पाराशर्य्य सुसंक्षेपाच्छृणु त्वं वदतो मम
सनत्कुमार उवाच
पाराशर्य्य सुसंक्षेपाच्छृणु त्वं वदतो मम ।
मण्डलं च भुवस्सम्यक् सप्तद्वीपादिसंयुतम्
॥१॥जंबू प्लक्षश्शाल्मलिश्च कुशः क्रौञ्चश्च शाककः ।
पुष्पकस्सप्तमस्सर्वे समुद्रैस्सप्तभिर्वृताः
॥२॥लवणेक्षुरसौ सर्पिर्दविदुग्धजलाशयाः ।
जम्बुद्वीपस्समस्तानामेतेषां मध्यतः स्थितः
॥३॥तस्यापि मेरुः कालेयमध्ये कनकपर्वतः ।
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्योजनैस्तस्य चोच्छ्रयः
॥४॥चतुरशीतिमानैस्तैर्द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः ।
भूमिपृष्ठस्थशैलोऽयं विस्तरस्तस्य सर्वतः
॥५॥मूले षोडशसाहस्रः कर्णिकाकार संस्थितः ।
हिमवान् हेमकूटश्च निषधश्चास्य दक्षिणे
॥६॥नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः ।
दशसाहस्रिकं ह्येते रत्नवंतोऽरुणप्रभाः
॥७॥सहस्रयोजनोत्सेधास्तावद्विस्तारिणश्च ते ।
भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम्
॥८॥हरिवर्षं ततो ऽन्यद्वै मेरोर्दक्षिणतो मुने ।
रम्यकं चोत्तरे पार्श्वे तस्यांशे तु हिरण्मयम्
॥९॥उत्तरे कुरवश्चैव यथा वै भारतं तथा ।
नवसाहस्रमेकैकमेतेषां मुनिसत्तम
॥१०॥इलावृतं तु तन्मध्ये तन्मध्ये मेरुरुच्छ्रितः ।
मेरोश्चतुर्द्दिशं तत्र नवसाहस्रमुच्छ्रितम्
॥११॥इलावृतमृषिश्रेष्ठ चत्वारश्चात्र पर्वताः ।
विष्कंभा रचिता मेरोर्योजिताः पुनरुच्छ्रिताः
॥१२॥पूर्वे हि मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः ।
विपुलः पश्चिमे भागे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्थितः
॥१३॥कदंबो जंबुवृक्षश्च पिप्पलो वट एव च ।
एकादशशतायामाः पादपा गिरिकेतवः
॥१४॥जम्बूद्वीपस्य नाम्नो वै हेतुं शृणु महामुने ।
विराजंते महावृक्षास्तत्स्वभावं वदामि ते
॥१५॥महागज प्रमाणानि जम्ब्वास्तस्याः फलानि च ।
पतंति भूभृतः पृष्ठे शीर्य्यमाणानि सर्वतः
॥१६॥रसेन तेषां विख्याता जम्बूनदीति वै ।
परितो वर्तते तत्र पीयते तन्निवासिभिः
॥१७॥न स्वेदो न च दौर्गंध्यं न जरा चेन्द्रियग्रहः ।
तस्यास्तटे स्थितानान्तु जनानां तन्न जायते
॥१८॥तीरमृत्स्नां च सम्प्राप्य मुखवायुविशोषिताम् ।
जाम्बूनदाख्यं भवति सुवर्णं सिद्धभूषणम्
॥१९॥भद्राश्वं पूर्वतो मेरोः केतुमालं च पश्चिमे ।
वर्षे द्वे तु मुनिश्रेष्ठ तयोर्मध्य इलावृतम्
॥२०॥वनं चैत्ररथं पूर्वे दक्षिणे गन्धमादनः ।
विभ्राजं पश्चिमे तद्वदुत्तरे नन्दनं स्मृतम्
॥२१॥अरुणोदं महाभद्रं शीतोदं मानसं स्मृतम् ।
सरांस्येतानि चत्वारि देवभोग्यानि सर्वशः
॥२२॥शीतांजनः कुरुंगश्च कुररो माल्यवांस्तथा ।
चैकैकप्रमुखा मेरोः पूर्वतः केसराचलाः
॥२३॥त्रिकूटश्शिशिरश्चैव पतंगो रुचकस्तथा ।
निषधः कपिलायाश्च दक्षिणे केसराचलाः
॥२४॥सिनी वासः कुसुंभश्च कपिलो नारदस्तथा ।
नागादयश्च गिरयः पश्चिमे केसराचलाः
॥२५॥शंखचूडोऽथ ऋषभो हंसो नाम महीधरः ।
कालंजराद्याश्च तथा उत्तरे केसराचलाः
॥२६॥मेरोरुपरि मध्ये हि शातकौंभं विधेः पुरम् ।
चतुर्द्दशसहस्राणि योजनानि च संख्यया
॥२७॥अष्टानां लोकपालानां परितस्तदनुक्रमात् ।
यथादिशं यथारूपं पुरोऽष्टावुपकल्पिताः
॥२८॥तस्यां च ब्रह्मणः पुर्य्यां पातयित्वेन्दुमण्डलम् ।
विष्णुपादविनिष्क्रांता गंगा पतति वै नदी
॥२९॥सीता चालकनंदा च चक्षुर्भद्रा च वै क्रमात् ।
सा तत्र पतिता दिक्षु चतुर्द्धा प्रत्यपद्यत
॥३०॥सीता पूर्वेण शैलं हि नन्दा चैव तु दक्षिणे ।
सा चक्षुः पश्चिमे चैव भद्रा चोत्तरतो व्रजेत्
॥३१॥गिरीनतीत्य सकलांश्चतुर्द्दिक्षु महांबुधिम् ।
सा ययौ प्रयता सूता गंगा त्रिपथगामिनी
॥३२॥सुनीलनिषधौ यौ तौ माल्यवद्गन्धमादनौ ।
तेषां मध्यगतो मेरुः कर्णिकाकारसंस्थितः
॥३३॥भारतः केतुमालश्च भद्राश्वः कुरवस्तथा ।
पत्राणि लोकपद्मस्य मर्यादालोकपर्वताः
॥३४॥जठरं देवकूटश्च आयामे दक्षिणोत्तरे ।
गन्धमादनकैलासौ पूर्वपश्चिमतो गतौ
॥३५॥पूर्वपश्चिमतो मेरोर्निषधो नीलपर्वतः ।
दक्षिणोत्तरमायातौ कर्णिकांतर्व्यवस्थितौ
॥३६॥जठराद्याः स्थिता मेरोर्येषां द्वौ द्वौ व्यवस्थितौ ।
केसराः पर्वता एते श्वेताद्याः सुमनोरमाः
॥३७॥शैलानामुत्तरे द्रोण्यस्सिद्धचारणसेविताः ।
सुरम्याणि तथा तासु काननानि पुराणि च
॥३८॥सर्वेषां चैव देवानां यक्षगंधर्वरक्षसाम् ।
क्रीडंति देवदैतेयाश्शैलप्रायेष्वहर्निशम्
॥३९॥धर्मिणामालया ह्येते भौमास्स्वर्गाः प्रकीर्तिताः ।
न तेषु पापकर्तारो यांति पश्यंति कुत्रचित्
॥४०॥यानि किंपुरुषादीनि वर्षाण्यष्टौ महामुने ।
न तेषु शोको नापत्त्यो नोद्वेगः क्षुद्भयादिकम्
॥४१॥स्वस्थाः प्रजा निरातंकास्सर्वदुःखविवर्जिताः ।
दशद्वादशवर्षाणां सहस्राणि स्थिरायुषः
॥४२॥कृतत्रेतादिकाश्चैव भौमान्यंभांसि सर्वतः ।
न तेषु वर्षते देवस्तेषु स्थानेषु कल्पना
॥४३॥सप्तस्वेतेषु नद्यश्च सुजातास्स्वर्णवा लुकाः ।
शतशस्संति क्षुद्राश्च तासु क्रीडारता जनाः
॥४४॥इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां ब्रह्माण्डकथने जम्बूद्वीपवर्षवर्णनं नाम सप्तदशोध्यायः ॥ १७ ॥