्रिपथगां शुभाम्
॥१२॥दत्त्वा संपूजयेद्ब्रह्मन्नुपचाराणि षोडश ।
आसनं पाद्यमर्घं च स्नानीयं चाऽनुलेपनम्
॥१३॥धूपदीपं च नैवेद्यं तांबूलं शीतलं जलम् ।
वसनं भूषण माल्यं गंधमाचमनीयकम्
॥१४॥मनोहरं सुतल्पं च देयान्येतानि षोडश ।
दत्त्वा भक्त्या च प्रणमेत्संस्तूय संपुटांजलिः
॥१५॥संपूज्यैवं प्रकारेण सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।
नारद उवाच ।
श्रोतुमिच्छामि देवेश लक्ष्मीकांत जगत्पते
॥१६॥विष्णोर्विष्णुपदीस्तोत्रं पापघ्नं पुण्यकारकम् ।
श्रीनारायण उवाच ।
शृणु नारद वक्ष्यामि पापघ्नं पुण्यकारकम्
॥१७॥शिवसंगीतसंमुग्ध श्रीकृष्णांगसमुद्भवाम् ।
राधांगद्रवसंयुक्तां तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥१८॥यज्जन्म सृष्टेरादौ च गोलोके रासमंडले ।
सन्निधाने शंकरस्य तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्
॥१९॥गोपैर्गोपीभिराकीर्णे शुभे राधामहोत्सवे ।
कार्त्तिकी पूर्णिमायां च तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥२०॥कोटियोजन विस्तीर्णा दैर्घ्ये लक्षगुणा ततः ।
समावृता या गोलोके तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥२१॥षष्टिलक्षयोजना या ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा ।
समावृता या वैकुण्ठे तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥२२॥त्रिंशल्लक्षयोजना या दैर्घ्ये पंचगुणा ततः ।
आवृता ब्रह्मलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥२३॥त्रिंशल्लक्षयोजना या दैर्घ्ये चतुर्गुणा ततः ।
आवृता शिवलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥२४॥लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये सप्तगुणा ततः ।
आवृता ध्रुवलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥२५॥लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये पंचगुणा ततः ।
आवृता चंद्रलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥२६॥षष्टिसहस्रयोजना या दैर्घ्ये दशगुणा ततः ।
आवृता सूर्यलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥२७॥लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये पंचगुणा ततः ।
आवृता या तपोलोके तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥२८॥सहस्र योजनायामा दैर्घ्ये दशगुणा ततः ।
आवृता जनलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥२९॥दशलक्षयोजना या दैर्घ्ये पंचगुणा ततः ।
आवृता या महर्लोके तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥३०॥सहस्रयोजनायामा दैर्घ्ये शतगुणा ततः ।
आवृता या च कैलासे तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥३१॥शतयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये दशगुणा ततः ।
मंदाकिनी येंद्रलोके तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥३२॥पाताले भोगवती चैव विस्तीर्णा दशयोजना ।
ततो दशगुणा दैर्घ्ये तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥३३॥क्रोशैकमात्रविस्तीर्णा ततः क्षीणा च कुत्रचित् ।
क्षितौ चालकनन्दा या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥३४॥सत्ये या क्षीरवर्णा च त्रेतायामिंदुसन्निभा ।
द्वापरे चन्दनाभा या तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥३५॥जलप्रभा कलौ या च नाऽन्यत्र पृथिवीतले ।
स्वर्गे च नित्यं क्षीराभा तां गंगां प्रणमाम्यहम्
॥३६॥यत्तोयकणिकास्पर्शे पापिनां ज्ञानसंभवः ।
ब्रह्महत्यादिकं पापं कोटिजन्मार्जितं दहेत्
॥३७॥इत्येवं कथिता ब्रह्मन्गंगापद्यैकविशतिः ।
स्तोत्ररूपं च परमं पापघ्नं पुण्यजीवनम्
॥३८॥नित्यं यो हि पठेद्भक्त्या संपूज्य च सुरेश्वरीम् ।
सोऽश्वमेधफलं नित्यं लभते नात्र संशयः
॥३९॥अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्स्त्रियम् ।
रोगात्प्रमुच्यते रोगी बंधान्मुक्तो भवेद् ध्रुवम्
॥४०॥अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पंडितः ।
यः पठेत्प्रातरुत्थाय गंगास्तोत्रमिदं शुभम्
॥४१॥शुभं भवेच्च दुःस्वप्ने गगास्नानफलं लभेत् ।
श्रीनारायण उवाच ।
स्तोत्रेणानेन गंगां च स्तुत्वा चैव भगीरथ
॥४२॥जगाम तां गृहीत्वा च यत्र नष्टाश्च सागराः ।
वैकुण्ठं ते ययुस्तूर्णं गंगाया स्पर्शवायुना
॥४३॥भगीरथेन सा नीता तेन भागीरथी स्मृता ।
इत्येवं कथितं सर्वं गंगोपाख्यानमुत्तमम्
॥४४॥पुण्यदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।
नारद उवाच ।
कथं गंगा त्रिपथगा जाता भुवनपावनी
॥४५॥कुत्र वा केन विधिना तत्सर्वं वद मे प्रभो ।
तत्रस्थाश्च जना ये ये ते च किं चक्रुरुत्तमम्
॥४६॥एतत्सर्वं तु विस्तीर्णं कृत्वा वक्तुमिहार्हसि ।
नारायण उवाच ।
कार्तिक्यां पूर्णिमायां तु राधायाः सुमहोत्सवः
॥४७॥कृष्णः संपूज्य तां राधामुवास रासमण्डले ।
कृष्णेन पूजितां सा तु संपूज्य दृष्टमानसाः
॥४८॥ऊषुर्ब्रह्मादयः सर्वे ऋषयः शौनकादयः ।
एतस्मिन्नंतरे कृष्णसंगीता च सरस्वती
॥४९॥जगौ सुन्दरतालेन वीणया च मनोहरम् ।
तुष्टो ब्रह्मा ददौ तस्यै रत्नेंद्रसारहारकम्
॥५०॥शिवो मणींद्रसारं तु सर्वब्रह्माण्ड दुर्लभम् ।
कृष्णः कौस्तुभरत्नं च सर्वरत्नात्परं वरम्
॥५१॥अमूल्यरत्ननिर्माणं हारसारं च राधिका ।
नारायणश्च भगवान्ददौ मालां मनोहराम्
॥५२॥अमूल्यरत्ननिर्माणं लक्ष्मीः कनककुंडलम् ।
विष्णुमाया भगवती मूलप्रकृतिरीश्वरी
॥५३॥दुर्गा नारायणीशाना ब्रह्मभक्तिं सुदुर्लभाम् ।
धर्मबुद्धिं च धर्मश्च यशश्च विपुलं भवे
॥५४॥वह्निशुद्धांशुकं वह्निर्वायुश्च मणिनूपुरान् ।
एतस्मिन्नंतरे शंभुर्ब्रह्मणा प्रेरितो मुहुः
॥५५॥जगौ श्रीकृष्णसंगीतं ससोल्लाससमन्वितम् ।
मूर्च्छां प्रापुः सुराः सर्वे चित्रपुत्तलिका यथा
॥५६॥कष्टेन चेतनां प्राप्य ददृशू रासमंडले ।
स्थलं सर्वं जलाकीर्णं राधाकृष्णविहीनकम्
॥५७॥अत्युच्चै रुरुदुः सर्वे गोपा गोप्यः सुरा द्विजाः ।
ध्यानेन ब्रह्मा बुबुधे सर्वं तीर्थमभीप्सितम्
॥५८॥गतश्च राधया सार्धं श्रीकृष्णो द्रवतामिति ।
ततो ब्रह्मादयः सर्वे तुष्टुवुः परमेश्वरात्
॥५९॥स्वमूर्तिं दर्शय विभो वांछितं वरमेव नः ।
एतस्मिन्नंतरे तत्र वाग्बभूवाशरीरिणी
॥६०॥तामेव शुश्रुवुः सर्वे सुव्यक्तां मधुरान्विताम् ।
सर्वात्माऽहमियं शक्तिर्भक्तानुग्रह विग्रहा
॥६१॥ममाप्यस्याश्च देहेन कर्त्तव्यं च किमावयोः ।
मनवो मानवाः सर्वे मुनयश्चैव वैष्णवाः
॥६२॥मन्मन्त्रपूता मां द्रष्टुमागमिष्यंति मत्पदम् ।
मूर्तिं द्रष्टुं च सुव्यक्तां यदीच्छत सुरेश्वराः
॥६३॥करोतु शंभुस्तत्रैवं मदीयं वाक्यपालनम् ।
स्वयं विधातस्त्वं बह्मन्नाज्ञां कुरु जगद्गुरुम्
॥६४॥कर्तुं शास्त्रविशेषं च वेदांगं सुमनोहरम् ।
अपूर्वमन्त्रनिकरैः सर्वाभीष्टफलप्रदैः
॥६५॥स्तोत्रैश्च च निकरैर्ध्यानैर्युतं पूजाविधिक्रमैः ।
मन्मन्त्रकवचस्तोत्रं कृत्वा यत्नेन गोपनम्
॥६६॥भवंति विमुखा येन जना मां तत्करिष्यति ।
सहस्रेषु शतेष्वेको मन्मंत्रोपासको भवेत्
॥६७॥जना मन्मंत्रपूताश्च गमिष्यंति च मत्पदम् ।
अन्यथा न भविष्यंति सर्वे गोलोकवासिनः
॥६८॥निष्फलं भविता सर्वं ब्रह्मांडं चैव ब्रह्मणः ।
जनाः पंच प्रकाराश्च युक्ताः स्रष्टुं भवे भवे
॥६९॥पृथिवीवासिनः कचित्केचित्स्वर्गनिवासिनः ।
इदं कर्तुं महादेवः करोति देवसंसदि
॥७०॥प्रतिज्ञां सुदृढां सद्य स्ततो मूर्तिं च द्रक्ष्यति ।
इत्येवमुक्त्वा गगने विरराम सनातनः
॥७१॥तच्छुत्वा जगतां धाता तमुवाच शिवं मुदा ।
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ज्ञानेशो ज्ञानिनः वरः
॥७२॥गंगातोयं करे कृत्वा स्वीकारं च चकार सः ।
संयुक्तं विष्णुमायाया मंत्रौघैः शास्त्रमुत्तमम्
॥७३॥वेदसारं करिष्यामि प्रतिज्ञापालनाय च ।
गंगातोयमुपस्पृश्य मिथ्या यदि वदेज्जनः
॥७४॥स याति कालसूत्रं च यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।
इत्युक्ते शंकरे ब्रह्मन्गोलोके सुरसंसदि
॥७५॥आविर्बभूव श्रीकृष्णो राधया सहितस्ततः ।
तं सुदृष्ट्वा च संहृष्टास्तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम्
॥७६॥परमानन्दपूर्णाश्च चक्रुश्च पुनरुत्सवम् ।
कालेन शंभुर्भगवान्मुक्तिदीपं चकार सः
॥७७॥इत्येवं कथितं सर्वं सुगोप्यं च सुदुर्लभम् ।
स एव द्रवरूपा सा गंगा गोलोकसंभवा
॥७८॥राधाकृष्णांगसंभूता भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।
स्थाने स्थाने स्थापिता सा कृष्णेन च परात्मना
॥७९॥कृष्णस्वरूपा परमा सर्वब्रह्मांडपूजिता
॥८०॥इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥