व्यासशिष्य महाभाग सूत पौराणिकोत्तम
मुनय ऊचुः
व्यासशिष्य महाभाग सूत पौराणिकोत्तम ।
अपरं श्रोतुमिच्छामः किमप्याख्यानमीशितुः
॥१॥उमाया जगदम्बायाः क्रियायोगमनुत्तमम् ।
प्रोक्तं सनत्कुमारेण व्यासाय च महात्मने
॥२॥सूत उवाच
धन्या यूयं महात्मानो देवीभक्तिदृढव्रताः ।
पराशक्तेः परं गुप्तं रहस्यं शृणुतादरात्
॥३॥व्यास उवाच
सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र महामते ।
उमायाश्श्रोतुमिच्छामि क्रियायोगं महाद्भुतम्
॥४॥कीदृक्च लक्षणं तस्य किं कृते च फलं भवेत् ।
प्रियं यच्च पराम्बायास्तदशेषं वदस्व मे
॥५॥सनत्कुमार उवाच
द्वैपायन यदेतत्त्वं रहस्यं परिपृच्छसि ।
तच्छृणुष्व महाबुद्धे सर्वं मे वर्णयिष्यतः
॥६॥ज्ञानयोगः क्रियायोगो भक्तियोगस्तथैव च ।
त्रयो मार्गास्समाख्याताः श्रीमातुर्मुक्तिमुक्तिदा
॥७॥ज्ञानयोगस्तु संयोगश्चित्तस्यैवात्मना तु यः ।
यस्तु बाह्यार्थसंयोगः क्रियायोगः स उच्यते
॥८॥भक्तियोगो मतो देव्या आत्मनश्चैक्यभावनम् ।
त्रयाणामपि योगानां क्रियायोगस्स उच्यते
॥९॥कर्मणा जायते भक्तिर्भक्त्या ज्ञानं प्रजायते ।
ज्ञानात्प्रजायते मुक्तिरिति शास्त्रेषु निश्चयः
॥१०॥प्रधानं कारणं योगो विमुक्तेर्मुनिसत्तम ।
क्रियायोगस्तु योगस्य परमन्ध्येयसाधनम् ।
मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायावि ब्रह्म शाश्वतम् ।
अभिन्नं तद्वपुर्ज्ञात्वा मुच्यते भवबन्धनात्
॥१२॥यस्तु देव्यालयं कुर्यात्पाषाणन्दारवन्तथा ।
मृन्मयं वाथ कालेय तस्य पुण्यफलं शृणु ।
अहन्यहनियोगेन जयतो यन्महाफलम्
॥१३॥प्राप्नोति तत्फलन्देव्या यः कारयति मन्दिरम् ।
सहस्रकुलमागामि व्यतीतं च सहस्रकम् ।
तारयति धर्मात्मा श्रीमातुर्धाम कारयन्
॥१४॥कोटिजन्मकृतं पापं स्वल्पं वा यदि वा बहु ।
श्रीमातुर्मन्दिरारम्भक्षणादेव प्रणश्यति
॥१५॥नदीषु च यथा गंगा शोणः सर्वनदेषु च ।
क्षमायां च यथा पृथ्वी गांभीर्ये च यथोदधिः
॥१६॥ग्रहाणां च समस्तानां यथा सूर्यो विशिष्यते ।
तथा सर्वेषु देवेषु श्रीपराम्बा विशिष्यते
॥१७॥सर्वदेवेषु सा मुख्या यस्तस्याः कारयेद्गृहम् ।
प्रतिष्ठां समवाप्नोति स च जन्म निजन्मनि
॥१८॥वाराणस्यां कुरुक्षेत्रे प्रयागे पुष्करे तथा ।
गंगासमुद्रतीरे च नैमिषेऽमरकण्टके
॥१९॥श्रीपर्वते महापुण्ये गोकर्णे ज्ञानपर्वते ।
मथुरायामयोध्यायां द्वारावत्यां तथैव च
॥२०॥इत्यादि पुण्यदेशेषु यत्र कुत्र स्थलेऽपि वा ।
कारयन्मातुरावासं मुक्तो भवति बन्धनात्
॥२१॥इष्टकानां तु विन्यासो यावद्वर्षाणि तिष्ठति ।
तावद्वर्षसहस्राणि मणिद्वीपे महीयते
॥२२॥प्रतिमाः कारयेद्यस्तु सर्वलक्षणलक्षिताः ।
स उमायाः परं लोकं निर्भयो व्रजति धुवम्
॥२३॥देवीमूर्तिं प्रतिष्ठाप्य शुभर्तुं ग्रहतारके ।
कृतकृत्यो भवेन्मर्त्यो योगमायाप्रसादतः
॥२४॥ये भविष्यन्ति येऽतीता आकल्पात्पुरुषाः कुले ।
तांस्तांस्तारयते देव्या मूर्तिं संस्थाप्य शोभनाम्
॥२५॥त्रिलोकीस्थापनात्पुण्यं यद्भवेन्मुनिपुंगव ।
तत्कोटिगुणितं पुण्यं श्रीदेवीस्थापनाद्भवेत्
॥२६॥मध्ये देवीं स्थापयित्वा पञ्चायतनदेवताः ।
चतुर्द्दिक्षु स्थापयेद्यस्तस्य पुण्यं न गण्यते
॥२७॥विष्णोर्नाम्नां कोटिजपाद्ग्रहणेचन्द्रसूर्ययोः ।
यत्फलं लभ्यते तस्माच्छतकोटिगुणोत्तरम्
॥२८॥शिवनाम्नो जपादेव तस्मात्कोटि गुणोत्तरम् ।
श्रीदेवीनामजापात्तु ततः कोटिगुणोत्तरम्
॥२९॥देव्याः प्रासादकरणात्पुण्यन्तु समवाप्यते ।
स्थापिता येन सा देवी जगन्माता त्रयीमयी
॥३०॥न तस्य दुर्लभं किंचिच्छ्रीमातुः करुणावशात् ।
वर्द्धते पुत्रपौत्राद्या नश्यत्यखिलकश्मलम्
॥३१॥मनसा ये चिकीर्षंति मूर्तिस्थापनमुत्तमम् ।
तेत्युमायाः परं लोकं प्रयान्ति मुनिदुर्लभम्
॥३२॥क्रियमाणन्तु यः प्रेक्ष्य चेतसा ह्यनुचिन्तयेत् ।
कारयिष्याम्यहं यर्हि संपन्मे संभविष्यति
॥३३॥एवन्तस्य कुलं सद्यो याति स्वर्गं न संशयः ।
महामायाप्रभावेण दुर्लभं किं जगत्त्रये
॥३४॥श्रीपराम्बाजगद्योनिं केवलं ये समाश्रिताः ।
ते मनुष्या न मन्तव्यास्साक्षाद्देवीगणाश्च ते
॥३५॥ये व्रजन्तः स्वपन्तश्च तिष्ठन्तो वाप्यहर्निशम् ।
उमेति द्व्यक्षरं नाम ब्रुवते ते शिवागणाः
॥३६॥नित्ये नैमित्तिके देवीं ये यजन्ति परां शिवाम् ।
पुष्पैर्धूपैस्तथादीपैस्ते प्रयास्यन्त्युमालयम्
॥३७॥ये देवीमण्डपं नित्यं गोमयेन मृदाथवा ।
उपलिंपन्ति मार्जन्ति ते प्रयास्यन्त्युमालयम्
॥३८॥यैर्देव्या मन्दिरं रम्यं निर्मापि तमनुत्तमम् ।
तत्कुलीनाञ्जनान्माता ह्याशिषः संप्रयच्छति
॥३९॥मदीयाः शतवर्षाणि जीवन्तु प्रेमभाग्जनाः ।
नापदामयनानीत्थं श्रीमाता वक्त्यहर्निशम्
॥४०॥येन मूर्तिर्म्महादेब्या उमायाः कारिता शुभा ।
नरायुतन्तत्कुलजं मणिद्वीपे महीयते
॥४१॥स्थापयित्वा महामायामूर्तिं सम्यक्प्रपूज्य च ।
यंयं प्रार्थयते कामं तंतं प्राप्नोति साधकः
॥४२॥यः स्नापयति श्रीमातुः स्थापितां मूर्तिमुत्तमाम् ।
घृतेन मधुनाक्तेन तत्फलं गणयेत्तु कः
॥४३॥चन्दनागुरुकर्पूर मांसीमुस्तादियुग्जलैः ।
एकवर्णगवां क्षीरैः स्नापयेत्परमेश्वरीम्
॥४४॥धूपेनाष्टादशांगेन दद्यादाहुतिमुत्तमाम् ।
नीराजनं चरेद्देव्या स्साज्यकर्पूरवर्तिभिः
॥४५॥कृष्णाष्टम्यां नवम्यां वामायां वा पंचदिक्तिथौ ।
पूजयेज्जगतां धात्रीं गंधपुष्पैर्विशेषतः
॥४६॥संपठञ्जननीसूक्तं श्रीसूक्तमथ वा पठन् ।
देवीसूक्तमथो वापि मूकमन्त्रमथापि वा
॥४७॥विष्णुक्रान्तां च तुलसीं वर्जयित्वाखिलं सुमम् ।
देवीप्रीतिकरं ज्ञेयं कमलन्तु विशेषतः
॥४८॥अर्पयेत्स्वर्णपुष्पं यो देव्यै राजतमेव वा ।
स याति परमं धाम सिद्धकोटि भिरन्वितम्
॥४९॥पूजनान्ते सदा कार्यं दासैरेनः क्षमापनम् ।
प्रसीद परमेशानि जगदानन्ददायिनि
॥५०॥इति वाक्यैस्स्तुवन्मन्त्री देवीभक्तिपरायणः ।
ध्यायेत्कण्ठीरवारूढां वरदाभयपाणिकाम्
॥५१॥इत्थं ध्यात्वा महेशानीं भक्ताभीष्टफलप्रदाम् ।
नानाफलानि पक्वानि नैवेद्यत्वे प्रकल्पयेत्
॥५२॥नैवेद्यं भक्षयेद्यस्तु शंभुशक्तेः परात्मनः ।
स निर्भूयाखिलं पङ्कं निर्मलो मानवो भवेत्
॥५३॥चैत्रशुक्लतृतीयायां यो भवानीव्रतं चरेत् ।
भववन्धननिर्मुक्तः प्राप्नुयात्परमं पदम्
॥५४॥अस्यामेव तृतीयायां कुर्याद्दोलोत्सवं बुधः ।
पूजयेज्जगतां धात्रीमुमां शंकरसंयुताम्
॥५५॥कुसुमैः कुंकुमैर्वस्त्रैः कर्पूरागुरुचन्दनैः ।
धूपैर्द्दीपैस्सनैवेद्यैः स्रग्गन्धैरपरैरपि
॥५६॥आन्दोलयेत्ततो देवीं महामायां महेश्वरीम् ।
श्रीगौरीं शिवसंयुक्तां सर्वकल्याणकारिणीम्
॥५७॥प्रत्यब्दं कुरुते योस्यां बतमान्दोलनं तथा ।
नियमेन शिवा तस्मै सर्वमिष्टं प्रयच्छति
॥५८॥माधवस्य सिते पक्षे तृतीया याऽक्षयाभिधा ।
तस्यां यो जगदम्बाया व्रतं कुर्यादतन्द्रितः
॥५९॥मल्लिकामालतीचंपाजपाबन्धूकपंकजैः ।
कुसुमैः पूजयेद्गौरीं शंकरेण समन्विताम्
॥६०॥कोटिजन्मकृतं पापं मनोवाक्कायसम्भवम् ।
निर्धूय चतुरो वर्गानक्षयानिह सोऽश्नुते
॥६१॥ज्येष्ठे शुक्लतृतीयायां व्रतं कृत्वा महेश्वरीम् ।
योऽर्चयेत्परमप्रीत्या तस्यासाध्यं न किंचन
॥६२॥आषाढशुक्लपक्षीयतृतीयायां रथोत्सवम ।
देव्याः प्रियतमं कुर्याद्यथावित्तानुसारतः
॥६३॥रथं पृथ्वीं विजानीयाद्रथांगे चन्द्रभास्करौ ।
वेदानश्वान्विजानीयात्सारथिं पद्मसं भवम्
॥६४॥नानामणिगणाकीर्णं पुष्पमालाविराजितम् ।
एवं रथं कल्पयित्वा तस्मिन्त्संस्थापयेच्छिवाम्
॥६५॥लोकसंरक्षणार्थाय लोकं द्रष्टुं पराम्बिका ।
रथमध्ये संस्थितेति भावयेन्मतिमान्नरः
॥६६॥रथे प्रचलिते मन्दं जयशब्दमुदीरयेत् ।
पाहि देवि जनानस्मान्प्रपन्नान्दीनवत्सले
॥६७॥इति वाक्यैस्तोषयेच्च नानावादित्रनिस्वनैः ।
सीमान्ते तु रथं नीत्वा तत्र संपूजये द्रथे
॥६८॥नानास्तोत्रैस्ततः स्तुत्वाप्यानयेत्तां स्ववेश्मनि ।
प्रणिपातशतं कृत्वा प्रार्थयेज्जगदम्बिकाम्
॥६९॥एवं यः कुरुते विद्वान्पूजाव्रतरथोत्सवम् ।
इह भुक्त्वाखिलान्भोगान्सोन्ते देवीपदं व्रजेत्
॥७०॥शुक्लायान्तु तृतीयायामेवं श्रावणभाद्रयोः ।
यो व्रतं कुरुतेऽम्बायाः पूजनं च यथाविधि
॥७१॥मोदते पुत्रपौत्राद्यैर्धनाद्यैरिह सन्ततम् ।
सोऽन्ते गच्छेदुमालोकं सर्वलोकोपरि स्थितम्
॥७२॥आश्विने धवले पक्षे नवरात्रव्रतं चरेत् ।
यत्कृते सकलाः कामास्सिद्ध्यन्त्येव न संशयः
॥७३॥नवरात्रव्रतस्यास्य प्रभावं वक्तुमीश्वरः ।
चतुरास्यो न पंचास्यो न षडास्यो न कोऽपरः
॥७४॥नवरात्रव्रतं कृत्वा भूपालो विरथात्मजः ।
हृतं राज्यं निजं लेभे सुरथो मुनिसत्तमाः
॥७५॥ध्रुवसंधिसुतो धीमानयोध्याधिपतिर्नृपः ।
सुदर्शनो हृतं राज्यं प्रापदस्य प्रभावतः
॥७६॥व्रतराजमिमं कृत्वा समाराध्य महेश्वरीम् ।
संसारबन्धनान्मुक्तः समाधिर्मुक्तिभागभूत्
॥७७॥तृतीयायां च पञ्चम्यां सप्तम्याम ष्टमीतिथौ ।
नवम्यां वा चतुर्दश्यां यो देवी पूजयेन्नरः
॥७८॥आश्विनस्य सिते पक्षे व्रतं कृत्वा विधानतः ।
तस्य सर्वं मनोभीष्टं पूरयत्यनिशं शिवा
॥७९॥यः कार्त्तिकस्य मार्गस्य पौषस्य तपसस्तथा ।
तपस्यस्य सिते पक्षे तृतीयायां व्रतं चरेत्
॥८०॥लोहितैः करवीराद्यैः पुष्पैर्धूपैस्सुगन्धितैः ।
पूजयेन्मङ्गलान्देवीं स सर्वं मंगलं लभेत्
॥८१॥सौभाग्याय सदा स्त्रीभिः कार्य्यमेतन्महाव्रतम् ।
विद्याधनसुताप्त्यर्थं विधेयं पुरुषैरपि
॥८२॥उमामहेश्वरादीनि व्रतान्यन्यानि यान्यपि ।
देवीप्रियाणि कार्याणि स्वभक्त्यैवं मुमुक्षुभिः
॥८३॥संहितेयं महापुण्या शिवभक्तिविवर्द्धिनी ।
नानाख्यानसमायुक्ता भुक्तिमुक्तिप्रदा शिवा
॥८४॥य एनां शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।
पठेद्वा पाठयेद्वापि स याति परमां गतिम्
॥८५॥यस्य गेहे स्थिता चेयं लिखिता ललिताक्षरैः ।
संपूजिता च विधिवत्सर्वान्कामान्स आप्नुयात्
॥८६॥भूतप्रेतपिशाचादिदुष्टेभ्यो न भयं क्वचित ।
पुत्रपौत्रादिसम्पत्तिं लभत्येव न संशयः
॥८७॥तस्मादियं महापुण्या रम्योमासंहिता सदा ।
श्रोतव्या पठितव्या च शिवभक्तिमभीप्सुभिः
॥८८॥इति श्रीशिव महापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां क्रियायोगनिरूपणं नामैकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१ ॥
समाप्तेयं पञ्चम्युमासंहिता