nārāyaṇanāradasaṃvāde kalimāhātmyavarṇanam
śrīnārāyaṇa uvāca
sarasvatī puṇyakṣetramājagāma ca bhārate |
gaṅgāśāpena kalayā svayaṃ tasthau hareḥ pade
||1||सरस्वती पुण्यक्षेत्रमाजगाम च भारते ।
गङ्गाशापेन कलया स्वयं तस्थौ हरेः पदे
bhāratī bhārataṃ gatvā brāhmī ca brahmaṇaḥ priyā |
vāṇyadhiṣṭhātṛdevī sā tena vāṇī prakīrtitā
||2||भारती भारतं गत्वा ब्राह्मी च ब्रह्मणः प्रिया ।
वाण्यधिष्ठातृदेवी सा तेन वाणी प्रकीर्तिता
saro vāpyāṃ ca srotastu sarvatraiva hi dṛśyate |
hariḥ sarasvāṃstasyeyaṃ tena nāmnā sarasvatī
||3||सरो वाप्यां च स्रोतस्तु सर्वत्रैव हि दृश्यते ।
हरिः सरस्वांस्तस्येयं तेन नाम्ना सरस्वती
sarasvatī nadī sā ca tīrtharūpātipāvanī |
pāpināṃ pāpadāhāya jvaladagnisvarūpiṇī
||4||सरस्वती नदी सा च तीर्थरूपातिपावनी ।
पापिनां पापदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी
paścādbhāgīrathī nītā mahīṃ bhagīrathena ca |
sā vai jagāma kalayā vāṇīśāpena nārada
||5||पश्चाद्भागीरथी नीता महीं भगीरथेन च ।
सा वै जगाम कलया वाणीशापेन नारद
tatraiva samaye tāṃ ca dadhāra śirasā śivaḥ |
vegaṃ soḍhumayaṃ śakto bhuvaḥ prārthanayā vibhuḥ
||6||तत्रैव समये तां च दधार शिरसा शिवः ।
वेगं सोढुमयं शक्तो भुवः प्रार्थनया विभुः
padmā jagāma kalayā sā ca padmāvatī nadī |
bhārataṃ bhāratīśāpātsvayaṃ tasthau hareḥ pade
||7||पद्मा जगाम कलया सा च पद्मावती नदी ।
भारतं भारतीशापात्स्वयं तस्थौ हरेः पदे
tato'nyayā sā kalayā lebhe janma ca bhārate |
dharmadhvajasutā lakṣmīrvikhyātā tulasīti ca
||8||ततोऽन्यया सा कलया लेभे जन्म च भारते ।
धर्मध्वजसुता लक्ष्मीर्विख्याता तुलसीति च
purā sarasvatīśāpātpaścācca hariśāpataḥ |
babhūva vṛkṣarūpā sā kalayā viśvapāvanī
||9||पुरा सरस्वतीशापात्पश्चाच्च हरिशापतः ।
बभूव वृक्षरूपा सा कलया विश्वपावनी
kaleḥ pañcasahasraṃ ca varṣaṃ sthitvā tu bhārate |
jagmustāśca saridrūpaṃ vihāya śrīhareḥ padam
||10||कलेः पञ्चसहस्रं च वर्षं स्थित्वा तु भारते ।
जग्मुस्ताश्च सरिद्रूपं विहाय श्रीहरेः पदम्
yāni sarvāṇi tīrthāni kāśīṃ vṛndāvanaṃ vinā |
yāsyanti sārdhaṃ tābhiśca vaikuṇṭhamājñayā hareḥ
||11||यानि सर्वाणि तीर्थानि काशीं वृन्दावनं विना ।
यास्यन्ति सार्धं ताभिश्च वैकुण्ठमाज्ञया हरेः
śālagrāmaḥ śaktiśivau jagannāthaśca bhāratam |
kalerdaśasahasrānte tyaktvā yānti nijaṃ padam
||12||शालग्रामः शक्तिशिवौ जगन्नाथश्च भारतम् ।
कलेर्दशसहस्रान्ते त्यक्त्वा यान्ति निजं पदम्
sādhavaśca purāṇāni śaṅkhāni śrāddhatarpaṇe |
vedoktāni ca karmāṇi yayustaiḥ sārdhameva ca
||13||साधवश्च पुराणानि शङ्खानि श्राद्धतर्पणे ।
वेदोक्तानि च कर्माणि ययुस्तैः सार्धमेव च
devapūjā devanāma tatkīrtiguṇakīrtanam |
vedāṅgāni ca śāstrāṇi yayustaiḥ sārdhameva ca
||14||देवपूजा देवनाम तत्कीर्तिगुणकीर्तनम् ।
वेदाङ्गानि च शास्त्राणि ययुस्तैः सार्धमेव च
santaśca satyadharmaśca vedāśca grāmadevatāḥ |
vrataṃ tapaścānaśanaṃ yayustaiḥ sārdhameva ca
||15||सन्तश्च सत्यधर्मश्च वेदाश्च ग्रामदेवताः ।
व्रतं तपश्चानशनं ययुस्तैः सार्धमेव च
vāmācāraratāḥ sarve mithyākapaṭasaṃyutāḥ |
tulasīrahitā pūjā bhaviṣyati tataḥ param
||16||वामाचाररताः सर्वे मिथ्याकपटसंयुताः ।
तुलसीरहिता पूजा भविष्यति ततः परम्
śaṭhāḥ krūrā dāmbhikāśca mahāhaṅkārasaṃyutāḥ |
corāśca hiṃsakāḥ sarve bhaviṣyanti tataḥ param
||17||शठाः क्रूरा दाम्भिकाश्च महाहङ्कारसंयुताः ।
चोराश्च हिंसकाः सर्वे भविष्यन्ति ततः परम्
puṃso bhedaḥ strīvibhedo vivāho vāpi nirbhayaḥ |
svasvāmibhedo vastūnāṃ bhaviṣyati tataḥ param
||18||पुंसो भेदः स्त्रीविभेदो विवाहो वापि निर्भयः ।
स्वस्वामिभेदो वस्तूनां भविष्यति ततः परम्
sarve strīvaśagāḥ puṃsaḥ puścalyaśca gṛhe gṛhe |
tarjanairbhartsanaiḥ śaśvatsvāminaṃ tāḍayanti ca
||19||सर्वे स्त्रीवशगाः पुंसः पुश्चल्यश्च गृहे गृहे ।
तर्जनैर्भर्त्सनैः शश्वत्स्वामिनं ताडयन्ति च
gṛheśvarī ca gṛhiṇī gṛhī bhṛtyādhiko'dhamaḥ |
ceṭīdāsasamau vadhvāḥ śvaśrūśca śvaśurastathā
||20||गृहेश्वरी च गृहिणी गृही भृत्याधिकोऽधमः ।
चेटीदाससमौ वध्वाः श्वश्रूश्च श्वशुरस्तथा
kartāro balino gehe yonisambandhibāndhavāḥ |
vidyāsambandhibhiḥ sārdhaṃ sambhāṣāpi na vidyate
||21||कर्तारो बलिनो गेहे योनिसम्बन्धिबान्धवाः ।
विद्यासम्बन्धिभिः सार्धं सम्भाषापि न विद्यते
yathāparicitā lokāstathā puṃsaśca bāndhavāḥ |
sarvakarmākṣamāḥ puṃso yoṣitāmājñayā vinā
||22||यथापरिचिता लोकास्तथा पुंसश्च बान्धवाः ।
सर्वकर्माक्षमाः पुंसो योषितामाज्ञया विना
brahmakṣatraviśaḥ śūdrā jātyācāravivarjitāḥ |
sandhyā ca yajñasūtraṃ ca bhavelluptaṃ na saṃśayaḥ
||23||ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा जात्याचारविवर्जिताः ।
सन्ध्या च यज्ञसूत्रं च भवेल्लुप्तं न संशयः
mlecchācārā bhaviṣyanti varṇāścatvāra eva ca |
mlecchaśāstraṃ paṭhiṣyanti svaśāstrāṇi vihāya ca
||24||म्लेच्छाचारा भविष्यन्ति वर्णाश्चत्वार एव च ।
म्लेच्छशास्त्रं पठिष्यन्ति स्वशास्त्राणि विहाय च
brahmakṣatraviśāṃ vaṃśāḥ śūdrāṇāṃ sevakāḥ kalau |
sūpakārā dhāvakāśca vṛṣavāhāśca sarvaśaḥ
||25||ब्रह्मक्षत्रविशां वंशाः शूद्राणां सेवकाः कलौ ।
सूपकारा धावकाश्च वृषवाहाश्च सर्वशः
satyahīnā janāḥ sarve sasyahīnā ca medinī |
phalahīnāśca taravo'patyahīnāśca yoṣitaḥ
||26||सत्यहीना जनाः सर्वे सस्यहीना च मेदिनी ।
फलहीनाश्च तरवोऽपत्यहीनाश्च योषितः
kṣīrahīnāstathā gāvaḥ kṣīraṃ sarpirvivarjitam |
dampatī prītihīnau ca gṛhiṇaḥ satyavarjitāḥ
||27||क्षीरहीनास्तथा गावः क्षीरं सर्पिर्विवर्जितम् ।
दम्पती प्रीतिहीनौ च गृहिणः सत्यवर्जिताः
pratāpahīnā bhūpāśca prajāśca karapīḍitāḥ |
jalahīnā mahānadyo dīrghikākandarādayaḥ
||28||प्रतापहीना भूपाश्च प्रजाश्च करपीडिताः ।
जलहीना महानद्यो दीर्घिकाकन्दरादयः
dharmahīnā puṇyahīnā varṇāścatvāra eva ca |
lakṣeṣu puṇyavānko'pi na tiṣṭhati tataḥ param
||29||धर्महीना पुण्यहीना वर्णाश्चत्वार एव च ।
लक्षेषु पुण्यवान्कोऽपि न तिष्ठति ततः परम्
kutsitā vikṛtākārā narā nāryaśca bālakāḥ |
kuvārtā kutsitaḥ śabdo bhaviṣyati tataḥ param
||30||कुत्सिता विकृताकारा नरा नार्यश्च बालकाः ।
कुवार्ता कुत्सितः शब्दो भविष्यति ततः परम्
kecidgrāmāśca nagarā naraśūnyā bhayānakāḥ |
kecitsvalpakuṭīreṇa nareṇa ca samanvitāḥ
||31||केचिद्ग्रामाश्च नगरा नरशून्या भयानकाः ।
केचित्स्वल्पकुटीरेण नरेण च समन्विताः
araṇyāni bhaviṣyanti grāmeṣu nagareṣu ca |
araṇyavāsinaḥ sarve janāśca karapīḍitāḥ
||32||अरण्यानि भविष्यन्ति ग्रामेषु नगरेषु च ।
अरण्यवासिनः सर्वे जनाश्च करपीडिताः
sasyāni ca bhaviṣyanti taḍāgeṣu nadīṣu ca |
prakṛṣṭavaṃśajā hīnā bhaviṣyanti kalau yuge
||33||सस्यानि च भविष्यन्ति तडागेषु नदीषु च ।
प्रकृष्टवंशजा हीना भविष्यन्ति कलौ युगे
alīkavādino dhūrtāḥ śaṭhāścāsatyavādinaḥ |
prakṛṣṭāni ca kṣetrāṇi sasyahīnāni nārada
||34||अलीकवादिनो धूर्ताः शठाश्चासत्यवादिनः ।
प्रकृष्टानि च क्षेत्राणि सस्यहीनानि नारद
hīnāḥ prakṛṣṭā dhanino devabhaktāśca nāstikāḥ |
hiṃsakāśca dayāhīnā paurāśca naraghātinaḥ
||35||हीनाः प्रकृष्टा धनिनो देवभक्ताश्च नास्तिकाः ।
हिंसकाश्च दयाहीना पौराश्च नरघातिनः
vāmanā vyādhiyuktāśca narā nāryaśca sarvataḥ |
svalpāyuṣo gadāyuktā yauvanai rahitāḥ kalau
||36||वामना व्याधियुक्ताश्च नरा नार्यश्च सर्वतः ।
स्वल्पायुषो गदायुक्ता यौवनै रहिताः कलौ
palitāḥ ṣoḍaśe varṣe mahāvṛddhāśca viṃśatau |
aṣṭavarṣā ca yuvatī rajoyuktā ca garbhiṇī
||37||पलिताः षोडशे वर्षे महावृद्धाश्च विंशतौ ।
अष्टवर्षा च युवती रजोयुक्ता च गर्भिणी
vatsarāntaprasūtā strī ṣoḍaśe ca jarānvitā |
patiputravatī kācitsarvā vandhyāḥ kalau yuge
||38||वत्सरान्तप्रसूता स्त्री षोडशे च जरान्विता ।
पतिपुत्रवती काचित्सर्वा वन्ध्याः कलौ युगे
kanyāvikrayiṇaḥ sarve varṇāścatvāra eva ca |
mātṛjāyāvadhūnāṃ ca jāropetānnabhakṣakāḥ
||39||कन्याविक्रयिणः सर्वे वर्णाश्चत्वार एव च ।
मातृजायावधूनां च जारोपेतान्नभक्षकाः
kanyānāṃ bhaginīnāṃ vā jāropāttānajīvinaḥ |
harernāmnāṃ vikrayiṇo bhaviṣyanti kalau yuge
||40||कन्यानां भगिनीनां वा जारोपात्तानजीविनः ।
हरेर्नाम्नां विक्रयिणो भविष्यन्ति कलौ युगे
svayamutsṛjya dānaṃ ca kīrtivardhanahetave |
tataḥ paścātsvadānaṃ ca svayamullaṅghayiṣyati
||41||स्वयमुत्सृज्य दानं च कीर्तिवर्धनहेतवे ।
ततः पश्चात्स्वदानं च स्वयमुल्लङ्घयिष्यति
devavṛttiṃ brahmavattiṃ vṛttiṃ gurukulasya ca |
svadattāṃ paradattāṃ vā sarvamullaṅghayiṣyati
||42||देववृत्तिं ब्रह्मवत्तिं वृत्तिं गुरुकुलस्य च ।
स्वदत्तां परदत्तां वा सर्वमुल्लङ्घयिष्यति
kanyakāgāminaḥ kecitkecicca śvaśrugāminaḥ |
kecidvadhūgāminaśca kecidvai sarvagāminaḥ
||43||कन्यकागामिनः केचित्केचिच्च श्वश्रुगामिनः ।
केचिद्वधूगामिनश्च केचिद्वै सर्वगामिनः
bhaginīgāminaḥ kecitsapatnīmātṛgāminaḥ |
bhrātṛjāyāgāminaśca bhaviṣyanti kalau yuge
||44||भगिनीगामिनः केचित्सपत्नीमातृगामिनः ।
भ्रातृजायागामिनश्च भविष्यन्ति कलौ युगे
agamyāgamanaṃ caiva kariṣyanti gṛhe gṛhe |
mātṛyoniṃ parityajya vihariṣyanti sarvataḥ
||45||अगम्यागमनं चैव करिष्यन्ति गृहे गृहे ।
मातृयोनिं परित्यज्य विहरिष्यन्ति सर्वतः
patnīnāṃ nirṇayo nāsti bhartṝṇāṃ ca kalau yuge |
prajānāṃ caiva grāmāṇāṃ vastunāṃ ca viśeṣataḥ
||46||पत्नीनां निर्णयो नास्ति भर्तॄणां च कलौ युगे ।
प्रजानां चैव ग्रामाणां वस्तुनां च विशेषतः
alīkavādinaḥ sarve sarve caurāśca lampaṭāḥ |
parasparaṃ hiṃsakāśca sarve ca naraghātinaḥ
||47||अलीकवादिनः सर्वे सर्वे चौराश्च लम्पटाः ।
परस्परं हिंसकाश्च सर्वे च नरघातिनः
brahmakṣatraviśāṃ vaṃśā bhaviṣyanti ca pāpinaḥ |
lākṣā loharasānāṃ ca vyāpāraṃ lavaṇasya ca
||48||ब्रह्मक्षत्रविशां वंशा भविष्यन्ति च पापिनः ।
लाक्षा लोहरसानां च व्यापारं लवणस्य च
vṛṣavāhā vipravaṃśāḥ śūdrāṇāṃ śavadāhinaḥ |
śūdrānnabhojinaḥ sarve sarve ca vṛṣalīratāḥ
||49||वृषवाहा विप्रवंशाः शूद्राणां शवदाहिनः ।
शूद्रान्नभोजिनः सर्वे सर्वे च वृषलीरताः
pañcayajñavihīnāśca kuhūrātrau ca bhojinaḥ |
yajñasūtravihīnāśca saṃdhyāśaucavihīnakāḥ
||50||पञ्चयज्ञविहीनाश्च कुहूरात्रौ च भोजिनः ।
यज्ञसूत्रविहीनाश्च संध्याशौचविहीनकाः
puṃścalī vārdhuṣājīvā kuṭṭanī ca rajasvalā |
viprāṇāṃ randhanāgāre bhaviṣyati ca pācikā
||51||पुंश्चली वार्धुषाजीवा कुट्टनी च रजस्वला ।
विप्राणां रन्धनागारे भविष्यति च पाचिका
annānāṃ niyamo nāsti yonīnāṃ ca viśeṣataḥ |
āśramāṇāṃ janānāṃ ca sarve mlecchāḥ kalau yuge
||52||अन्नानां नियमो नास्ति योनीनां च विशेषतः ।
आश्रमाणां जनानां च सर्वे म्लेच्छाः कलौ युगे
evaṃ kalau sampravṛtte sarvaṃ mlecchamayaṃ bhavet |
hastapramāṇe vṛkṣe ca aṅguṣṭhe caiva mānave
||53||एवं कलौ सम्प्रवृत्ते सर्वं म्लेच्छमयं भवेत् ।
हस्तप्रमाणे वृक्षे च अङ्गुष्ठे चैव मानवे
viprasya viṣṇuyaśasaḥ putraḥ kalkirbhaviṣyati |
nārāyaṇakalāṃśaśca bhagavān balināṃ varaḥ
||54||विप्रस्य विष्णुयशसः पुत्रः कल्किर्भविष्यति ।
नारायणकलांशश्च भगवान् बलिनां वरः
dīrgheṇa karavālena dīrghaghoṭakavāhanaḥ |
mlecchaśūnyāṃ ca pṛthivīṃ trirātreṇa kariṣyati
||55||दीर्घेण करवालेन दीर्घघोटकवाहनः ।
म्लेच्छशून्यां च पृथिवीं त्रिरात्रेण करिष्यति
nirmlecchāṃ vasudhāṃ kṛtvā cāntardhānaṃ kariṣyati |
arājakā ca vasudhā dasyugrastā bhaviṣyati
||56||निर्म्लेच्छां वसुधां कृत्वा चान्तर्धानं करिष्यति ।
अराजका च वसुधा दस्युग्रस्ता भविष्यति
sthūlāpramāṇā ṣaḍrātraṃ varṣadhārā''plutā mahī |
lokaśūnyā vṛkṣaśūnyā gṛhaśūnyā bhaviṣyati
||57||स्थूलाप्रमाणा षड्रात्रं वर्षधाराऽऽप्लुता मही ।
लोकशून्या वृक्षशून्या गृहशून्या भविष्यति
tataśca dvādaśādityāḥ kariṣyantyudayaṃ mune |
prāpnoti śuṣkatāṃ pṛthvī samā teṣāṃ ca tejasā
||58||ततश्च द्वादशादित्याः करिष्यन्त्युदयं मुने ।
प्राप्नोति शुष्कतां पृथ्वी समा तेषां च तेजसा
kalau gate ca durdharṣe pravṛtte ca kṛte yuge |
tapaḥsattvasamāyukto dharmaḥ pūrṇo bhaviṣyati
||59||कलौ गते च दुर्धर्षे प्रवृत्ते च कृते युगे ।
तपःसत्त्वसमायुक्तो धर्मः पूर्णो भविष्यति
tapasvinaśca dharmiṣṭhā vedajñā brāhmaṇā bhuvi |
pativratāśca dharmiṣṭhā yoṣitaśca gṛhe gṛhe
||60||तपस्विनश्च धर्मिष्ठा वेदज्ञा ब्राह्मणा भुवि ।
पतिव्रताश्च धर्मिष्ठा योषितश्च गृहे गृहे
rājānaḥ kṣatriyāḥ sarve viprabhaktā manasvinaḥ |
pratāpavanto dharmiṣṭhāḥ puṇyakarmaratāḥ sadā
||61||राजानः क्षत्रियाः सर्वे विप्रभक्ता मनस्विनः ।
प्रतापवन्तो धर्मिष्ठाः पुण्यकर्मरताः सदा
vaiśyā vāṇijyaniratā viprabhaktāśca dhārmikāḥ |
śūdrāśca puṇyaśīlāśca dharmiṣṭhā viprasevinaḥ
||62||वैश्या वाणिज्यनिरता विप्रभक्ताश्च धार्मिकाः ।
शूद्राश्च पुण्यशीलाश्च धर्मिष्ठा विप्रसेविनः
viprakṣatraviśāṃ vaṃśā devībhaktiparāyaṇāḥ |
devīmantraratāḥ sarve devīdhyānaparāyaṇāḥ
||63||विप्रक्षत्रविशां वंशा देवीभक्तिपरायणाः ।
देवीमन्त्ररताः सर्वे देवीध्यानपरायणाः
śrutismṛtipurāṇajñāḥ pumāṃsa ṛtugāminaḥ |
leśo nāsti hyadharmasya pūrṇo dharmaḥ kṛte yuge
||64||श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञाः पुमांस ऋतुगामिनः ।
लेशो नास्ति ह्यधर्मस्य पूर्णो धर्मः कृते युगे
dharmastripācca tretāyāṃ dvipācca dvāpare tataḥ |
kalau vṛtte caikapācca sarvaluptistataḥ param
||65||धर्मस्त्रिपाच्च त्रेतायां द्विपाच्च द्वापरे ततः ।
कलौ वृत्ते चैकपाच्च सर्वलुप्तिस्ततः परम्
vārāḥ sapta tathā vipra tithayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ |
tathā dvādaśa māsāśca ṛtavaśca ṣaḍeva ca
||66||वाराः सप्त तथा विप्र तिथयः षोडश स्मृताः ।
तथा द्वादश मासाश्च ऋतवश्च षडेव च
dvau pakṣau cāyane dve ca caturbhiḥ praharairdinam |
caturbhiḥ praharai rātrirmāsastriṃśaddinaistathā
||67||द्वौ पक्षौ चायने द्वे च चतुर्भिः प्रहरैर्दिनम् ।
चतुर्भिः प्रहरै रात्रिर्मासस्त्रिंशद्दिनैस्तथा
varṣaṃ pañcavidhaṃ jñeyaṃ kālasaṃkhyāvidhikrame |
yathā cāyānti yāntyeva yathā yugacatuṣṭayam
||68||वर्षं पञ्चविधं ज्ञेयं कालसंख्याविधिक्रमे ।
यथा चायान्ति यान्त्येव यथा युगचतुष्टयम्
varṣe pūrṇe narāṇāṃ ca devānāṃ ca divāniśam |
śatatraye ṣaṣṭhyadhike narāṇāṃ ca yuge gate
||69||वर्षे पूर्णे नराणां च देवानां च दिवानिशम् ।
शतत्रये षष्ठ्यधिके नराणां च युगे गते
devānāṃ ca yugaṃ jñeyaṃ kālasaṃkhyāvidāṃ matam |
manvantaraṃ tu divyānāṃ yugānāmekasaptatiḥ
||70||देवानां च युगं ज्ञेयं कालसंख्याविदां मतम् ।
मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः
manvantarasamaṃ jñeyamāyuṣyañca śacīpateḥ |
aṣṭāviṃśatime cendre gate brahmadivāniśam
||71||मन्वन्तरसमं ज्ञेयमायुष्यञ्च शचीपतेः ।
अष्टाविंशतिमे चेन्द्रे गते ब्रह्मदिवानिशम्
aṣṭottaraśate varṣe gate pātaśca brahmaṇaḥ |
pralayaḥ prākṛto jñeyastatrādṛṣṭā vasundharā
||72||अष्टोत्तरशते वर्षे गते पातश्च ब्रह्मणः ।
प्रलयः प्राकृतो ज्ञेयस्तत्रादृष्टा वसुन्धरा
jalaplutāni viśvāni brahmaviṣṇuśivādayaḥ |
ṛṣayo jñāninaḥ sarve līnāḥ satye cidātmani
||73||जलप्लुतानि विश्वानि ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।
ऋषयो ज्ञानिनः सर्वे लीनाः सत्ये चिदात्मनि
tatraiva prakṛtirlīnā tatra prākṛtiko layaḥ |
laye prākṛtike jāte pāte ca brahmaṇo mune
||74||तत्रैव प्रकृतिर्लीना तत्र प्राकृतिको लयः ।
लये प्राकृतिके जाते पाते च ब्रह्मणो मुने
nimeṣamātraṃ kālaśca śrīdevyāḥ procyate mune |
evaṃ naśyanti sarvāṇi brahmāṇḍānyakhilāni ca
||75||निमेषमात्रं कालश्च श्रीदेव्याः प्रोच्यते मुने ।
एवं नश्यन्ति सर्वाणि ब्रह्माण्डान्यखिलानि च
nimeṣāntarakālena punaḥ sṛṣṭikrameṇa ca |
evaṃ katividhā sṛṣṭirlayaḥ katividho'pi vā
||76||निमेषान्तरकालेन पुनः सृष्टिक्रमेण च ।
एवं कतिविधा सृष्टिर्लयः कतिविधोऽपि वा
kati kalpā gatāyātāḥ saṃkhyāṃ jānāti kaḥ pumān |
sṛṣṭīnāṃ ca layānāṃ ca brahmāṇḍānāṃ ca nārada
||77||कति कल्पा गतायाताः संख्यां जानाति कः पुमान् ।
सृष्टीनां च लयानां च ब्रह्माण्डानां च नारद
brahmādīnāṃ ca brahmāṇḍe saṃkhyāṃ jānāti kaḥ pumān |
brahmāṇḍānāṃ ca sarveṣāmīśvaraścaika eva saḥ
||78||ब्रह्मादीनां च ब्रह्माण्डे संख्यां जानाति कः पुमान् ।
ब्रह्माण्डानां च सर्वेषामीश्वरश्चैक एव सः
sarveṣāṃ paramātmā ca saccidānandarūpadhṛk |
brahmādayaśca tasyāṃśāstasyāṃśaśca mahāvirāṭ
||79||सर्वेषां परमात्मा च सच्चिदानन्दरूपधृक् ।
ब्रह्मादयश्च तस्यांशास्तस्यांशश्च महाविराट्
tasyāṃśaśca virāṭ kṣudraḥ saiveyaṃ prakṛtiḥ parā |
tasyāḥ sakāśātsañjāto'pyardhanārīśvarastataḥ
||80||तस्यांशश्च विराट् क्षुद्रः सैवेयं प्रकृतिः परा ।
तस्याः सकाशात्सञ्जातोऽप्यर्धनारीश्वरस्ततः
saiva kṛṣṇo dvidhābhūto dvibhujaśca caturbhujaḥ |
caturbhujaśca vaikuṇṭhe goloke dvibhujaḥ svayam
||81||सैव कृष्णो द्विधाभूतो द्विभुजश्च चतुर्भुजः ।
चतुर्भुजश्च वैकुण्ठे गोलोके द्विभुजः स्वयम्
brahmāditṛṇaparyantaṃ sarvaṃ prākṛtikaṃ bhavet |
yadyatprākṛtikaṃ sṛṣṭaṃ sarvaṃ naśvarameva ca
||82||ब्रह्मादितृणपर्यन्तं सर्वं प्राकृतिकं भवेत् ।
यद्यत्प्राकृतिकं सृष्टं सर्वं नश्वरमेव च
evaṃvidhaṃ sṛṣṭihetuṃ satyaṃ nityaṃ sanātanam |
svecchāmayaṃ paraṃ brahma nirguṇaṃ prakṛteḥ param
||83||एवंविधं सृष्टिहेतुं सत्यं नित्यं सनातनम् ।
स्वेच्छामयं परं ब्रह्म निर्गुणं प्रकृतेः परम्
nirupādhi nirākāraṃ bhaktānugrahakātaram |
karoti brahmā brahmāṇḍaṃ yajjñānātkamalodbhavaḥ
||84||निरुपाधि निराकारं भक्तानुग्रहकातरम् ।
करोति ब्रह्मा ब्रह्माण्डं यज्ज्ञानात्कमलोद्भवः
śivo mṛtyujjayaścaiva saṃhartā sarvasattvavit |
yajjñānādyasya tapasā sarveśastu tapo mahān
||85||शिवो मृत्युज्जयश्चैव संहर्ता सर्वसत्त्ववित् ।
यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा सर्वेशस्तु तपो महान्
mahāvibhūtiyuktaśca sarvajñaḥ sarvadarśanaḥ |
sarvavyāpī sarvapātā pradātā sarvasampadām
||86||महाविभूतियुक्तश्च सर्वज्ञः सर्वदर्शनः ।
सर्वव्यापी सर्वपाता प्रदाता सर्वसम्पदाम्
viṣṇuḥ sarveśvaraḥ śrīmān yadbhaktyā yasya sevayā |
mahāmāyā ca prakṛtiḥ sarvaśaktimayīśvarī
||87||विष्णुः सर्वेश्वरः श्रीमान् यद्भक्त्या यस्य सेवया ।
महामाया च प्रकृतिः सर्वशक्तिमयीश्वरी
saiva proktā bhagavatī saccidānandarūpiṇī |
yajjñānādyasya tapasā yadbhaktyā yasya sevayā
||88||सैव प्रोक्ता भगवती सच्चिदानन्दरूपिणी ।
यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा यद्भक्त्या यस्य सेवया
sāvitrī devamātā ca vedādhiṣṭhātṛdevatā |
pūjyā dvijānāṃ vedajñā yajjñānādyasya sevayā
||89||सावित्री देवमाता च वेदाधिष्ठातृदेवता ।
पूज्या द्विजानां वेदज्ञा यज्ज्ञानाद्यस्य सेवया
sarvavidyādhidevī sā pūjyā ca viduṣāṃ parā |
yatsevayā yattapasā sarvaviśveṣu pūjitā
||90||सर्वविद्याधिदेवी सा पूज्या च विदुषां परा ।
यत्सेवया यत्तपसा सर्वविश्वेषु पूजिता
sarvagrāmādhidevī sā sarvasampatpradāyinī |
sarveśvarī sarvavandyā sarveṣāṃ putradāyinī
||91||सर्वग्रामाधिदेवी सा सर्वसम्पत्प्रदायिनी ।
सर्वेश्वरी सर्ववन्द्या सर्वेषां पुत्रदायिनी
sarvastutā ca sarvajñā sarvadurgārtināśinī |
kṛṣṇavāmāṃśasambhūtā kṛṣṇaprāṇādhidevatā
||92||सर्वस्तुता च सर्वज्ञा सर्वदुर्गार्तिनाशिनी ।
कृष्णवामांशसम्भूता कृष्णप्राणाधिदेवता
kṛṣṇaprāṇādhikā premṇā rādhikā śaktisevayā |
sarvādhikaṃ ca rūpaṃ ca saubhāgyaṃ mānagaurave
||93||कृष्णप्राणाधिका प्रेम्णा राधिका शक्तिसेवया ।
सर्वाधिकं च रूपं च सौभाग्यं मानगौरवे
kṛṣṇavakṣaḥsthalasthānaṃ patnītve prāpa sevayā |
tapaścakāra sā pūrvaṃ śataśṛṅge ca parvate
||94||कृष्णवक्षःस्थलस्थानं पत्नीत्वे प्राप सेवया ।
तपश्चकार सा पूर्वं शतशृङ्गे च पर्वते
divyavarṣasahasraṃ ca patiṃ prāptyarthameva ca |
jāte śaktiprasāde tu dṛṣṭvā candrakalopamām
||95||दिव्यवर्षसहस्रं च पतिं प्राप्त्यर्थमेव च ।
जाते शक्तिप्रसादे तु दृष्ट्वा चन्द्रकलोपमाम्
kṛṣṇo vakṣaḥsthale kṛtvā ruroda kṛpayā vibhuḥ |
varaṃ tasyai dadau sāraṃ sarveṣāmapi durlabham
||96||कृष्णो वक्षःस्थले कृत्वा रुरोद कृपया विभुः ।
वरं तस्यै ददौ सारं सर्वेषामपि दुर्लभम्
mama vakṣaḥsthale tiṣṭha mama bhaktā ca śāśvatī |
saubhāgyena ca mānena premṇātho gauraveṇa ca
||97||मम वक्षःस्थले तिष्ठ मम भक्ता च शाश्वती ।
सौभाग्येन च मानेन प्रेम्णाथो गौरवेण च
tvaṃ me śreṣṭhā ca jyeṣṭhā ca preyasī sarvayoṣitām |
variṣṭhā ca gariṣṭhā ca saṃstutā pūjitā mayā
||98||त्वं मे श्रेष्ठा च ज्येष्ठा च प्रेयसी सर्वयोषिताम् ।
वरिष्ठा च गरिष्ठा च संस्तुता पूजिता मया
satataṃ tava sādhyo'haṃ vaśyaśca prāṇavallabhe |
ityuktvā ca jagannāthaścakāra lalanāṃ tataḥ
||99||सततं तव साध्योऽहं वश्यश्च प्राणवल्लभे ।
इत्युक्त्वा च जगन्नाथश्चकार ललनां ततः
sapatnīrahitāṃ tāṃ ca cakāra prāṇavallabhām |
anyā yā yāśca tā devyaḥ pūjitāḥ śaktisevayā
||100||सपत्नीरहितां तां च चकार प्राणवल्लभाम् ।
अन्या या याश्च ता देव्यः पूजिताः शक्तिसेवया
tapastu yādṛśaṃ yāsāṃ tādṛktādṛkphalaṃ mune |
divyavarṣasahasraṃ ca tapastaptvā himācale
||101||तपस्तु यादृशं यासां तादृक्तादृक्फलं मुने ।
दिव्यवर्षसहस्रं च तपस्तप्त्वा हिमाचले
durgā ca tatpadaṃ dhyātvā sarvapūjyā babhūva ha |
sarasvatī tapastaptvā parvate gandhamādane
||102||दुर्गा च तत्पदं ध्यात्वा सर्वपूज्या बभूव ह ।
सरस्वती तपस्तप्त्वा पर्वते गन्धमादने
lakṣavarṣaṃ ca divyaṃ ca sarvavandyā babhūva sā |
lakṣmīryugaśataṃ divyaṃ tapastaptvā ca puṣkare
||103||लक्षवर्षं च दिव्यं च सर्ववन्द्या बभूव सा ।
लक्ष्मीर्युगशतं दिव्यं तपस्तप्त्वा च पुष्करे
sarvasampatpradātrī ca jātā devīniṣevaṇāt |
sāvitrī malaye taptvā pūjyā vandyā babhūva sā
||104||सर्वसम्पत्प्रदात्री च जाता देवीनिषेवणात् ।
सावित्री मलये तप्त्वा पूज्या वन्द्या बभूव सा
ṣaṣṭivarṣasahasraṃ ca divyaṃ dhyātvā ca tatpadam |
śatamanvantaraṃ taptaṃ śaṅkareṇa purā vibho
||105||षष्टिवर्षसहस्रं च दिव्यं ध्यात्वा च तत्पदम् ।
शतमन्वन्तरं तप्तं शङ्करेण पुरा विभो
śatamanvantaraṃ cedaṃ brahmā śaktiṃ jajāpa ha |
śatamanvantaraṃ viṣṇustaptvā pātā babhūva ha
||106||शतमन्वन्तरं चेदं ब्रह्मा शक्तिं जजाप ह ।
शतमन्वन्तरं विष्णुस्तप्त्वा पाता बभूव ह
daśamanvantaraṃ taptvā śrīkṛṣṇaḥ paramaṃ tapaḥ |
golokaṃ prāptavāndivyaṃ modate'dyāpi yatra hi
||107||दशमन्वन्तरं तप्त्वा श्रीकृष्णः परमं तपः ।
गोलोकं प्राप्तवान्दिव्यं मोदतेऽद्यापि यत्र हि
daśamanvantaraṃ dharmastaptvā vai bhaktisaṃyutaḥ |
sarvaprāṇaḥ sarvapūjyaḥ sarvādhāro babhūva saḥ
||108||दशमन्वन्तरं धर्मस्तप्त्वा वै भक्तिसंयुतः ।
सर्वप्राणः सर्वपूज्यः सर्वाधारो बभूव सः
evaṃ devyāśca tapasā sarve devāśca pūjitāḥ |
munayo manavo bhūpā brāhmaṇāścaiva pūjitāḥ
||109||एवं देव्याश्च तपसा सर्वे देवाश्च पूजिताः ।
मुनयो मनवो भूपा ब्राह्मणाश्चैव पूजिताः
evaṃ te kathitaṃ sarvaṃ purāṇaṃ sayathāgamam |
guruvaktrādyathā jñātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
||110||एवं ते कथितं सर्वं पुराणं सयथागमम् ।
गुरुवक्त्राद्यथा ज्ञातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde kalimāhātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||