brahmaviṣṇumaheśvarādidevatotpattivarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
atha ḍimbho jale tiṣṭhanyāvadvai brahmaṇo vayaḥ |
tataḥ sa kāle sahasā dvidhābhūto babhūva ha
||1||अथ डिम्भो जले तिष्ठन्यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।
ततः स काले सहसा द्विधाभूतो बभूव ह
tanmadhye śiśurekaśca śatakoṭiraviprabhaḥ|
kṣaṇaṃ rorūyamāṇaśca stanāndhaḥ pīḍitaḥ kṣudhā
||2||तन्मध्ये शिशुरेकश्च शतकोटिरविप्रभः।
क्षणं रोरूयमाणश्च स्तनान्धः पीडितः क्षुधा
pitrā mātrā parityakto jalamadhye nirāśrayaḥ|
brahmāṇḍāsaṃkhyanātho yo dadarśordhvamanāthavat
||3||पित्रा मात्रा परित्यक्तो जलमध्ये निराश्रयः।
ब्रह्माण्डासंख्यनाथो यो ददर्शोर्ध्वमनाथवत्
sthūlāsthūlatamaḥ so'pi nāmnā devo mahāvirāṭ|
paramṇuryathā sūkṣmātparaḥ sthūlāttathāpyasau
||4||स्थूलास्थूलतमः सोऽपि नाम्ना देवो महाविराट्।
परमा्णुर्यथा सूक्ष्मात्परः स्थूलात्तथाप्यसौ
tejasā ṣoḍaśāṃśo'yaṃ kṛṣṇasya paramātmanaḥ|
ādhāraḥ sarvaviśvānāṃ mahāviṣṇuśca prākṛtaḥ
||5||तेजसा षोडशांशोऽयं कृष्णस्य परमात्मनः।
आधारः सर्वविश्वानां महाविष्णुश्च प्राकृतः
pratyekaṃ lomakūpeṣu viśvāni nikhilāni ca|
asyāpi teṣāṃ saṃkhyāṃ ca kṛṣṇo vaktuṃ nahi kṣamaḥ
||6||प्रत्येकं लोमकूपेषु विश्वानि निखिलानि च।
अस्यापि तेषां संख्यां च कृष्णो वक्तुं नहि क्षमः
saṃkhyā cedrajasāmasti viśvānāṃ na kadācana|
brahmaviṣṇuśivādīnāṃ tathā saṃkhyā na vidyate
||7||संख्या चेद्रजसामस्ति विश्वानां न कदाचन।
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां तथा संख्या न विद्यते
prativiśveṣu santyevaṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ|
pātālād brahmalokāntaṃ brahmāṇḍaṃ parikīrtitam
||8||प्रतिविश्वेषु सन्त्येवं ब्रह्मविष्णुशिवादयः।
पातालाद् ब्रह्मलोकान्तं ब्रह्माण्डं परिकीर्तितम्
tata ūrdhvaṃ ca vaikuṇṭho brahmāṇḍād bahireva saḥ|
tata ūrdhvaṃ ca golokaḥ pañcāśatkoṭiyojanaḥ
||9||तत ऊर्ध्वं च वैकुण्ठो ब्रह्माण्डाद् बहिरेव सः।
तत ऊर्ध्वं च गोलोकः पञ्चाशत्कोटियोजनः
nityaḥ satyasvarūpaśca yathā kṛṣṇastathāpyayam|
saptadvīpamitā pṛdhvī saptasāgarasaṃyutā
||10||नित्यः सत्यस्वरूपश्च यथा कृष्णस्तथाप्ययम्।
सप्तद्वीपमिता पृध्वी सप्तसागरसंयुता
ūnapañcāśadupadvīpāsaṃkhyaśailavanānvitā |
ūrdhvaṃ sapta svargalokā brahyalokasamanvitāḥ
||11||ऊनपञ्चाशदुपद्वीपासंख्यशैलवनान्विता ।
ऊर्ध्वं सप्त स्वर्गलोका ब्रह्यलोकसमन्विताः
pātālāni ca saptādhaścaivaṃ brahmāṇḍameva ca|
ūrdhvaṃ dharāyā bhūrloko bhuvarlokastataḥ param
||12||पातालानि च सप्ताधश्चैवं ब्रह्माण्डमेव च।
ऊर्ध्वं धराया भूर्लोको भुवर्लोकस्ततः परम्
tataḥ paraśca svarloko janalokastathā paraḥ |
tataḥ parastapolokaḥ satyalokastataḥ paraḥ
||13||ततः परश्च स्वर्लोको जनलोकस्तथा परः ।
ततः परस्तपोलोकः सत्यलोकस्ततः परः
tataḥ paraṃ brahmalokastaptakāñcanasannibhaḥ |
evaṃ sarvaṃ kṛtrimaṃ ca bāhyābhyantarameva ca
||14||ततः परं ब्रह्मलोकस्तप्तकाञ्चनसन्निभः ।
एवं सर्वं कृत्रिमं च बाह्याभ्यन्तरमेव च
tadvināśe vināśaśca sarveṣāmeva nārada |
jalabudbudavatsarvaṃ viśvasaṃghamanityakam
||15||तद्विनाशे विनाशश्च सर्वेषामेव नारद ।
जलबुद्बुदवत्सर्वं विश्वसंघमनित्यकम्
nityau golokavaikuṇṭhau proktau śaśvadakṛtrimau |
pratyekaṃ lomakūpeṣu brahmāṇḍaṃ pariniścitam
||16||नित्यौ गोलोकवैकुण्ठौ प्रोक्तौ शश्वदकृत्रिमौ ।
प्रत्येकं लोमकूपेषु ब्रह्माण्डं परिनिश्चितम्
eṣāṃ saṃkhyāṃ na jānāti kṛṣṇo'nyasyāpi kā kathā |
pratyekaṃ pratibrahmāṇḍaṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ
||17||एषां संख्यां न जानाति कृष्णोऽन्यस्यापि का कथा ।
प्रत्येकं प्रतिब्रह्माण्डं ब्रह्मविष्णुशिवादयः
tisraḥ koṭyaḥ surāṇāṃ ca saṃkhyā sarvatra putraka|
digīśāścaiva dikpālā nakṣatrāṇi grahādayaḥ
||18||तिस्रः कोट्यः सुराणां च संख्या सर्वत्र पुत्रक।
दिगीशाश्चैव दिक्पाला नक्षत्राणि ग्रहादयः
bhuvi varṇāśca catvāro'pyadho nāgāścarācarāḥ |
atha kāle'tra sa virāḍūrdhvaṃ dṛṣṭvā punaḥ punaḥ
||19||भुवि वर्णाश्च चत्वारोऽप्यधो नागाश्चराचराः ।
अथ कालेऽत्र स विराडूर्ध्वं दृष्ट्वा पुनः पुनः
ḍimbhāntare ca śūnyaṃ ca na dvitīyaṃ ca kiñcana |
cintāmavāpa kṣudyukto ruroda ca punaḥ punaḥ
||20||डिम्भान्तरे च शून्यं च न द्वितीयं च किञ्चन ।
चिन्तामवाप क्षुद्युक्तो रुरोद च पुनः पुनः
jñānaṃ prāpya tadā dadhyau kṛṣṇaṃ paramapūruṣam|
tato dadarśa tatraiva brahmajyotiḥ sanātanam
||21||ज्ञानं प्राप्य तदा दध्यौ कृष्णं परमपूरुषम्।
ततो ददर्श तत्रैव ब्रह्मज्योतिः सनातनम्
navīnajaladaśyāmaṃ dvibhujaṃ pītavāsasam |
sasmitaṃ muralīhastaṃ bhaktānugrahakātaram
||22||नवीनजलदश्यामं द्विभुजं पीतवाससम् ।
सस्मितं मुरलीहस्तं भक्तानुग्रहकातरम्
jahāsa bālakastuṣṭo dṛṣṭvā janakamīśvaram |
varaṃ tadā dadau tasmai vareśaḥ samayocitam
||23||जहास बालकस्तुष्टो दृष्ट्वा जनकमीश्वरम् ।
वरं तदा ददौ तस्मै वरेशः समयोचितम्
matsamo jñānayuktaśca kṣutpipāsādivarjitaḥ |
brahmāṇḍāsaṃkhyanilayo bhava vatsa layāvadhi
||24||मत्समो ज्ञानयुक्तश्च क्षुत्पिपासादिवर्जितः ।
ब्रह्माण्डासंख्यनिलयो भव वत्स लयावधि
niṣkāmo nirbhayaścaiva sarveṣāṃ varado bhava |
jarāmṛtyurogaśokapīḍādivarjito bhava
||25||निष्कामो निर्भयश्चैव सर्वेषां वरदो भव ।
जरामृत्युरोगशोकपीडादिवर्जितो भव
ityuktvā tasya karṇe sa mahāmantraṃ ṣaḍakṣaram |
triḥkṛtvaśca prajajāpa vedāṅgapravaraṃ param
||26||इत्युक्त्वा तस्य कर्णे स महामन्त्रं षडक्षरम् ।
त्रिःकृत्वश्च प्रजजाप वेदाङ्गप्रवरं परम्
praṇavādicaturthyantaṃ kṛṣṇa ityakṣaradvayam |
vahnijāyāntamiṣṭaṃ ca sarvavighnaharaṃ param
||27||प्रणवादिचतुर्थ्यन्तं कृष्ण इत्यक्षरद्वयम् ।
वह्निजायान्तमिष्टं च सर्वविघ्नहरं परम्
mantraṃ dattvā tadāhāraṃ kalpayāmāsa vai vibhuḥ|
śrūyatāṃ tad brahmaputra nibodha kathayāmi te
||28||मन्त्रं दत्त्वा तदाहारं कल्पयामास वै विभुः।
श्रूयतां तद् ब्रह्मपुत्र निबोध कथयामि ते
prativiśvaṃ yannaivedyaṃ dadāti vaiṣṇavo janaḥ |
tatṣoḍaśāṃśo viṣayiṇo viṣṇoḥ pajvadaśāsya vai
||29||प्रतिविश्वं यन्नैवेद्यं ददाति वैष्णवो जनः ।
तत्षोडशांशो विषयिणो विष्णोः पज्वदशास्य वै
nirguṇasyātmanaścaiva paripūrṇatamasya ca |
naivedye caiva kṛṣṇasya na hi kiñcitprayojanam
||30||निर्गुणस्यात्मनश्चैव परिपूर्णतमस्य च ।
नैवेद्ये चैव कृष्णस्य न हि किञ्चित्प्रयोजनम्
yadyaddadāti naivedyaṃ tasmai devāya yo janaḥ |
sa ca khādati tatsarvaṃ lakṣmīnātho virāṭ tathā
||31||यद्यद्ददाति नैवेद्यं तस्मै देवाय यो जनः ।
स च खादति तत्सर्वं लक्ष्मीनाथो विराट् तथा
taṃ ca mantravaraṃ dattvā tamuvāca punarvibhuḥ |
varamanyaṃ kimiṣṭaṃ te tanme brūhi dadāmi ca
||32||तं च मन्त्रवरं दत्त्वा तमुवाच पुनर्विभुः ।
वरमन्यं किमिष्टं ते तन्मे ब्रूहि ददामि च
kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā tamuvāca virāḍ vibhuḥ |
kṛṣṇaṃ taṃ bālakastāvadvacanaṃ samayocitam
||33||कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा तमुवाच विराड् विभुः ।
कृष्णं तं बालकस्तावद्वचनं समयोचितम्
bālaka uvāca
varo me tvatpadāmbhoje bhaktirbhavatu niścalā|
satataṃ yāvadāyurme kṣaṇaṃ vā suciraṃ ca vā
||34||वरो मे त्वत्पदाम्भोजे भक्तिर्भवतु निश्चला।
सततं यावदायुर्मे क्षणं वा सुचिरं च वा
tvadbhaktiyuktaloke'smiñjīvanmuktaśca santatam|
tvadbhaktihīno mūrkhaśca jīvannapi mṛto hi saḥ
||35||त्वद्भक्तियुक्तलोकेऽस्मिञ्जीवन्मुक्तश्च सन्ततम्।
त्वद्भक्तिहीनो मूर्खश्च जीवन्नपि मृतो हि सः
kiṃ tajjapena tapasā yajñena pūjanena ca|
vratena copavāsena puṇyena tīrthasevayā
||36||किं तज्जपेन तपसा यज्ञेन पूजनेन च।
व्रतेन चोपवासेन पुण्येन तीर्थसेवया
kṛṣṇabhaktivihīnasya mūrkhasya jīvanaṃ vṛthā |
yenātmanā jīvitaśca tameva na hi manyate
||37||कृष्णभक्तिविहीनस्य मूर्खस्य जीवनं वृथा ।
येनात्मना जीवितश्च तमेव न हि मन्यते
yāvadātmā śarīre'sti tāvatsa śaktisaṃyutaḥ |
paścādyānti gate tasminsvatantrāḥ sarvaśaktayaḥ
||38||यावदात्मा शरीरेऽस्ति तावत्स शक्तिसंयुतः ।
पश्चाद्यान्ति गते तस्मिन्स्वतन्त्राः सर्वशक्तयः
sa ca tvaṃ ca mahābhāga sarvātmā prakṛteḥ paraḥ |
svecchāmayaśca sarvādyo brahmajyotiḥ sanātanaḥ
||39||स च त्वं च महाभाग सर्वात्मा प्रकृतेः परः ।
स्वेच्छामयश्च सर्वाद्यो ब्रह्मज्योतिः सनातनः
ityuktvā bālakastatra virarāma ca nārada |
uvāca kṛṣṇaḥ pratyuktiṃ madhurāṃ śrutisundarīm
||40||इत्युक्त्वा बालकस्तत्र विरराम च नारद ।
उवाच कृष्णः प्रत्युक्तिं मधुरां श्रुतिसुन्दरीम्
"śrīkṛṣṇa uvāca
suciraṃ susthiraṃ tiṣṭha yathāhaṃ tvaṃ tathā bhava |
brahmaṇo'saṃkhyapāte ca pātaste na bhaviṣyati
||41||सुचिरं सुस्थिरं तिष्ठ यथाहं त्वं तथा भव ।
ब्रह्मणोऽसंख्यपाते च पातस्ते न भविष्यति
aṃśena pratibrahmāṇḍe tvaṃ ca kṣudravirāḍ bhava |
tvannābhipadmād brahmā ca viśvasraṣṭā bhaviṣyati
||42||अंशेन प्रतिब्रह्माण्डे त्वं च क्षुद्रविराड् भव ।
त्वन्नाभिपद्माद् ब्रह्मा च विश्वस्रष्टा भविष्यति
lalāṭe brahmaṇaścaiva rudrāścaikādaśaiva te |
śivāṃśena bhaviṣyanti sṛṣṭisaṃharaṇāya vai
||43||ललाटे ब्रह्मणश्चैव रुद्राश्चैकादशैव ते ।
शिवांशेन भविष्यन्ति सृष्टिसंहरणाय वै
kālāgnirudrasteṣveko viśvasaṃhārakārakaḥ|
pātā viṣṇuśca viṣayī rudrāṃśena(kṣudrāṃśena) bhaviṣyati
||44||कालाग्निरुद्रस्तेष्वेको विश्वसंहारकारकः।
पाता विष्णुश्च विषयी रुद्रांशेन(क्षुद्रांशेन) भविष्यति
madbhaktiyuktaḥ satataṃ bhaviṣyasi vareṇa me |
dhyānena kamanīyaṃ māṃ nityaṃ drakṣyasi niścitam
||45||मद्भक्तियुक्तः सततं भविष्यसि वरेण मे ।
ध्यानेन कमनीयं मां नित्यं द्रक्ष्यसि निश्चितम्
mātaraṃ kamanīyāṃ ca mama vakṣaḥsthalasthitām|
yāmi lokaṃ tiṣṭha vatsetyuktvā so'ntaradhīyata
||46||मातरं कमनीयां च मम वक्षःस्थलस्थिताम्।
यामि लोकं तिष्ठ वत्सेत्युक्त्वा सोऽन्तरधीयत
gatvā svalokaṃ brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ samuvāca ha|
sraṣṭāraṃ sraṣṭumīśaṃ ca saṃhartuṃ caiva tatkṣaṇam
||47||गत्वा स्वलोकं ब्रह्माणं शङ्करं समुवाच ह।
स्रष्टारं स्रष्टुमीशं च संहर्तुं चैव तत्क्षणम्
"śrībhagavānuvāca
sṛṣṭiṃ sraṣṭuṃ gaccha vatsa nābhipadmodbhavo bhava |
mahāvirāḍ lomakūpe kṣudrasya ca vidhe śṛṇu
||48||सृष्टिं स्रष्टुं गच्छ वत्स नाभिपद्मोद्भवो भव ।
महाविराड् लोमकूपे क्षुद्रस्य च विधे शृणु
gaccha vatsa mahādeva brahmabhālodbhavo bhava|
aṃśena ca mahābhāga svayaṃ ca suciraṃ tapa
||49||गच्छ वत्स महादेव ब्रह्मभालोद्भवो भव।
अंशेन च महाभाग स्वयं च सुचिरं तप
ityuktvā jagatāṃ nātho virarāma vidheḥ suta|
jagāma brahmā taṃ natvā śivaśca śivadāyakaḥ
||50||इत्युक्त्वा जगतां नाथो विरराम विधेः सुत।
जगाम ब्रह्मा तं नत्वा शिवश्च शिवदायकः
mahāvirāḍ lomakūpe brahmāṇḍagolake jale |
babhūva ca virāṭ kṣudro virāḍaṃśena sāmpratam
||51||महाविराड् लोमकूपे ब्रह्माण्डगोलके जले ।
बभूव च विराट् क्षुद्रो विराडंशेन साम्प्रतम्
śyāmo yuvā pītavāsāḥ śayāno jalatalpake |
īṣaddhāsyaḥ prasannāsyo viśvavyāpī janārdanaḥ
||52||श्यामो युवा पीतवासाः शयानो जलतल्पके ।
ईषद्धास्यः प्रसन्नास्यो विश्वव्यापी जनार्दनः
tannābhikamale brahmā babhūva kamalodbhavaḥ |
sambhūya padmadaṇḍe ca babhrāma yugalakṣakam
||53||तन्नाभिकमले ब्रह्मा बभूव कमलोद्भवः ।
सम्भूय पद्मदण्डे च बभ्राम युगलक्षकम्
nāntaṃ jagāma daṇḍasya padmanālasya padmajaḥ |
nābhijasya ca padmasya cintāmāpa pitā tava
||54||नान्तं जगाम दण्डस्य पद्मनालस्य पद्मजः ।
नाभिजस्य च पद्मस्य चिन्तामाप पिता तव
svasthānaṃ punarāgamya dadhyau kṛṣṇapadāmbujam |
tato dadarśa kṣudraṃ taṃ dhyānena divyacakṣuṣā
||55||स्वस्थानं पुनरागम्य दध्यौ कृष्णपदाम्बुजम् ।
ततो ददर्श क्षुद्रं तं ध्यानेन दिव्यचक्षुषा
śayānaṃ jalatalpe ca brahmāṇḍagolakāplute |
yallomakūpe brahmāṇḍaṃ taṃ ca tatparamīśvaram
||56||शयानं जलतल्पे च ब्रह्माण्डगोलकाप्लुते ।
यल्लोमकूपे ब्रह्माण्डं तं च तत्परमीश्वरम्
śrīkṛṣṇaṃ cāpi golokaṃ gopagopīsamanvitam |
taṃ saṃstūya varaṃ prāpa tataḥ sṛṣṭiṃ cakāra saḥ
||57||श्रीकृष्णं चापि गोलोकं गोपगोपीसमन्वितम् ।
तं संस्तूय वरं प्राप ततः सृष्टिं चकार सः
babhūvurbrahmaṇaḥ putrā mānasāḥ sanakādayaḥ |
tato rudrakalāścāpi śivasyaikādaśa smṛtāḥ
||58||बभूवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सनकादयः ।
ततो रुद्रकलाश्चापि शिवस्यैकादश स्मृताः
babhūva pātā viṣṇuśca kṣudrasya vāmapārśvataḥ|
caturbhujaśca bhagavān śvetadvīpe sa cāvasat
||59||बभूव पाता विष्णुश्च क्षुद्रस्य वामपार्श्वतः।
चतुर्भुजश्च भगवान् श्वेतद्वीपे स चावसत्
kṣudrasya nābhipadme ca brahmā viśvaṃ sasarja ha|
svargaṃ martyaṃ ca pātālaṃ trilokīṃ sacarācarām
||60||क्षुद्रस्य नाभिपद्मे च ब्रह्मा विश्वं ससर्ज ह।
स्वर्गं मर्त्यं च पातालं त्रिलोकीं सचराचराम्
evaṃ sarvaṃ lomakūpe viśvaṃ pratyekameva ca |
prativiśve kṣudravirāḍ brahmaviṣṇuśivādayaḥ
||61||एवं सर्वं लोमकूपे विश्वं प्रत्येकमेव च ।
प्रतिविश्वे क्षुद्रविराड् ब्रह्मविष्णुशिवादयः
ityevaṃ kathitaṃ brahman kṛṣṇasaṅkīrtanaṃ śubham|
sukhadaṃ mokṣadaṃ brahmankiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
||62||इत्येवं कथितं ब्रह्मन् कृष्णसङ्कीर्तनं शुभम्।
सुखदं मोक्षदं ब्रह्मन्किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe brahmaviṣṇumaheśvarādidevatotpattivarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||