sāvitryupākhyāne yamasāvitrīsaṃvādavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāva stutvānena so'śvapatiḥ sampūjya vidhipūrvakam |
dadarśa tatra tāṃ devīṃ sahasrārkasamaprabhām
||1||श्रीनारायण उवाव स्तुत्वानेन सोऽश्वपतिः सम्पूज्य विधिपूर्वकम् ।
ददर्श तत्र तां देवीं सहस्रार्कसमप्रभाम्
uvāca sā ca rājānaṃ prasannā sasmitā satī |
yathā mātā svaputraṃ ca dyotayantī diśastviṣā
||2||उवाच सा च राजानं प्रसन्ना सस्मिता सती ।
यथा माता स्वपुत्रं च द्योतयन्ती दिशस्त्विषा
sāvitryuvāca
jānāmyahaṃ mahārāja yatte manasi vāñchitam |
vāñchitaṃ tava patnyāśca sarvaṃ dāsyāmi niścitam
||3||जानाम्यहं महाराज यत्ते मनसि वाञ्छितम् ।
वाञ्छितं तव पत्न्याश्च सर्वं दास्यामि निश्चितम्
sādhvī kanyābhilāṣaṃ ca karoti tava kāminī |
tvaṃ prārthayasi putraṃ ca bhaviṣyati krameṇa ca
||4||साध्वी कन्याभिलाषं च करोति तव कामिनी ।
त्वं प्रार्थयसि पुत्रं च भविष्यति क्रमेण च
ityuktvā sā tadā devī brahmalokaṃ jagāma ha |
rājā jagāma svagṛhaṃ tatkanyā''dau babhūva ha
||5||इत्युक्त्वा सा तदा देवी ब्रह्मलोकं जगाम ह ।
राजा जगाम स्वगृहं तत्कन्याऽऽदौ बभूव ह
ārādhanācca sāvitryā babhūva kamalā parā |
sāvitrīti ca tannāma cakārāśvapatirnṛpaḥ
||6||आराधनाच्च सावित्र्या बभूव कमला परा ।
सावित्रीति च तन्नाम चकाराश्वपतिर्नृपः
kālena sā vardhamānā babhūva ca dine dine |
rūpayauvanasampannā śukle candrakalā yathā
||7||कालेन सा वर्धमाना बभूव च दिने दिने ।
रूपयौवनसम्पन्ना शुक्ले चन्द्रकला यथा
sā varaṃ varayāmāsa dyumatsenātmajaṃ tadā |
satyavantaṃ satyaśīlaṃ nānāguṇasamanvitam
||8||सा वरं वरयामास द्युमत्सेनात्मजं तदा ।
सत्यवन्तं सत्यशीलं नानागुणसमन्वितम्
rājā tasmai dadau tāṃ ca ratnabhūṣaṇabhūṣitām |
so'pi sārdhaṃ kautukena tāṃ gṛhītvā gṛhaṃ yayau
||9||राजा तस्मै ददौ तां च रत्नभूषणभूषिताम् ।
सोऽपि सार्धं कौतुकेन तां गृहीत्वा गृहं ययौ
sa ca saṃvatsare'tīte satyavān satyavikramaḥ |
jagāma phalakāṣṭhārthaṃ praharṣaṃ piturājñayā
||10||स च संवत्सरेऽतीते सत्यवान् सत्यविक्रमः ।
जगाम फलकाष्ठार्थं प्रहर्षं पितुराज्ञया
jagāma sādhvī tatpaścātsāvitrī daivayogataḥ |
nipatya vṛkṣāddaivena prāṇāṃstatyāja satyavān
||11||जगाम साध्वी तत्पश्चात्सावित्री दैवयोगतः ।
निपत्य वृक्षाद्दैवेन प्राणांस्तत्याज सत्यवान्
yamastaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā baddhvāṅguṣṭhasamaṃ mune |
gṛhītvā gamanaṃ cakre tatpaścātprayayau satī
||12||यमस्तं पुरुषं दृष्ट्वा बद्ध्वाङ्गुष्ठसमं मुने ।
गृहीत्वा गमनं चक्रे तत्पश्चात्प्रययौ सती
paścāttāṃ sudatīṃ dṛṣṭvā yamaḥ saṃyamanīpatiḥ |
uvāca madhuraṃ sādhvīṃ sādhūnāṃ pravaro mahān
||13||पश्चात्तां सुदतीं दृष्ट्वा यमः संयमनीपतिः ।
उवाच मधुरं साध्वीं साधूनां प्रवरो महान्
dharmarāja uvāca
aho kva yāsi sāvitri gṛhītvā mānuṣīṃ tanum |
yadi yāsyasi kāntena sārdhaṃ dehaṃ tadā tyaja
||14||अहो क्व यासि सावित्रि गृहीत्वा मानुषीं तनुम् ।
यदि यास्यसि कान्तेन सार्धं देहं तदा त्यज
gantuṃ martyo na śaknoti gṛhītvā pāñcabhautikam |
dehaṃ ca mama lokaṃ ca naśvaraṃ naśvaraḥ sadā
||15||गन्तुं मर्त्यो न शक्नोति गृहीत्वा पाञ्चभौतिकम् ।
देहं च मम लोकं च नश्वरं नश्वरः सदा
bhartuste pūrṇakālo vai babhūva bhārate sati |
svakarmaphalabhogārthaṃ satyavān yāti madgṛham
||16||भर्तुस्ते पूर्णकालो वै बभूव भारते सति ।
स्वकर्मफलभोगार्थं सत्यवान् याति मद्गृहम्
karmaṇā jāyate jantuḥ karmaṇaiva pralīyate |
sukhaṃ duḥkhaṃ bhayaṃ śokaḥ karmaṇaiva praṇīyate
||17||कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते ।
सुखं दुःखं भयं शोकः कर्मणैव प्रणीयते
karmaṇendro bhavejjīvo brahmaputraḥ svakarmaṇā |
svakarmaṇā harerdāso janmādirahito bhavet
||18||कर्मणेन्द्रो भवेज्जीवो ब्रह्मपुत्रः स्वकर्मणा ।
स्वकर्मणा हरेर्दासो जन्मादिरहितो भवेत्
svakarmaṇā sarvasiddhimamaratvaṃ labhed dhruvam |
labhetsvakarmaṇā viṣṇoḥ sālokyādicatuṣṭayam
||19||स्वकर्मणा सर्वसिद्धिममरत्वं लभेद् ध्रुवम् ।
लभेत्स्वकर्मणा विष्णोः सालोक्यादिचतुष्टयम्
suratvaṃ ca manutvaṃ ca rājendratvaṃ labhennaraḥ |
karmaṇā ca śivatvaṃ ca gaṇeśatvaṃ tathaiva ca
||20||सुरत्वं च मनुत्वं च राजेन्द्रत्वं लभेन्नरः ।
कर्मणा च शिवत्वं च गणेशत्वं तथैव च
karmaṇā ca munīndratvaṃ tapasvitvaṃ svakarmaṇā |
svakarmaṇā kṣatriyatvaṃ vaiśyatvaṃ ca svakarmaṇā
||21||कर्मणा च मुनीन्द्रत्वं तपस्वित्वं स्वकर्मणा ।
स्वकर्मणा क्षत्रियत्वं वैश्यत्वं च स्वकर्मणा
karmaṇaiva ca mlecchatvaṃ labhate nātra saṃśayaḥ |
svakarmaṇā jaṅgamatvaṃ śailatvaṃ ca svakarmaṇā
||22||कर्मणैव च म्लेच्छत्वं लभते नात्र संशयः ।
स्वकर्मणा जङ्गमत्वं शैलत्वं च स्वकर्मणा
karmaṇā rākṣasatvaṃ ca kinnaratvaṃ svakarmaṇā |
karmaṇaivādhipatyaṃ ca vṛkṣatvaṃ ca svakarmaṇā
||23||कर्मणा राक्षसत्वं च किन्नरत्वं स्वकर्मणा ।
कर्मणैवाधिपत्यं च वृक्षत्वं च स्वकर्मणा
karmaṇaiva paśutvaṃ ca vanajīvī svakarmaṇā |
karmaṇā kṣudrajantutvaṃ kṛmitvaṃ ca svakarmaṇā
||24||कर्मणैव पशुत्वं च वनजीवी स्वकर्मणा ।
कर्मणा क्षुद्रजन्तुत्वं कृमित्वं च स्वकर्मणा
daiteyatvaṃ dānavatvamasuratvaṃ svakarmaṇā |
ityetaduktvā sāvitrīṃ virarāma sa vai yamaḥ
||25||दैतेयत्वं दानवत्वमसुरत्वं स्वकर्मणा ।
इत्येतदुक्त्वा सावित्रीं विरराम स वै यमः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe sāvitryupākhyāne yamasāvitrīsaṃvādavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||