पितृप्रभाववर्णनम्
व्यास उवाच
इत्याकर्ण्य श्राद्धदेवः सूर्यान्वयमनुत्तमम् ।
पर्य्यपृच्छन्मुनिश्रेष्ठश्शौनकस्सूतमादरात्
॥१॥शौनक उवाच
सूतसूत चिरंजीव व्यासशिष्य नमोस्तु ते ।
श्राविता परमा दिव्या कथा परमपावनी
॥२॥त्वया प्रोक्तः श्राद्धदेवस्सूर्य्यः सद्वंशवर्द्धनः ।
संशयस्तत्र मे जातस्तं ब्रवीमि त्वदग्रतः
॥३॥कुतो वै श्राद्धदेवत्वमादित्यस्य विवस्वतः ।
श्रोतुमिच्छामि तत्प्रीत्या छिंधि मे संशयं त्विमम्
॥४॥श्राद्धस्यापि च माहात्म्यं तत्फलं च वद प्रभो ।
प्रीताश्च पितरो येन श्रेयसा योजयंति तम्
॥५॥एतच्च श्रोतुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तमम् ।
कथय त्वं विशेषेण कृपां कुरु महामते
॥६॥सूत उवाच
वच्मि तत्तेऽखिलं प्रीत्या पितृसर्गं तु शौनक ।
मार्कण्डेयेन कथितं भीष्माय परिपृच्छते
॥७॥गीतं सनत्कुमारेण मार्कण्डेय धीमते ।
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि सर्वकामफलपदम्
॥८॥युधिष्ठिरेण संपृष्टो भीष्मो धर्मभृतां वरः ।
शरशय्यास्थितः प्रोचे तच्छृणुष्व वदामि ते
॥९॥युधिष्ठिर उवाच
पुष्टिकामेन पुंसां वै कथं पुष्टिरवाप्यते ।
एतच्छ्रोतुं समिच्छामि किं कुर्वाणो न सीदति
॥१०॥सूत उवाच
युधिष्ठिरेण संपृष्टं प्रश्नं श्रुत्वा स धर्मवित् ।
भीष्मः प्रोवाच सुप्रीत्या सर्वेषां शृण्वतां वचः
॥११॥भीष्म उवाच
ये कुर्वंति नराश्श्राद्धान्यपि प्रीत्या युधिष्ठिर ।
श्राद्धैः प्रीणाति तत्सर्वं पितॄणां हि प्रसादतः
॥१२॥श्राद्धानि चैव कुर्वन्ति फलकामास्सदा नरा ।
अभिसंधाय पितरं पितुश्च पितरं तथा
॥१३॥पितुः पितामहश्चैव त्रिषु पिंडेषु नित्यदा ।
पितरो धर्मकामस्य प्रजाकामस्य च प्रजाम्
॥१४॥पुष्टिकामस्य पुष्टिं च प्रयच्छन्ति युधिष्ठिर
॥१५॥युधिष्ठिर उवाच
वर्तंते पितरः स्वर्गे केषांचिन्नरके पुनः ।
प्राणिनां नियतं चापि कर्मजं फलमुच्यते
॥१६॥तानि श्राद्धानि दत्तानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् ।
कथं शक्तास्तमाहर्त्तुं नरकस्था फलं पुनः
॥१७॥देवा अपि पितॄन्स्वर्गे यजंत इति मे श्रुतम् ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण ब्रवीहि मे
॥१८॥भीष्म उवाच
अत्र ते कीर्तयिष्यामि यथा श्रुतमरिन्दम ।
पित्रा मम पुरा गीतं लोकान्तरगतेन वै
॥१९॥श्राद्धकाले मम पितुर्मया पिंडस्समुद्यतः ।
मत्पिता मम हस्तेन भित्त्वा भूमिमयाचत
॥२०॥नैष कल्पविधिर्दृष्ट इति निश्चित्य चाप्यहम् ।
कुशेष्वेव ततः पिंडं दत्तवानविचारयन्
॥२१॥ततः पिता मे संतुष्टो वाचा मधुरया तदा ।
उवाच भारतश्रेष्ठ प्रीयमाणो मयानघ
॥२२॥त्वया दायादवानस्मि धर्मज्ञेन विपश्चिता ।
तारितोहं तु जिज्ञासा कृता मे पुरुषोत्तम
॥२३॥प्रमाणं यद्धि कुरुते धर्माचारेण पार्थिवः ।
प्रजास्तदनु वर्तंते प्रमाणाचरितं सदा
॥२४॥शृणु त्वं भारतश्रेष्ठ वेदधर्मांश्च शाश्वतान् ।
प्रमाणं वेदधर्मस्य पुत्र निर्वर्त्तितं त्वया
॥२५॥तस्मात्तवाहं सुप्रीतः प्रीत्या वरमनुत्तमम् ।
ददामि त्वं प्रतीक्षस्व त्रिषु लोकेषु दुर्लभम्
॥२६॥न ते प्रभविता मृत्युर्यावज्जीवितुमिच्छसि ।
त्वत्तोभ्यनुज्ञां संप्राप्य मृत्युः प्रभविता पुनः
॥२७॥किं वा ते प्रार्थितं भूयो ददामि वरमुत्तमम् ।
तद् ब्रूहि भरतश्रेष्ठ यत्ते मनसि वर्तते
॥२८॥इत्युक्तवति तस्मिंस्तु अभिवाद्य कृताञ्जलिः ।
अवोचं कृतकृत्योऽहं प्रसन्ने त्वयि मानद ।
प्रश्नं पृच्छामि वै कंचिद्वाच्यस्स भवता स्वयम्
॥२९॥स मामुवाच तद् ब्रूहि यदीच्छसि ददामि ते ।
इत्युक्तेथ मया तत्र पृष्टः प्रोवाच तन्नृपः
॥३०॥शंतनुरुवाच
शृणु तात प्रवक्ष्यामि प्रश्नं तेऽहं यथार्थतः ।
पितृकल्पं च निखिलं मार्कण्डेयेन मे श्रुतम्
॥३१॥यत्त्वं पृच्छसि मां तात तदेवाहं महामुनिम् ।
मार्कण्डेयमपृच्छं हि स मां प्रोवाच धर्मवित्
॥३२॥मार्कण्डेय उवाच
शृणु राजन्मया दृष्टं कदाचित्पश्यता दिवम् ।
विमानं महादायांतमन्तरेण गिरेस्तदा
॥३३॥तस्मिन्विमाने पर्यक्षं ज्वलितांगारवर्चसम् ।
महातेजः प्रज्वलंतं निर्विशेषं मनोहरम्
॥३४॥अपश्यं चैव तत्राहं शयानं दीप्ततेजसम् ।
अंगुष्ठमात्रं पुरुषमग्नावग्निमिवाहितम्
॥३५॥सोऽहं तस्मै नमः कृत्वा प्रणम्य शिरसा प्रभुम् ।
अपृच्छं चैव तमहं विद्यामस्त्वां कथं विभो
॥३६॥मामुवाच धर्मात्मा तेन तद्विद्यते तपः ।
येन त्वं बुध्यसे मां हि मुने वै ब्रह्मणस्सुतम्
॥३७॥सनत्कुमारमिति मां विद्धि किं करवाणि ते ।
ये त्वन्ये ब्रह्मणः पुत्राः कनीयांसस्तु ते मम
॥३८॥भ्रातरस्सप्त दुर्धर्षा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।
वयं तु यतिधर्माणस्संयम्यात्मानमात्मनि
॥३९॥यथोत्पन्नस्तथैवाहं कुमार इति विश्रुतः ।
तस्मात्सनत्कुमारं मे नामैतत्कथितं मुने
॥४०॥यद्भक्त्या ते तपश्चीर्णं मम दर्शनकांक्षया ।
एष दृष्टोऽस्मि भद्रं ते कं कामं करवाणि ते
॥४१॥इत्युक्तवन्तं तं चाहं प्रावोचं त्वं शृणु प्रभो ।
पितॄणामादिसर्गं च कथयस्व यथातथम्
॥४२॥इत्युक्तस्स तु मां प्राह शृणु सर्वं यथातथम् ।
वच्मि ते तत्त्वतस्तात पितृसर्गं शुभावहम्
॥४३॥सनत्कुमार उवाच
देवान्पुरासृजद्ब्रह्मा मां यक्षध्वं स चाह तान् ।
तमुत्सृज्य तमात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः
॥४४॥ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ ।
तस्मात्किंचिदजानंतो नष्टसंज्ञाः पितामहम्
॥४५॥प्रोचुस्तं प्रणतास्सर्वे कुरुष्वानुग्रहं हि नः ।
इत्युक्तस्तानुवाचेदं प्रायश्चित्तार्थमेव हि
॥४६॥पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ ।
इत्युक्ता नष्टसंज्ञास्ते पुत्रान्पप्रच्छुरोजसा
॥४७॥प्रायश्चित्तार्थमेवाधिलब्धसंज्ञा दिवौकसः ।
गम्यतां पुत्रका एवं पुत्रैरुक्ताश्च तेऽनघ
॥४८॥अभिशप्तास्तु ते देवाः पुत्रकामेन वेधसम् ।
पप्रच्छुरुक्ताः पुत्रैस्ते गतास्ते पुत्रका इति
॥४९॥ततस्तानब्रवीद्देवो देवान्ब्रह्मा ससंशयान् ।
शृणुध्वं निर्जरास्सर्वे यूयं न ब्रह्मवादिनः
॥५०॥तस्माद्यदुक्तं युष्माकं पुत्रैस्तैर्ज्ञानिसत्तमैः ।
मंतव्यं संशयं त्यक्त्वा तथा न च तदन्यथा
॥५१॥देवाश्च पितरश्चैव यजध्वं त्रिदिवौकसः ।
परस्परं महाप्रीत्या सर्वकामफलप्रदा
॥५२॥सनत्कुमार उवाच
ततस्ते छिन्नसंदेहाः प्रीतिमंतः परस्परम् ।
बभूवुर्मुनिशार्दूल ब्रह्मवाक्यात्सुखप्रदाः
॥५३॥ततो देवा हि प्रोचुस्तान्यदुक्ताः पुत्रका वयम् ।
तस्माद्भवंतः पितरो भविष्यथ न संशयः
॥५४॥पितृश्राद्धे क्रियां कश्चित्करिष्यति न संशयः ।
श्राद्धैराप्यायितस्सोमो लोकानाप्याययिष्यति
॥५५॥समुद्रं पर्वतवनं जंगमाजंगमैर्वृतम् ।
श्राद्धानि पुष्टिकामैश्च ये करिष्यंति मानवाः
॥५६॥तेभ्यः पुष्टिप्रदाश्चैव पितरः प्रीणितास्सदा ।
श्राद्धे ये च प्रदास्यंति त्रीन्पिंडान्नामगोत्रतः
॥५७॥सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः ।
भावयिष्यंति सततं श्राद्धदानेन तर्पिताः
॥५८॥इति तद्वचनं सत्यं भवत्वथ दिवौकसः ।
पुत्राश्च पितरश्चैव वयं सर्वे परस्परम्
॥५९॥एवं ते पितरो देवा धर्मतः पुत्रतां गताः ।
अन्योन्यं पितरो वै ते प्रथिताः क्षितिमण्डले
॥६०॥इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां श्राद्धकल्पे पितृप्रभाववर्णनंनाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥