śrīlakṣmyupākhyānavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
hariṃ dhyātvā harirbrahman jagāma brahmaṇaḥ sabhām |
bṛhaspatiṃ puraskṛtya sarvaiḥ suragaṇaiḥ saha
||1||हरिं ध्यात्वा हरिर्ब्रह्मन् जगाम ब्रह्मणः सभाम् ।
बृहस्पतिं पुरस्कृत्य सर्वैः सुरगणैः सह
śīghraṃ gatvā brahmalokaṃ dṛṣṭvā ca kamalodbhavam |
praṇemurdevatāḥ sarvāḥ sahendrā guruṇā saha
||2||शीघ्रं गत्वा ब्रह्मलोकं दृष्ट्वा च कमलोद्भवम् ।
प्रणेमुर्देवताः सर्वाः सहेन्द्रा गुरुणा सह
vṛttāntaṃ kathayāmāsa surācāryo vidhiṃ prati |
prahasyovāca tacchrutvā mahendraṃ kamalāsanaḥ
||3||वृत्तान्तं कथयामास सुराचार्यो विधिं प्रति ।
प्रहस्योवाच तच्छ्रुत्वा महेन्द्रं कमलासनः
brahmovāca
vatsa madvaṃśajāto'si prapautro me vicakṣaṇaḥ |
bṛhaspateśca śiṣyastvaṃ surāṇāmadhipaḥ svayam
||4||वत्स मद्वंशजातोऽसि प्रपौत्रो मे विचक्षणः ।
बृहस्पतेश्च शिष्यस्त्वं सुराणामधिपः स्वयम्
mātāmahaśca dakṣaste viṣṇubhaktaḥ pratāpavān |
kulatrayaṃ yasya śuddhaṃ kathaṃ so'haṅkṛto bhavet
||5||मातामहश्च दक्षस्ते विष्णुभक्तः प्रतापवान् ।
कुलत्रयं यस्य शुद्धं कथं सोऽहङ्कृतो भवेत्
mātā pativratā yasya pitā śuddho jitendriyaḥ |
mātāmaho mātulaśca kathaṃ so'haṅkṛto bhavet
||6||माता पतिव्रता यस्य पिता शुद्धो जितेन्द्रियः ।
मातामहो मातुलश्च कथं सोऽहङ्कृतो भवेत्
janaḥ paitṛkadoṣeṇa doṣānmātāmahasya ca |
gurudoṣāttribhirdoṣairharidoṣī bhaved dhruvam
||7||जनः पैतृकदोषेण दोषान्मातामहस्य च ।
गुरुदोषात्त्रिभिर्दोषैर्हरिदोषी भवेद् ध्रुवम्
sarvāntarātmā bhagavān sarvadeheṣvavasthitaḥ |
yasya dehātsa prayāti sa śavastatkṣaṇaṃ bhavet
||8||सर्वान्तरात्मा भगवान् सर्वदेहेष्ववस्थितः ।
यस्य देहात्स प्रयाति स शवस्तत्क्षणं भवेत्
mano'hamindriyeśaṃ ca jñānarūpo hi śaṅkaraḥ |
viṣṇuprāṇā ca prakṛtirbuddhirbhagavatī satī
||9||मनोऽहमिन्द्रियेशं च ज्ञानरूपो हि शङ्करः ।
विष्णुप्राणा च प्रकृतिर्बुद्धिर्भगवती सती
nidrādayaḥ śaktayaśca tāḥ sarvāḥ prakṛteḥ kalāḥ |
ātmanaḥ pratibimbaśca jīvo bhogaśarīrabhṛt
||10||निद्रादयः शक्तयश्च ताः सर्वाः प्रकृतेः कलाः ।
आत्मनः प्रतिबिम्बश्च जीवो भोगशरीरभृत्
ātmanīśe gate dehātsarve yānti sasambhramāḥ |
yathā vartmani gacchantaṃ naradevamivānugāḥ
||11||आत्मनीशे गते देहात्सर्वे यान्ति ससम्भ्रमाः ।
यथा वर्त्मनि गच्छन्तं नरदेवमिवानुगाः
ahaṃ śivaśca śeṣaśca viṣṇurdharmo mahāvirāṭ |
yūyaṃ yadaṃśā bhaktāśca tatpuṣpaṃ nyakkṛtaṃ tvayā
||12||अहं शिवश्च शेषश्च विष्णुर्धर्मो महाविराट् ।
यूयं यदंशा भक्ताश्च तत्पुष्पं न्यक्कृतं त्वया
śivena pūjitaṃ pādapadmaṃ puṣpeṇa yena ca |
tatra durvāsasā dattaṃ daivena nyakkṛtaṃ tvayā
||13||शिवेन पूजितं पादपद्मं पुष्पेण येन च ।
तत्र दुर्वाससा दत्तं दैवेन न्यक्कृतं त्वया
tatpuṇyaṃ mastake yasya kṛṣṇapādābjapracyutam |
sarveṣāṃ ca surāṇāṃ ca tatpūjāpurato bhavet
||14||तत्पुण्यं मस्तके यस्य कृष्णपादाब्जप्रच्युतम् ।
सर्वेषां च सुराणां च तत्पूजापुरतो भवेत्
daivena vañcitastvaṃ hi daivaṃ ca balavattaram |
bhāgyahīnaṃ janaṃ mūḍhaṃ ko vā rakṣitumīśvaraḥ
||15||दैवेन वञ्चितस्त्वं हि दैवं च बलवत्तरम् ।
भाग्यहीनं जनं मूढं को वा रक्षितुमीश्वरः
sā śrīrgatādhunā kopātkṛṣṇanirmālyavarjanāt |
adhunā gaccha vaikuṇṭhaṃ mayā ca guruṇā saha
||16||सा श्रीर्गताधुना कोपात्कृष्णनिर्माल्यवर्जनात् ।
अधुना गच्छ वैकुण्ठं मया च गुरुणा सह
niṣevya tatra śrīnāthaṃ śriyaṃ prāpsyati madvarāt |
evamuktvā ca sa brahmā sarvaiḥ suragaṇaiḥ saha
||17||निषेव्य तत्र श्रीनाथं श्रियं प्राप्स्यति मद्वरात् ।
एवमुक्त्वा च स ब्रह्मा सर्वैः सुरगणैः सह
tatra gatvā parabrahma bhagavantaṃ sanātanam |
dṛṣṭvā tejaḥsvarūpaṃ taṃ prajvalantaṃ svatejasā
||18||तत्र गत्वा परब्रह्म भगवन्तं सनातनम् ।
दृष्ट्वा तेजःस्वरूपं तं प्रज्वलन्तं स्वतेजसा
grīṣmamadhyāhnamārtaṇḍaśatakoṭisamaprabham |
śāntamanādimadhyāntaṃ lakṣyīkāntamanantakam
||19||ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डशतकोटिसमप्रभम् ।
शान्तमनादिमध्यान्तं लक्ष्यीकान्तमनन्तकम्
caturbhujaiḥ pārṣadaiśca sarasvatyā yutaṃ prabhum |
bhaktyā caturbhirvedaiśca gaṅgayā pariveṣṭitam
||20||चतुर्भुजैः पार्षदैश्च सरस्वत्या युतं प्रभुम् ।
भक्त्या चतुर्भिर्वेदैश्च गङ्गया परिवेष्टितम्
taṃ praṇemuḥ surāḥ sarve mūrdhnā brahmapurogamāḥ |
bhaktinamrāḥ sāśrunetrāstuṣṭuvuḥ parameśvaram
||21||तं प्रणेमुः सुराः सर्वे मूर्ध्ना ब्रह्मपुरोगमाः ।
भक्तिनम्राः साश्रुनेत्रास्तुष्टुवुः परमेश्वरम्
vṛttāntaṃ kathayāmāsa svayaṃ brahmā kṛtāñjaliḥ |
rurudurdevatāḥ sarvāḥ svādhikārāccutāśca tāḥ
||22||वृत्तान्तं कथयामास स्वयं ब्रह्मा कृताञ्जलिः ।
रुरुदुर्देवताः सर्वाः स्वाधिकाराच्चुताश्च ताः
sa dadarśa suragaṇaṃ vipadgrastaṃ bhayākulam |
ratnabhūṣaṇaśūnyaṃ ca vāhanādivivarjitam
||23||स ददर्श सुरगणं विपद्ग्रस्तं भयाकुलम् ।
रत्नभूषणशून्यं च वाहनादिविवर्जितम्
śobhāśūnyaṃ hataśrīkaṃ niṣprabhaṃ sabhayaṃ param |
uvāca kātaraṃ dṛṣṭvā bhayabhītivibhañjanaḥ
||24||शोभाशून्यं हतश्रीकं निष्प्रभं सभयं परम् ।
उवाच कातरं दृष्ट्वा भयभीतिविभञ्जनः
śrībhagavānuvāca
mā bhairbrahman he surāśca bhayaṃ kiṃ vo mayi sthite |
dāsyāmi lakṣmīmacalāṃ paramaiśvaryavardhinīm
||25||मा भैर्ब्रह्मन् हे सुराश्च भयं किं वो मयि स्थिते ।
दास्यामि लक्ष्मीमचलां परमैश्वर्यवर्धिनीम्
kiñca madvacanaṃ kiñcicchrūyatāṃ samayocitam |
hitaṃ satyaṃ sārabhūtaṃ pariṇāmasukhāvaham
||26||किञ्च मद्वचनं किञ्चिच्छ्रूयतां समयोचितम् ।
हितं सत्यं सारभूतं परिणामसुखावहम्
janāścāsaṃkhyaviśvasthā madadhīnāśca santatam |
yathā tathāhaṃ madbhaktaparādhīno'svatantrakaḥ
||27||जनाश्चासंख्यविश्वस्था मदधीनाश्च सन्ततम् ।
यथा तथाहं मद्भक्तपराधीनोऽस्वतन्त्रकः
yaṃ yaṃ ruṣṭo hi madbhakto matparo hi niraṅkuśaḥ |
tadgṛhe'haṃ na tiṣṭhāmi padmayā saha niścitam
||28||यं यं रुष्टो हि मद्भक्तो मत्परो हि निरङ्कुशः ।
तद्गृहेऽहं न तिष्ठामि पद्मया सह निश्चितम्
durvāsāḥ śaṅkarāṃśaśca vaiṣṇavo matparāyaṇaḥ |
tacchāpādāgato'haṃ ca salakṣmīko hi vo gṛhāt
||29||दुर्वासाः शङ्करांशश्च वैष्णवो मत्परायणः ।
तच्छापादागतोऽहं च सलक्ष्मीको हि वो गृहात्
yatra śaṅkhadhvanirnāsti tulasī na śivārcanam |
na bhojanaṃ ca viprāṇāṃ na padmā tatra tiṣṭhati
||30||यत्र शङ्खध्वनिर्नास्ति तुलसी न शिवार्चनम् ।
न भोजनं च विप्राणां न पद्मा तत्र तिष्ठति
madbhaktānāṃ ca me nindā yatra brahman bhavetsurāḥ |
mahāruṣṭā mahālakṣmīstato yāti parābhavam
||31||मद्भक्तानां च मे निन्दा यत्र ब्रह्मन् भवेत्सुराः ।
महारुष्टा महालक्ष्मीस्ततो याति पराभवम्
madbhaktihīno yo mūḍho bhuṅkte yo harivāsare |
mama janmadine vāpi yāti śrīstadgṛhādapi
||32||मद्भक्तिहीनो यो मूढो भुङ्क्ते यो हरिवासरे ।
मम जन्मदिने वापि याति श्रीस्तद्गृहादपि
mannāmavikrayī yaśca vikrīṇāti svakanyakām |
yatrātithirna bhuṅkte ca matpriyā yāti tadgṛhāt
||33||मन्नामविक्रयी यश्च विक्रीणाति स्वकन्यकाम् ।
यत्रातिथिर्न भुङ्क्ते च मत्प्रिया याति तद्गृहात्
yo vipraḥ puṃścalīputro mahāpāpī ca tatpatiḥ |
pāpino yo gṛhaṃ yāti śūdraśrāddhānnabhojakaḥ
||34||यो विप्रः पुंश्चलीपुत्रो महापापी च तत्पतिः ।
पापिनो यो गृहं याति शूद्रश्राद्धान्नभोजकः
mahāruṣṭā tato yāti mandirātkamalālayā |
śūdrāṇāṃ śavadāhī ca bhāgyahīno dvijādhamaḥ
||35||महारुष्टा ततो याति मन्दिरात्कमलालया ।
शूद्राणां शवदाही च भाग्यहीनो द्विजाधमः
yāti ruṣṭā tadgṛhācca devāḥ kamalavāsinī |
śūdrāṇāṃ sūpakārī yo brāhmaṇo vṛṣavāhakaḥ
||36||याति रुष्टा तद्गृहाच्च देवाः कमलवासिनी ।
शूद्राणां सूपकारी यो ब्राह्मणो वृषवाहकः
tattoyapānabhītā ca kamalā yāti tadgṛhāt |
aśuddhahṛdayaḥ krūro hiṃsako nindako dvijaḥ
||37||तत्तोयपानभीता च कमला याति तद्गृहात् ।
अशुद्धहृदयः क्रूरो हिंसको निन्दको द्विजः
brāhmaṇaḥ śūdrayājī ca yāti devī ca tadgṛhāt |
avīrānnaṃ ca yo bhuṅkte tasmādyāti jagatprasūḥ
||38||ब्राह्मणः शूद्रयाजी च याति देवी च तद्गृहात् ।
अवीरान्नं च यो भुङ्क्ते तस्माद्याति जगत्प्रसूः
tṛṇaṃ chinatti nakharaistairvā yo vilikhenmahīm |
nirāśo brāhmaṇo yatra tadgṛhādyāti matpriyā
||39||तृणं छिनत्ति नखरैस्तैर्वा यो विलिखेन्महीम् ।
निराशो ब्राह्मणो यत्र तद्गृहाद्याति मत्प्रिया
sūryodaye dvijo bhuṅkte divāsvāpī ca brāhmaṇaḥ |
divā maithunakārī ca yastasmādyāti matpriyā
||40||सूर्योदये द्विजो भुङ्क्ते दिवास्वापी च ब्राह्मणः ।
दिवा मैथुनकारी च यस्तस्माद्याति मत्प्रिया
ācārahīno vipro yo yaśca śūdrapratigrahī |
adīkṣito hi yo mūḍhastasmādvai yāti matpriyā
||41||आचारहीनो विप्रो यो यश्च शूद्रप्रतिग्रही ।
अदीक्षितो हि यो मूढस्तस्माद्वै याति मत्प्रिया
snigdhapādaśca nagno hi yaḥ śete jñānadurbalaḥ |
śaśvadvadati vācālo yāti sā tadgṛhātsatī
||42||स्निग्धपादश्च नग्नो हि यः शेते ज्ञानदुर्बलः ।
शश्वद्वदति वाचालो याति सा तद्गृहात्सती
śirasnātastu tailena yo'nyāṅgaṃ samupaspṛśet |
svāṅgaṃ ca vādayedvādyaṃ ruṣṭā sā yāti tadgṛhāt
||43||शिरस्नातस्तु तैलेन योऽन्याङ्गं समुपस्पृशेत् ।
स्वाङ्गं च वादयेद्वाद्यं रुष्टा सा याति तद्गृहात्
vratopavāsahīno yaḥ sandhyāhīno'śucirdvijaḥ |
viṣṇubhaktivihīnastu tasmādyāti ca matpriyā
||44||व्रतोपवासहीनो यः सन्ध्याहीनोऽशुचिर्द्विजः ।
विष्णुभक्तिविहीनस्तु तस्माद्याति च मत्प्रिया
brāhmaṇaṃ nindayedyo hi taṃ ca yo dveṣṭi santatam |
jīvahiṃsro dayāhīno yāti sarvaprasūstataḥ
||45||ब्राह्मणं निन्दयेद्यो हि तं च यो द्वेष्टि सन्ततम् ।
जीवहिंस्रो दयाहीनो याति सर्वप्रसूस्ततः
yatra yatra harerarcā harerutkīrtanaṃ tathā |
tatra tiṣṭhati sā devī sarvamaṅgalamaṅgalā
||46||यत्र यत्र हरेरर्चा हरेरुत्कीर्तनं तथा ।
तत्र तिष्ठति सा देवी सर्वमङ्गलमङ्गला
yatra praśaṃsā kṛṣṇasya tadbhaktasya pitāmaha |
sā ca kṛṣṇapriyā devī tatra tiṣṭhati santatam
||47||यत्र प्रशंसा कृष्णस्य तद्भक्तस्य पितामह ।
सा च कृष्णप्रिया देवी तत्र तिष्ठति सन्ततम्
yatra śaṅkhadhvaniḥ śaṅkhaḥ śilā ca tulasīdalam |
tatsevā vandanaṃ dhyānaṃ tatra sā paritiṣṭhati
||48||यत्र शङ्खध्वनिः शङ्खः शिला च तुलसीदलम् ।
तत्सेवा वन्दनं ध्यानं तत्र सा परितिष्ठति
śivaliṅgārcanaṃ yatra tasya cotkīrtanaṃ śubham |
durgārcanaṃ tadguṇāśca tatra padmanivāsinī
||49||शिवलिङ्गार्चनं यत्र तस्य चोत्कीर्तनं शुभम् ।
दुर्गार्चनं तद्गुणाश्च तत्र पद्मनिवासिनी
viprāṇāṃ sevanaṃ yatra teṣāṃ ca bhojanaṃ śubham |
arcanaṃ sarvadevānāṃ tatra padmamukhī satī
||50||विप्राणां सेवनं यत्र तेषां च भोजनं शुभम् ।
अर्चनं सर्वदेवानां तत्र पद्ममुखी सती
ityuktvā ca surānsarvān ramāmāha ramāpatiḥ |
kṣīrodasāgare janma kalayākalayeti ca
||51||इत्युक्त्वा च सुरान्सर्वान् रमामाह रमापतिः ।
क्षीरोदसागरे जन्म कलयाकलयेति च
ityuktvā tāṃ jagannātho brahmāṇaṃ punarāha ca |
mathitvā sāgaraṃ lakṣmīṃ devebhyo dehi padmaja
||52||इत्युक्त्वा तां जगन्नाथो ब्रह्माणं पुनराह च ।
मथित्वा सागरं लक्ष्मीं देवेभ्यो देहि पद्मज
ityuktvā kamalākānto jagāmāntaḥpuraṃ mune |
devāścireṇa kālena yayuḥ kṣīrodasāgaram
||53||इत्युक्त्वा कमलाकान्तो जगामान्तःपुरं मुने ।
देवाश्चिरेण कालेन ययुः क्षीरोदसागरम्
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā kūrmaṃ kṛtvā ca bhājanam |
kṛtvā śeṣaṃ manthapāśaṃ mamanthurasurāḥ surāḥ
||54||मन्थानं मन्दरं कृत्वा कूर्मं कृत्वा च भाजनम् ।
कृत्वा शेषं मन्थपाशं ममन्थुरसुराः सुराः
dhanvantariṃ ca pīyūṣamuccaiḥśravasamīpsitam |
nānāratnaṃ hastiratnaṃ prāpurlakṣmīṃ sudarśanam
||55||धन्वन्तरिं च पीयूषमुच्चैःश्रवसमीप्सितम् ।
नानारत्नं हस्तिरत्नं प्रापुर्लक्ष्मीं सुदर्शनम्
vanamālāṃ dadau sā ca kṣīrodaśāyine mune |
sarveśvarāya ramyāya viṣṇave vaiṣṇavī satī
||56||वनमालां ददौ सा च क्षीरोदशायिने मुने ।
सर्वेश्वराय रम्याय विष्णवे वैष्णवी सती
devaiḥ stutā pūjitā ca brahmaṇā śaṅkareṇa ca |
dadau dṛṣṭiṃ suragṛhe brahmaśāpavimocanāt
||57||देवैः स्तुता पूजिता च ब्रह्मणा शङ्करेण च ।
ददौ दृष्टिं सुरगृहे ब्रह्मशापविमोचनात्
prāpurdevāḥ svaviṣayaṃ daityagrastaṃ bhayaṅkaram |
mahālakṣmīprasādena varadānena nārada
||58||प्रापुर्देवाः स्वविषयं दैत्यग्रस्तं भयङ्करम् ।
महालक्ष्मीप्रसादेन वरदानेन नारद
ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ lakṣmyupākhyānamuttamam |
sukhadaṃ sārabhūtaṃ ca kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
||59||इत्येवं कथितं सर्वं लक्ष्म्युपाख्यानमुत्तमम् ।
सुखदं सारभूतं च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe śrīlakṣmyupākhyānavarṇanaṃ nāmaikacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 41 ||