tulasīpūjāvidhivarṇanam
nārada uvāca
tulasī ca yadā pūjyā kṛtā nārāyaṇapriyā |
asyāḥ pūjāvidhānaṃ ca stotraṃ ca vada sāmpratam
||1||तुलसी च यदा पूज्या कृता नारायणप्रिया ।
अस्याः पूजाविधानं च स्तोत्रं च वद साम्प्रतम्
kena pūjā kṛtā kena stutā prathamato mune |
tatra pūjyā sā babhūva kena vā vada māmaho
||2||केन पूजा कृता केन स्तुता प्रथमतो मुने ।
तत्र पूज्या सा बभूव केन वा वद मामहो
sūta uvāca
nāradasya vacaḥ śrutvā prahasya munipuṅgavaḥ |
kathāṃ kathitumārebhe puṇyāṃ pāpaharāṃ parām
||3||नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुङ्गवः ।
कथां कथितुमारेभे पुण्यां पापहरां पराम्
śrīnārāyaṇa uvāca
hariḥ saṃpūjya tulasīṃ reme ca ramayā saha |
ramāsamānasaubhāgyāṃ cakāra gauraveṇa ca
||4||हरिः संपूज्य तुलसीं रेमे च रमया सह ।
रमासमानसौभाग्यां चकार गौरवेण च
sehe ca lakṣmīrgaṅgā ca tasyāśca navasaṅgamam |
saubhāgyagauravaṃ kopātte na sehe sarasvatī
||5||सेहे च लक्ष्मीर्गङ्गा च तस्याश्च नवसङ्गमम् ।
सौभाग्यगौरवं कोपात्ते न सेहे सरस्वती
sā tāṃ jaghāna kalahe māninī harisannidhau |
vrīḍayā cāpamānena sāntardhānaṃ cakāra ha
||6||सा तां जघान कलहे मानिनी हरिसन्निधौ ।
व्रीडया चापमानेन सान्तर्धानं चकार ह
sarvasiddheśvarī devī jñānināṃ siddhiyoginī |
jagāmādarśanaṃ kopātsarvatra ca hareraho
||7||सर्वसिद्धेश्वरी देवी ज्ञानिनां सिद्धियोगिनी ।
जगामादर्शनं कोपात्सर्वत्र च हरेरहो
harirna dṛṣṭvā tulasīṃ bodhayitvā sarasvatīm |
tadanujñāṃ gahītvā ca jagāma tulasīvanam
||8||हरिर्न दृष्ट्वा तुलसीं बोधयित्वा सरस्वतीम् ।
तदनुज्ञां गहीत्वा च जगाम तुलसीवनम्
tatra gatvā ca susnāto hariḥ sa tulasīṃ satīm |
pūjayāmāsa tāṃ dhyātvā stotraṃ bhaktyā cakāra ha
||9||तत्र गत्वा च सुस्नातो हरिः स तुलसीं सतीम् ।
पूजयामास तां ध्यात्वा स्तोत्रं भक्त्या चकार ह
lakṣmīmāyākāmavāṇībījapūrvaṃ daśākṣaram |
vṛndāvanīti ṅe'ntaṃ ca vahnijāyāntameva ca
||10||लक्ष्मीमायाकामवाणीबीजपूर्वं दशाक्षरम् ।
वृन्दावनीति ङेऽन्तं च वह्निजायान्तमेव च
anena kalpataruṇā mantrarājena nārada |
pūjayedyo vidhānena sarvasiddhiṃ labhed dhruvam
||11||अनेन कल्पतरुणा मन्त्रराजेन नारद ।
पूजयेद्यो विधानेन सर्वसिद्धिं लभेद् ध्रुवम्
ghṛtadīpena dhūpena sindūracandanena ca |
naivedyena ca puṣpeṇa copacāreṇa nārada
||12||घृतदीपेन धूपेन सिन्दूरचन्दनेन च ।
नैवेद्येन च पुष्पेण चोपचारेण नारद
haristotreṇa tuṣṭā sā cāvirbhūtā mahīruhāt |
prasannā caraṇāmbhoje jagāma śaraṇaṃ śubhā
||13||हरिस्तोत्रेण तुष्टा सा चाविर्भूता महीरुहात् ।
प्रसन्ना चरणाम्भोजे जगाम शरणं शुभा
varaṃ tasyai dadau viṣṇuḥ sarvapūjyā bhaveriti |
ahaṃ tvāṃ dhārayiṣyāmi surūpāṃ mūrdhni vakṣasi
||14||वरं तस्यै ददौ विष्णुः सर्वपूज्या भवेरिति ।
अहं त्वां धारयिष्यामि सुरूपां मूर्ध्नि वक्षसि
sarve tvāṃ dhārayiṣyanti svamūrdhni ca surādayaḥ |
ityuktvā tāṃ gṛhītvā ca prayayau svālayaṃ vibhuḥ
||15||सर्वे त्वां धारयिष्यन्ति स्वमूर्ध्नि च सुरादयः ।
इत्युक्त्वा तां गृहीत्वा च प्रययौ स्वालयं विभुः
nārada uvāca
kiṃ dhyānaṃ stavanaṃ kiṃ vā kiṃ vā pūjāvidhānakam |
tulasyāśca mahābhāga tanme vyākhyātumarhasi
||16||किं ध्यानं स्तवनं किं वा किं वा पूजाविधानकम् ।
तुलस्याश्च महाभाग तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
śrīnārāyaṇa uvāca
antarhitāyāṃ tasyāṃ ca harirvṛndāvane tadā |
tasyāścakre stutiṃ gatvā tulasīṃ virahāturaḥ
||17||अन्तर्हितायां तस्यां च हरिर्वृन्दावने तदा ।
तस्याश्चक्रे स्तुतिं गत्वा तुलसीं विरहातुरः
śrībhagavānuvāca
vṛndarūpāśca vṛkṣāśca yadaikatra bhavanti ca |
vidurbudhāstena vṛndāṃ matpriyāṃ tāṃ bhajāmyaham
||18||वृन्दरूपाश्च वृक्षाश्च यदैकत्र भवन्ति च ।
विदुर्बुधास्तेन वृन्दां मत्प्रियां तां भजाम्यहम्
purā babhūva yā devī tvādau vṛndāvane vane |
tena vṛndāvanī khyātā saubhāgyā tāṃ bhajāmyaham
||19||पुरा बभूव या देवी त्वादौ वृन्दावने वने ।
तेन वृन्दावनी ख्याता सौभाग्या तां भजाम्यहम्
asaṃkhyeṣu ca viśveṣu pūjitā yā nirantaram |
tena viśvapūjitā''khyāṃ pūjitāṃ ca bhajāmyaham
||20||असंख्येषु च विश्वेषु पूजिता या निरन्तरम् ।
तेन विश्वपूजिताऽऽख्यां पूजितां च भजाम्यहम्
asaṃkhyāni ca viśvāni pavitrāṇi tvayā sadā |
tāṃ viśvapāvanīṃ devīṃ viraheṇa smarāmyaham
||21||असंख्यानि च विश्वानि पवित्राणि त्वया सदा ।
तां विश्वपावनीं देवीं विरहेण स्मराम्यहम्
devā na tuṣṭāḥ puṣpāṇāṃ samūhena yayā vinā |
tāṃ puṣpasārāṃ śuddhāṃ ca draṣṭumicchāmi śokataḥ
||22||देवा न तुष्टाः पुष्पाणां समूहेन यया विना ।
तां पुष्पसारां शुद्धां च द्रष्टुमिच्छामि शोकतः
viśve yatprāptimātreṇa bhaktānando bhaved dhruvam |
nandinī tena vikhyātā sā prītā bhavatādiha
||23||विश्वे यत्प्राप्तिमात्रेण भक्तानन्दो भवेद् ध्रुवम् ।
नन्दिनी तेन विख्याता सा प्रीता भवतादिह
yasyā devyāstulā nāsti viśveṣu nikhileṣu ca |
tulasī tena vikhyātā tāṃ yāmi śaraṇaṃ priyām
||24||यस्या देव्यास्तुला नास्ति विश्वेषु निखिलेषु च ।
तुलसी तेन विख्याता तां यामि शरणं प्रियाम्
kṛṣṇajīvanarūpā sā śaśvatpriyatamā satī |
tena kṛṣṇajīvanī sā sā me rakṣatu jīvanam
||25||कृष्णजीवनरूपा सा शश्वत्प्रियतमा सती ।
तेन कृष्णजीवनी सा सा मे रक्षतु जीवनम्
ityevaṃ stavanaṃ kṛtvā tasthau tatra ramāpatiḥ |
dadarśa tulasīṃ sākṣātpādapadmanatāṃ satīm
||26||इत्येवं स्तवनं कृत्वा तस्थौ तत्र रमापतिः ।
ददर्श तुलसीं साक्षात्पादपद्मनतां सतीम्
rudatīmavamānena māninīṃ mānapūjitām |
priyāṃ dṛṣṭvā priyaḥ śīghraṃ vāsayāmāsa vakṣasi
||27||रुदतीमवमानेन मानिनीं मानपूजिताम् ।
प्रियां दृष्ट्वा प्रियः शीघ्रं वासयामास वक्षसि
bhāratyājñāṃ gahītvā ca svālayaṃ ca yayau hariḥ |
bhāratyā saha tatprītiṃ kārayāmāsa satvaram
||28||भारत्याज्ञां गहीत्वा च स्वालयं च ययौ हरिः ।
भारत्या सह तत्प्रीतिं कारयामास सत्वरम्
varaṃ viṣṇurdadau tasyai sarvapūjyā bhaveriti |
śirodhāryā ca sarveṣāṃ vandyā mānyā mameti ca
||29||वरं विष्णुर्ददौ तस्यै सर्वपूज्या भवेरिति ।
शिरोधार्या च सर्वेषां वन्द्या मान्या ममेति च
viṣṇorvareṇa sā devī parituṣṭā babhūva ca |
sarasvatī tāmākṛṣya vāsayāmāsa sannidhau
||30||विष्णोर्वरेण सा देवी परितुष्टा बभूव च ।
सरस्वती तामाकृष्य वासयामास सन्निधौ
lakṣmīrgaṅgā sasmitā ca tāṃ samākṛṣya nārada |
gṛhaṃ praveśayāmāsa vinayena satīṃ tadā
||31||लक्ष्मीर्गङ्गा सस्मिता च तां समाकृष्य नारद ।
गृहं प्रवेशयामास विनयेन सतीं तदा
vṛndā vṛndāvanī viśvapūjitā viśvapāvanī |
puṣpasārā nandanī ca tulasī kṛṣṇajīvanī
||32||वृन्दा वृन्दावनी विश्वपूजिता विश्वपावनी ।
पुष्पसारा नन्दनी च तुलसी कृष्णजीवनी
etannāmāṣṭakañcaiva stotraṃ nāmārthasaṃyutam |
yaḥ paṭhettāṃ ca saṃpūjya so'śvamedhaphalaṃ labhet
||33||एतन्नामाष्टकञ्चैव स्तोत्रं नामार्थसंयुतम् ।
यः पठेत्तां च संपूज्य सोऽश्वमेधफलं लभेत्
kārtikyāṃ pūrṇimāyāṃ ca tulasyā janma maṅgalam |
tatra tasyāśca pūjā ca vihitā hariṇā purā
||34||कार्तिक्यां पूर्णिमायां च तुलस्या जन्म मङ्गलम् ।
तत्र तस्याश्च पूजा च विहिता हरिणा पुरा
tasyāṃ yaḥ pūjayettāṃ ca bhaktyā vai viśvapāvanīm |
sarvapāpādvinirmukto viṣṇulokaṃ sa gacchati
||35||तस्यां यः पूजयेत्तां च भक्त्या वै विश्वपावनीम् ।
सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति
kārtike tulasīpatraṃ yo dadāti ca viṣṇuve |
gavāmayutadānasya phalaṃ prāpnoti niścitam
||36||कार्तिके तुलसीपत्रं यो ददाति च विष्णुवे ।
गवामयुतदानस्य फलं प्राप्नोति निश्चितम्
aputro labhate putraṃ priyāhīno labhetpriyām |
bandhuhīno labhed bandhūn stotraśravaṇamātrataḥ
||37||अपुत्रो लभते पुत्रं प्रियाहीनो लभेत्प्रियाम् ।
बन्धुहीनो लभेद् बन्धून् स्तोत्रश्रवणमात्रतः
rogī pramucyate rogād baddho mucyeta bandhanāt |
bhayānmucyeta bhītastu pāpānmucyeta pātakī
||38||रोगी प्रमुच्यते रोगाद् बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।
भयान्मुच्येत भीतस्तु पापान्मुच्येत पातकी
ityevaṃ kathitaṃ stotraṃ dhyānaṃ pūjāvidhiṃ śṛṇu |
tvameva vede jānāsi kaṇvaśākhoktameva ca
||39||इत्येवं कथितं स्तोत्रं ध्यानं पूजाविधिं शृणु ।
त्वमेव वेदे जानासि कण्वशाखोक्तमेव च
tadvṛkṣe pūjayettāṃ ca bhaktyā cāvāhanaṃ vinā |
tāṃ dhyātvā copacāreṇa dhyānaṃ pātakanāśanam
||40||तद्वृक्षे पूजयेत्तां च भक्त्या चावाहनं विना ।
तां ध्यात्वा चोपचारेण ध्यानं पातकनाशनम्
tulasīṃ puṣpasārāṃ ca satīṃ pūtāṃ manoharām |
kṛtapāpedhmadāhāya jvaladagniśikhopamām
||41||तुलसीं पुष्पसारां च सतीं पूतां मनोहराम् ।
कृतपापेध्मदाहाय ज्वलदग्निशिखोपमाम्
puṣpeṣu tulanā yasyā nāsti vedeṣu bhāṣitam |
pavitrarūpā sarvāsu tulasī sā ca kīrtitā
||42||पुष्पेषु तुलना यस्या नास्ति वेदेषु भाषितम् ।
पवित्ररूपा सर्वासु तुलसी सा च कीर्तिता
śirodhāryā ca sarveṣāmīpsitā viśvapāvanī |
jīvanmuktāṃ muktidāṃ ca bhaje tāṃ haribhaktidām
||43||शिरोधार्या च सर्वेषामीप्सिता विश्वपावनी ।
जीवन्मुक्तां मुक्तिदां च भजे तां हरिभक्तिदाम्
iti dhyātvā ca saṃpūjya stutvā ca praṇametsudhīḥ |
uktaṃ tulasyupākhyānaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
||44||इति ध्यात्वा च संपूज्य स्तुत्वा च प्रणमेत्सुधीः ।
उक्तं तुलस्युपाख्यानं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe tulasīpūjāvidhivarṇanaṃ nāma pañcaviśo'dhyāyaḥ || 25 ||