tulasīmāhātmyena saha śālagrāmamahattvavarṇanam
nārada uvāca
nārāyaṇaśca bhagavānvīryādhānaṃ cakāra ha |
tulasyāṃ kena rūpeṇa tanme vyākhyātumarhasi
||1||नारायणश्च भगवान्वीर्याधानं चकार ह ।
तुलस्यां केन रूपेण तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
śrīnārāyaṇa uvāca
nārāyaṇaśca bhagavāndevānāṃ sādhaneṣu ca |
śaṅkhacūḍasya kavacaṃ gahītvā viṣṇumāyayā
||2||नारायणश्च भगवान्देवानां साधनेषु च ।
शङ्खचूडस्य कवचं गहीत्वा विष्णुमायया
punarvidhāya tadrūpaṃ jagāma tatsatīgṛham |
pātivratasya nāśena śaṅkhacūḍajighāṃsayā
||3||पुनर्विधाय तद्रूपं जगाम तत्सतीगृहम् ।
पातिव्रतस्य नाशेन शङ्खचूडजिघांसया
dundubhiṃ vādayāmāsa tulasīdvārasannidhau |
jayaśabdaṃ ca taddvāre bodhayāmāsa sundarīm
||4||दुन्दुभिं वादयामास तुलसीद्वारसन्निधौ ।
जयशब्दं च तद्द्वारे बोधयामास सुन्दरीम्
tacchrutvā ca ravaṃ sādhvī paramānandasaṃyutā |
rājamārge gavākṣeṇa dadarśa paramādarāt
||5||तच्छ्रुत्वा च रवं साध्वी परमानन्दसंयुता ।
राजमार्गे गवाक्षेण ददर्श परमादरात्
brāhmaṇebhyo dhanaṃ dattvā kārayāmāsa maṅgalam |
vandibhyo bhikṣukebhyaśca vācibhyaśca dhanaṃ dadau
||6||ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मङ्गलम् ।
वन्दिभ्यो भिक्षुकेभ्यश्च वाचिभ्यश्च धनं ददौ
avaruhya rathāddevo devyāśca bhavanaṃ yayau |
amūlyaratnanirmāṇaṃ sundaraṃ sumanoharam
||7||अवरुह्य रथाद्देवो देव्याश्च भवनं ययौ ।
अमूल्यरत्ननिर्माणं सुन्दरं सुमनोहरम्
dṛṣṭvā ca purataḥ kāntaṃ sā taṃ kāntaṃ mudānvitā |
tatpādaṃ kṣālayāmāsa nanāma ca ruroda ca
||8||दृष्ट्वा च पुरतः कान्तं सा तं कान्तं मुदान्विता ।
तत्पादं क्षालयामास ननाम च रुरोद च
ratnasiṃhāsane ramye vāsayāmāsa kāmukī |
tāmbūlaṃ ca dadau tasmai karpūrādisuvāsitam
||9||रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास कामुकी ।
ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम्
adya me saphalaṃ janma jīvanaṃ ca babhūva ha |
raṇe gataṃ ca prāṇeśaṃ paśyantyāśca punargṛhe
||10||अद्य मे सफलं जन्म जीवनं च बभूव ह ।
रणे गतं च प्राणेशं पश्यन्त्याश्च पुनर्गृहे
sasmitā sakaṭākṣaṃ ca sakāmā pulakāṅkitā |
papraccha raṇavṛttāntaṃ kāntaṃ madhurayā girā
||11||सस्मिता सकटाक्षं च सकामा पुलकाङ्किता ।
पप्रच्छ रणवृत्तान्तं कान्तं मधुरया गिरा
tulasyuvāca
asaṃkhyaviśvasaṃhartrā sārdhamājau tava prabho |
kathaṃ babhūva vijayastanme brūhi kṛpānidhe
||12||असंख्यविश्वसंहर्त्रा सार्धमाजौ तव प्रभो ।
कथं बभूव विजयस्तन्मे ब्रूहि कृपानिधे
tulasīvacanaṃ śrutvā prahasya kamalāpatiḥ |
śaṅkhacūḍasya rūpeṇa tāmuvācāmṛtaṃ vacaḥ
||13||तुलसीवचनं श्रुत्वा प्रहस्य कमलापतिः ।
शङ्खचूडस्य रूपेण तामुवाचामृतं वचः
śrībhagavānuvāca
āvayoḥ samaraḥ kānte pūrṇamabdaṃ babhūva ha |
nāśo babhūva sarveṣāṃ dānavānāṃ ca kāmini
||14||आवयोः समरः कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह ।
नाशो बभूव सर्वेषां दानवानां च कामिनि
prītiñca kārayāmāsa brahmā ca svayamāvayoḥ |
devānāmadhikāraśca pradattastasya cājñayā
||15||प्रीतिञ्च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः ।
देवानामधिकारश्च प्रदत्तस्तस्य चाज्ञया
mayāgataṃ svabhavanaṃ śivalokaṃ śivo gataḥ |
ityuktvā jagatāṃ nāthaḥ śayanaṃ ca cakāra ha
||16||मयागतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः ।
इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह
reme ramāpatistatra rāmayā saha nārada |
sā sādhvī sukhasambhogādākarṣaṇavyatikramāt
||17||रेमे रमापतिस्तत्र रामया सह नारद ।
सा साध्वी सुखसम्भोगादाकर्षणव्यतिक्रमात्
sarvaṃ vitarkayāmāsa kastvamevetyuvāca sā |
tulasyuvāca |
ko vā tvaṃ vada māyeśa bhuktāhaṃ māyayā tvayā
||18||सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच सा ।
तुलस्युवाच ।
को वा त्वं वद मायेश भुक्ताहं मायया त्वया
dūrīkṛtaṃ matsatītvaṃ yadatastvāṃ śapāmi he |
tulasīvacanaṃ śrutvā hariḥ śāpabhayena ca
||19||दूरीकृतं मत्सतीत्वं यदतस्त्वां शपामि हे ।
तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिः शापभयेन च
dadhāra līlayā brahman sumūrtiṃ sumanoharām |
dadarśa purato devī devadevaṃ sanātanam
||20||दधार लीलया ब्रह्मन् सुमूर्तिं सुमनोहराम् ।
ददर्श पुरतो देवी देवदेवं सनातनम्
navīnanīradaśyāmaṃ śaratpaṅkajalocanam |
koṭikandarpalīlābhaṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitam
||21||नवीननीरदश्यामं शरत्पङ्कजलोचनम् ।
कोटिकन्दर्पलीलाभं रत्नभूषणभूषितम्
īṣaddhāsyaṃ prasannāsyaṃ śobhitaṃ pītavāsasam |
taṃ dṛṣṭvā kāminī kāmaṃ mūrcchāṃ samprāpa līlayā
||22||ईषद्धास्यं प्रसन्नास्यं शोभितं पीतवाससम् ।
तं दृष्ट्वा कामिनी कामं मूर्च्छां सम्प्राप लीलया
punaśca cetanāṃ prāpya punaḥ sā tamuvāca ha |
tulasyuvāca |
he nātha te dayā nāsti pāṣāṇasadṛśasya ca
||23||पुनश्च चेतनां प्राप्य पुनः सा तमुवाच ह ।
तुलस्युवाच ।
हे नाथ ते दया नास्ति पाषाणसदृशस्य च
chalena dharmabhaṅgena mama svāmī tvayā hataḥ |
pāṣāṇahṛdayastvaṃ hi dayāhīno yataḥ prabho
||24||छलेन धर्मभङ्गेन मम स्वामी त्वया हतः ।
पाषाणहृदयस्त्वं हि दयाहीनो यतः प्रभो
tasmātpāṣāṇarūpastvaṃ bhave deva bhavādhunā |
ye vadanti ca sādhuṃ tvāṃ te bhrāntā hi na saṃśayaḥ
||25||तस्मात्पाषाणरूपस्त्वं भवे देव भवाधुना ।
ये वदन्ति च साधुं त्वां ते भ्रान्ता हि न संशयः
bhakto vināparādhena parārthe ca kathaṃ hataḥ |
bhṛśaṃ ruroda śokārtā vilalāpa muhurmuhuḥ
||26||भक्तो विनापराधेन परार्थे च कथं हतः ।
भृशं रुरोद शोकार्ता विललाप मुहुर्मुहुः
tataśca karuṇāṃ dṛṣṭvā karuṇārasasāgaraḥ |
nayena tāṃ bodhayitumuvāca kamalāpatiḥ
||27||ततश्च करुणां दृष्ट्वा करुणारससागरः ।
नयेन तां बोधयितुमुवाच कमलापतिः
śrībhagavānuvāca
tapastvayā kṛtaṃ bhadre madarthe bhārate ciram |
tvadarthe śaṅkhacūḍaśca cakāra suciraṃ tapaḥ
||28||तपस्त्वया कृतं भद्रे मदर्थे भारते चिरम् ।
त्वदर्थे शङ्खचूडश्च चकार सुचिरं तपः
kṛtvā tvāṃ kāminīṃ so'pi vijahāra ca tatkṣaṇāt |
adhunā dātumucitaṃ tavaiva tapasaḥ phalam
||29||कृत्वा त्वां कामिनीं सोऽपि विजहार च तत्क्षणात् ।
अधुना दातुमुचितं तवैव तपसः फलम्
idaṃ śarīraṃ tyaktvā ca divyadehaṃ vidhāya ca |
rāme rama mayā sārdhaṃ tvaṃ ramāsadṛśī bhava
||30||इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यदेहं विधाय च ।
रामे रम मया सार्धं त्वं रमासदृशी भव
iyaṃ tanurnadīrūpā gaṇḍakīti ca viśrutā |
pūtā supuṇyadā nṝṇāṃ puṇye bhavatu bhārate
||31||इयं तनुर्नदीरूपा गण्डकीति च विश्रुता ।
पूता सुपुण्यदा नॄणां पुण्ये भवतु भारते
tava keśasamūhaśca puṇyavṛkṣo bhaviṣyati |
tulasīkeśasambhūtā tulasīti ca viśrutā
||32||तव केशसमूहश्च पुण्यवृक्षो भविष्यति ।
तुलसीकेशसम्भूता तुलसीति च विश्रुता
triṣu lokeṣu puṣpāṇāṃ patrāṇāṃ devapūjane |
pradhānarūpā tulasī bhaviṣyati varānane
||33||त्रिषु लोकेषु पुष्पाणां पत्राणां देवपूजने ।
प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरानने
svarge martye ca pātāle goloke mama sannidhau |
bhava tvaṃ tulasī vṛkṣavarā puṣpeṣu sundarī
||34||स्वर्गे मर्त्ये च पाताले गोलोके मम सन्निधौ ।
भव त्वं तुलसी वृक्षवरा पुष्पेषु सुन्दरी
goloke virajātīre rāse vṛndāvane vane |
bhāṇḍīre campakavane ramye candanakānane
||35||गोलोके विरजातीरे रासे वृन्दावने वने ।
भाण्डीरे चम्पकवने रम्ये चन्दनकानने
mādhavīketakīkundamālikāmālatīvane |
vāsaste'traiva bhavatu puṇyasthāneṣu puṇyadaḥ
||36||माधवीकेतकीकुन्दमालिकामालतीवने ।
वासस्तेऽत्रैव भवतु पुण्यस्थानेषु पुण्यदः
tulasītarumūleṣu puṇyadeśeṣu puṇyadam |
adhiṣṭhānaṃ ca tīrthānāṃ sarveṣāṃ ca bhaviṣyati
||37||तुलसीतरुमूलेषु पुण्यदेशेषु पुण्यदम् ।
अधिष्ठानं च तीर्थानां सर्वेषां च भविष्यति
tatraiva sarvadevānāṃ mamādhiṣṭhānameva ca |
tulasīpatrapatanaprāptaye ca varānane
||38||तत्रैव सर्वदेवानां ममाधिष्ठानमेव च ।
तुलसीपत्रपतनप्राप्तये च वरानने
sa snātaḥ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ |
tulasīpatratoyena yo'bhiṣekaṃ samācaret
||39||स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ।
तुलसीपत्रतोयेन योऽभिषेकं समाचरेत्
sudhāghaṭasahasrāṇāṃ yā tuṣṭistu bhaveddhareḥ |
sā ca tuṣṭirbhavennūnaṃ tulasīpatradānataḥ
||40||सुधाघटसहस्राणां या तुष्टिस्तु भवेद्धरेः ।
सा च तुष्टिर्भवेन्नूनं तुलसीपत्रदानतः
gavāmayutadānena yatphalaṃ tatphalaṃ bhavet |
tulasīpatradānena tatphalaṃ kārtike sati
||41||गवामयुतदानेन यत्फलं तत्फलं भवेत् ।
तुलसीपत्रदानेन तत्फलं कार्तिके सति
tulasīpatratoyaṃ ca mṛtyukāle ca yo labhet|
mucyate sarvapāpebhyo viṣṇuloke mahīyate
||42||तुलसीपत्रतोयं च मृत्युकाले च यो लभेत्।
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके महीयते
nityaṃ yastulasītoyaṃ bhuṃkte bhaktyā ca mānavaḥ |
lakṣāśvamedhajaṃ puṇyaṃ samprāpnoti sa mānavaḥ
||43||नित्यं यस्तुलसीतोयं भुंक्ते भक्त्या च मानवः ।
लक्षाश्वमेधजं पुण्यं सम्प्राप्नोति स मानवः
tulasīṃ svakare kṛtvā dhṛtvā dehe ca mānavaḥ |
prāṇāṃstyajati tīrtheṣu viṣṇulokaṃ sa gacchati
||44||तुलसीं स्वकरे कृत्वा धृत्वा देहे च मानवः ।
प्राणांस्त्यजति तीर्थेषु विष्णुलोकं स गच्छति
tulasīkāṣṭhanirmāṇamālāṃ gṛhṇāti yo naraḥ |
pade pade'śvamedhasya labhate niścitaṃ phalam
||45||तुलसीकाष्ठनिर्माणमालां गृह्णाति यो नरः ।
पदे पदेऽश्वमेधस्य लभते निश्चितं फलम्
tulasīṃ svakare kṛtvā svīkāraṃ yo na rakṣati |
sa yāti kālasūtraṃ ca yāvaccandradivākarau
||46||तुलसीं स्वकरे कृत्वा स्वीकारं यो न रक्षति ।
स याति कालसूत्रं च यावच्चन्द्रदिवाकरौ
karoti mithyāśapathaṃ tulasyā yo'tra mānavaḥ |
sa yāti kumbhīpākaṃ ca yāvadindrāścaturdaśa
||47||करोति मिथ्याशपथं तुलस्या योऽत्र मानवः ।
स याति कुम्भीपाकं च यावदिन्द्राश्चतुर्दश
tulasītoyakaṇikāṃ mṛtyukāle ca yo labhet |
ratnayānaṃ samāruhya vaikuṇṭhe prāpyate dhruvam
||48||तुलसीतोयकणिकां मृत्युकाले च यो लभेत् ।
रत्नयानं समारुह्य वैकुण्ठे प्राप्यते ध्रुवम्
pūrṇimāyāmamāyāṃ ca dvādaśyāṃ ravisaṃkrame |
tailābhyaṅgaṃ ca kṛtvā ca madhyāhne niśi sandhyayoḥ
||49||पूर्णिमायाममायां च द्वादश्यां रविसंक्रमे ।
तैलाभ्यङ्गं च कृत्वा च मध्याह्ने निशि सन्ध्ययोः
aśauce'śucikāle ye rātrivāso'nvitā narāḥ |
tulasīṃ ye vicinvanti te chindanti hareḥ śiraḥ
||50||अशौचेऽशुचिकाले ये रात्रिवासोऽन्विता नराः ।
तुलसीं ये विचिन्वन्ति ते छिन्दन्ति हरेः शिरः
trirātraṃ tulasīpatraṃ śuddhaṃ paryuṣitaṃ sati |
śrāddhe vrate ca dāne ca pratiṣṭhāyāṃ surārcane
||51||त्रिरात्रं तुलसीपत्रं शुद्धं पर्युषितं सति ।
श्राद्धे व्रते च दाने च प्रतिष्ठायां सुरार्चने
bhūgataṃ toyapatitaṃ yaddattaṃ viṣṇave sati |
śuddhaṃ ca tulasīpatraṃ kṣālanādanyakarmaṇi
||52||भूगतं तोयपतितं यद्दत्तं विष्णवे सति ।
शुद्धं च तुलसीपत्रं क्षालनादन्यकर्मणि
vṛkṣādhiṣṭhātṛdevī yā goloke ca nirāmaye |
kṛṣṇena sārdhaṃ nityaṃ ca nityakrīḍāṃ kariṣyasi
||53||वृक्षाधिष्ठातृदेवी या गोलोके च निरामये ।
कृष्णेन सार्धं नित्यं च नित्यक्रीडां करिष्यसि
nadyadhiṣṭhātṛdevī yā bhārate ca supuṇyadā |
lavaṇodasya sā patnī madaṃśasya bhaviṣyati
||54||नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते च सुपुण्यदा ।
लवणोदस्य सा पत्नी मदंशस्य भविष्यति
tvaṃ ca svayaṃ mahāsādhvī vaikuṇṭhe mama sannidhau |
ramāsamā ca rāmā ca bhaviṣyasi na saṃśayaḥ
||55||त्वं च स्वयं महासाध्वी वैकुण्ठे मम सन्निधौ ।
रमासमा च रामा च भविष्यसि न संशयः
ahaṃ ca śailarūpeṇa gaṇḍakītīrasannidhau |
adhiṣṭhānaṃ kariṣyāmi bhārate tava śāpataḥ
||56||अहं च शैलरूपेण गण्डकीतीरसन्निधौ ।
अधिष्ठानं करिष्यामि भारते तव शापतः
koṭisaṃkhyāstatra kīṭāstīkṣṇadaṃṣṭrāvarāyudhaiḥ |
tacchilākuhare cakraṃ kariṣyanti madīyakam
||57||कोटिसंख्यास्तत्र कीटास्तीक्ष्णदंष्ट्रावरायुधैः ।
तच्छिलाकुहरे चक्रं करिष्यन्ति मदीयकम्
ekadvāraṃ catuścakraṃ vanamālāvibhūṣitam |
navīnanīradākāraṃ lakṣmīnārāyaṇābhidham
||58||एकद्वारं चतुश्चक्रं वनमालाविभूषितम् ।
नवीननीरदाकारं लक्ष्मीनारायणाभिधम्
ekadvāraṃ catuścakraṃ navīnanīradopamam |
lakṣmījanārdano jñeyo rahito vanamālayā
||59||एकद्वारं चतुश्चक्रं नवीननीरदोपमम् ।
लक्ष्मीजनार्दनो ज्ञेयो रहितो वनमालया
dvāradvaye catuścakraṃ goṣpadena virājitam |
raghunāthābhidhaṃ jñeyaṃ rahitaṃ vanamālayā
||60||द्वारद्वये चतुश्चक्रं गोष्पदेन विराजितम् ।
रघुनाथाभिधं ज्ञेयं रहितं वनमालया
atikṣudraṃ dvicakraṃ ca navīnajaladaprabham |
tadvāmanābhidhaṃ jñeyaṃ rahitaṃ vanamālayā
||61||अतिक्षुद्रं द्विचक्रं च नवीनजलदप्रभम् ।
तद्वामनाभिधं ज्ञेयं रहितं वनमालया
atikṣudraṃ dvicakraṃ ca vanamālāvibhūṣitam |
vijñeyaṃ śrīdharaṃ rūpaṃ śrīpradaṃ gṛhiṇā sadā
||62||अतिक्षुद्रं द्विचक्रं च वनमालाविभूषितम् ।
विज्ञेयं श्रीधरं रूपं श्रीप्रदं गृहिणा सदा
sthūlaṃ ca vartulākāraṃ rahitaṃ vanamālayā |
dvicakraṃ sphuṭamatyantaṃ jñeyaṃ dāmodarābhidham
||63||स्थूलं च वर्तुलाकारं रहितं वनमालया ।
द्विचक्रं स्फुटमत्यन्तं ज्ञेयं दामोदराभिधम्
madhyamaṃ vartulākāraṃ dvicakraṃ bāṇavikṣatam |
raṇarāmābhidhaṃ jñeyaṃ śaratūṇasamanvitam
||64||मध्यमं वर्तुलाकारं द्विचक्रं बाणविक्षतम् ।
रणरामाभिधं ज्ञेयं शरतूणसमन्वितम्
madhyamaṃ saptacakrañca chatrabhūṣaṇabhūṣitam |
rājarājeśvaraṃ jñeyaṃ rājasampatpradaṃ nṛṇām
||65||मध्यमं सप्तचक्रञ्च छत्रभूषणभूषितम् ।
राजराजेश्वरं ज्ञेयं राजसम्पत्प्रदं नृणाम्
dvisaptacakraṃ sthūlaṃ ca navanīradasuprabham |
anantākhyaṃ ca vijñeyaṃ caturvargaphalapradam
||66||द्विसप्तचक्रं स्थूलं च नवनीरदसुप्रभम् ।
अनन्ताख्यं च विज्ञेयं चतुर्वर्गफलप्रदम्
cakrākāraṃ dvicakraṃ ca saśrīkaṃ jaladaprabham |
sagoṣpadaṃ madhyamaṃ ca vijñeyaṃ madhusūdanam
||67||चक्राकारं द्विचक्रं च सश्रीकं जलदप्रभम् ।
सगोष्पदं मध्यमं च विज्ञेयं मधुसूदनम्
sudarśanaṃ caikacakraṃ guptacakraṃ gadādharam |
dvicakraṃ hayavaktrābhaṃ hayagrīvaṃ prakīrtitam
||68||सुदर्शनं चैकचक्रं गुप्तचक्रं गदाधरम् ।
द्विचक्रं हयवक्त्राभं हयग्रीवं प्रकीर्तितम्
atīva vistṛtāsyaṃ ca dvicakraṃ vikaṭaṃ sati |
narasiṃhaṃ suvijñeyaṃ sadyo vairāgyadaṃ nṛṇām
||69||अतीव विस्तृतास्यं च द्विचक्रं विकटं सति ।
नरसिंहं सुविज्ञेयं सद्यो वैराग्यदं नृणाम्
dvicakraṃ vistṛtāsyaṃ ca vanamālāsamanvitam |
lakṣmīnṛsiṃhaṃ vijñeyaṃ gṛhiṇāṃ ca sukhapradam
||70||द्विचक्रं विस्तृतास्यं च वनमालासमन्वितम् ।
लक्ष्मीनृसिंहं विज्ञेयं गृहिणां च सुखप्रदम्
dvāradeśe dvicakraṃ ca saśrīkaṃ ca samaṃ sphuṭam |
vāsudevaṃ tu vijñeyaṃ sarvakāmaphalapradam
||71||द्वारदेशे द्विचक्रं च सश्रीकं च समं स्फुटम् ।
वासुदेवं तु विज्ञेयं सर्वकामफलप्रदम्
pradyumnaṃ sūkṣmacakraṃ ca navīnanīradaprabham |
suṣiracchidrabahulaṃ gṛhiṇā ca sukhapradam
||72||प्रद्युम्नं सूक्ष्मचक्रं च नवीननीरदप्रभम् ।
सुषिरच्छिद्रबहुलं गृहिणा च सुखप्रदम्
dve cakre caikalagne ca pṛṣṭhaṃ yatra tu puṣkalam |
saṅkarṣaṇaṃ suvijñeyaṃ sukhadaṃ gṛhiṇāṃ sadā
||73||द्वे चक्रे चैकलग्ने च पृष्ठं यत्र तु पुष्कलम् ।
सङ्कर्षणं सुविज्ञेयं सुखदं गृहिणां सदा
aniruddhaṃ tu pītābhaṃ vartulaṃ cātiśobhanam |
sukhapradaṃ gṛhasthānāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
||74||अनिरुद्धं तु पीताभं वर्तुलं चातिशोभनम् ।
सुखप्रदं गृहस्थानां प्रवदन्ति मनीषिणः
śālagrāmaśilā yatra tatra sannihito hariḥ |
tatraiva lakṣmīrvasati sarvatīrthasamanvitā
||75||शालग्रामशिला यत्र तत्र सन्निहितो हरिः ।
तत्रैव लक्ष्मीर्वसति सर्वतीर्थसमन्विता
yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca |
tāni sarvāṇi naśyanti śālagrāmaśilārcanāt
||76||यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ।
तानि सर्वाणि नश्यन्ति शालग्रामशिलार्चनात्
chatrākāre bhavedrājyaṃ vartule ca mahāśriyaḥ |
duḥkhañca śakaṭākāre śūlāgre maraṇaṃ dhruvam
||77||छत्राकारे भवेद्राज्यं वर्तुले च महाश्रियः ।
दुःखञ्च शकटाकारे शूलाग्रे मरणं ध्रुवम्
vikṛtāsye ca dāridryaṃ piṅgale hānireva ca |
bhagnacakre bhavedvyādhirvidīrṇe maraṇaṃ dhruvam
||78||विकृतास्ये च दारिद्र्यं पिङ्गले हानिरेव च ।
भग्नचक्रे भवेद्व्याधिर्विदीर्णे मरणं ध्रुवम्
vrataṃ dānaṃ pratiṣṭhā ca śrāddhaṃ ca devapūjanam |
śālagrāmasya sānnidhyātpraśastaṃ tadbhavediti
||79||व्रतं दानं प्रतिष्ठा च श्राद्धं च देवपूजनम् ।
शालग्रामस्य सान्निध्यात्प्रशस्तं तद्भवेदिति
sa snātaḥ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ |
sarvayajñeṣu tīrtheṣu vrateṣu ca tapaḥsu ca
||80||स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ।
सर्वयज्ञेषु तीर्थेषु व्रतेषु च तपःसु च
pāṭhe caturṇāṃ vedānāṃ tapasāṃ karaṇe sati |
tatpuṇyaṃ labhate nūnaṃ śālagrāmaśilārcanāt
||81||पाठे चतुर्णां वेदानां तपसां करणे सति ।
तत्पुण्यं लभते नूनं शालग्रामशिलार्चनात्
(śālagrāmaśilātoyairyo'bhiṣekaṃ sadā caret |
sarvadāneṣu yatpuṇyaṃ pradakṣiṇaṃ bhuvo yathā |
) |
śālagrāmaśilātoyaṃ nityaṃ bhuṅkte ca yo naraḥ |
surepsitaṃ prasādaṃ ca labhate nātra saṃśayaḥ
||82||(शालग्रामशिलातोयैर्योऽभिषेकं सदा चरेत् ।
सर्वदानेषु यत्पुण्यं प्रदक्षिणं भुवो यथा ।
) ।
शालग्रामशिलातोयं नित्यं भुङ्क्ते च यो नरः ।
सुरेप्सितं प्रसादं च लभते नात्र संशयः
tasya sparśaṃ ca vāñchanti tīrthāni nikhilāni ca |
jīvanmukto mahāpūto'pyante yāti hareḥ padam
||83||तस्य स्पर्शं च वाञ्छन्ति तीर्थानि निखिलानि च ।
जीवन्मुक्तो महापूतोऽप्यन्ते याति हरेः पदम्
tatraiva hariṇā sārdhamasaṃkhyaṃ prākṛtaṃ layam |
yāsyatyeva hi dāsye ca niyukto dāsyakarmaṇi
||84||तत्रैव हरिणा सार्धमसंख्यं प्राकृतं लयम् ।
यास्यत्येव हि दास्ये च नियुक्तो दास्यकर्मणि
yāni kāni ca pāpāni brahmahatyāsamāni ca |
taṃ dṛṣṭvā ca palāyante vainateyādivoragāḥ
||85||यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च ।
तं दृष्ट्वा च पलायन्ते वैनतेयादिवोरगाः
tatpādarajasā devī sadyaḥpūtā vasundharā |
puṃsāṃ lakṣaṃ tatpitṝṇāṃ nistarettasya janmataḥ
||86||तत्पादरजसा देवी सद्यःपूता वसुन्धरा ।
पुंसां लक्षं तत्पितॄणां निस्तरेत्तस्य जन्मतः
śālagrāmaśilātoyaṃ mṛtyukāle ca yo labhet |
sarvapāpavinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati
||87||शालग्रामशिलातोयं मृत्युकाले च यो लभेत् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
nirvāṇamuktiṃ labhate karmabhogātpramucyate |
viṣṇoḥ pade pralīnaśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||88||निर्वाणमुक्तिं लभते कर्मभोगात्प्रमुच्यते ।
विष्णोः पदे प्रलीनश्च भविष्यति न संशयः
śālagrāmaśilāṃ dhṛtvā mithyāvākyaṃ vadettu yaḥ |
sa yāti kumbhīpāke ca yāvadvai brahmaṇo vayaḥ
||89||शालग्रामशिलां धृत्वा मिथ्यावाक्यं वदेत्तु यः ।
स याति कुम्भीपाके च यावद्वै ब्रह्मणो वयः
śālagrāmaśilāṃ dhṛtvā svīkāraṃ yo na pālayet |
sa prayātyasipatraṃ ca lakṣamanvantarāvadhi
||90||शालग्रामशिलां धृत्वा स्वीकारं यो न पालयेत् ।
स प्रयात्यसिपत्रं च लक्षमन्वन्तरावधि
tulasīpatravicchedaṃ śālagrāme karoti yaḥ |
tasya janmāntare kānte strīvicchedo bhaviṣyati
||91||तुलसीपत्रविच्छेदं शालग्रामे करोति यः ।
तस्य जन्मान्तरे कान्ते स्त्रीविच्छेदो भविष्यति
tulasīpatravicchedaṃ śaṅkhe yo hi karoti ca |
bhāryāhīno bhavetso'pi rogī ca saptajanmasu
||92||तुलसीपत्रविच्छेदं शङ्खे यो हि करोति च ।
भार्याहीनो भवेत्सोऽपि रोगी च सप्तजन्मसु
śālagrāmaṃ ca tulasīṃ śaṅkhaṃ caikatra eva ca |
yo rakṣati mahājñānī sa bhavecchrīhareḥ priyaḥ
||93||शालग्रामं च तुलसीं शङ्खं चैकत्र एव च ।
यो रक्षति महाज्ञानी स भवेच्छ्रीहरेः प्रियः
sakṛdeva hi yo yasyāṃ vīryādhānaṃ karoti ca |
tadvicchede tasya duḥkhaṃ bhavedeva parasparam
||94||सकृदेव हि यो यस्यां वीर्याधानं करोति च ।
तद्विच्छेदे तस्य दुःखं भवेदेव परस्परम्
tvaṃ priyā śaṅkhacūḍasya caikamanvantarāvadhi |
śaṅkhena sārdhaṃ tvadbhedaḥ kevalaṃ duḥkhadastathā
||95||त्वं प्रिया शङ्खचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि ।
शङ्खेन सार्धं त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तथा
ityuktvā śrīharistāṃ ca virarāma ca nārada |
sā ca dehaṃ parityajya divyarūpaṃ vidhāya ca
||96||इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तां च विरराम च नारद ।
सा च देहं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय च
yathā śrīśca tathā sā cāpyuvāsa harivakṣasi |
sa jagāma tayā sārdhaṃ vaikuṇṭhaṃ kamalāpatiḥ
||97||यथा श्रीश्च तथा सा चाप्युवास हरिवक्षसि ।
स जगाम तया सार्धं वैकुण्ठं कमलापतिः
lakṣmīḥ sarasvatī gaṅgā tulasī cāpi nārada |
hareḥ priyāścatasraśca babhūvurīśvarasya ca
||98||लक्ष्मीः सरस्वती गङ्गा तुलसी चापि नारद ।
हरेः प्रियाश्चतस्रश्च बभूवुरीश्वरस्य च
sadyastaddehajātā ca babhūva gaṇḍakī nadī |
īśvaraḥ so'pi śailaśca tattīre puṇyado nṛṇām
||99||सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गण्डकी नदी ।
ईश्वरः सोऽपि शैलश्च तत्तीरे पुण्यदो नृणाम्
kurvanti tatra kīṭāśca śilāṃ bahuvidhāṃ mune |
jale patanti yā yāśca phaladāstāśca niścitam
||100||कुर्वन्ति तत्र कीटाश्च शिलां बहुविधां मुने ।
जले पतन्ति या याश्च फलदास्ताश्च निश्चितम्
sthalasthāḥ piṅgalā jñeyāścopatāpādraveriti |
ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
||101||स्थलस्थाः पिङ्गला ज्ञेयाश्चोपतापाद्रवेरिति ।
इत्येवं कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde tulasīmāhātmyena saha śālagrāmamahattvavarṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||