तपोमाहात्म्यवर्णनम्
सनत्कुमार उवाच
पानीयदानं परमं दानानामुत्तमं सदा ।
सर्वेषां जीवपुंजानां तर्पणं जीवनं स्मृतम्
॥१॥प्रपादानमतः कुर्यात्सुस्नेहादनिवारितम् ।
जलाश्रयविनिर्माणं महानन्दकरं भवेत्
॥२॥इह लोके परे वापि सत्यं सत्यं न संशयः ।
तस्माद्वापीश्च कूपांश्च तडागान्कारयेन्नरः
॥३॥अर्द्धं पापस्य हरति पुरुषस्य विकर्मणः ।
कूपः प्रवृत्तपानीयः सुप्रवृत्तस्य नित्यशः
॥४॥सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये ।
गावः पिबंति विप्राश्च साधवश्च नरास्सदा
॥५॥निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्यवारितम् ।
सुदुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदाचिदवाप्यते
॥६॥तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां ये गुणाः स्मृता ।
त्रिषु लोकेषु सर्वत्र पूजितो यस्तडागवान्
॥७॥अथवा मित्रसदने मैत्रं मित्रार्तिवर्जितम् ।
कीर्तिसंजननं श्रेष्ठं तडागानां निवेशनम्
॥८॥धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलमाहुर्मनीषिणः ।
तडागं सुकृते येन तस्य पुण्यमनन्तकम्
॥९॥चतुर्विधानां भूतानां तडागः परमाश्रयः ।
तडागादीनि सर्वाणि दिशन्ति श्रियमुत्तमाम्
॥१०॥देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरो नागराक्षसाः ।
स्थावराणि च भूतानि संश्रयंति जलाशयम्
॥११॥प्रावृडृतौ तडागे तु सलिलं यस्य तिष्ठति ।
अग्निहोत्रफलं तस्य भवतीत्याह चात्मभूः
॥१२॥शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति ।
गोसहस्रफलं तस्य भवेन्नैवात्र संशयः
॥१३॥हेमन्ते शिशिरे चैव सलिलं यस्य तिष्ठति ।
स वै बहुसुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम्
॥१४॥वसंते च तथा ग्रीष्मे सलिलं यस्य तिष्ठति ।
अतिरात्राश्वमेधानां फलमाहुर्मनीषिणः
॥१५॥मुने व्यासाथ वृक्षाणां रोपणे च गुणाञ्छृणु ।
प्रोक्तं जलाशयफलं जीवप्रीणनमुत्तमम्
॥१६॥अतीतानागतान्सर्वान्पितृवंशांस्तु तारयेत् ।
कांतारे वृक्षरोपी यस्तस्माद्वृक्षांस्तु रोपयेत्
॥१७॥तत्र पुत्रा भवंत्येते पादपा नात्र संशयः ।
परं लोकं गतस्सोऽपि लोकानाप्नोति चाक्षयान्
॥१८॥पुष्पैस्सुरगणान्सर्वान्फलैश्चापि तथा पितॄन् ।
छायया चातिथीन्सर्वान्पूजयंति महीरुहाः
॥१९॥किन्नरोरगरक्षांसि देवगंधर्वमानवाः ।
तथैवर्षिगणाश्चैव संश्रयंति महीरुहान्
॥२०॥पुष्पिताः फलवंतश्च तर्पयंतीह मानवान् ।
इह लोके परे चैव पुत्रास्ते धर्मतः स्मृताः
॥२१॥तडागकृद्वृक्षरोपी चेष्टयज्ञश्च यो द्विजः ।
एते स्वर्गान्न हीयंते ये चान्ये सत्यवादिनः
॥२२॥सत्यमेव परं ब्रह्म सत्यमेव परं तपः ।
सत्यमेव परो यज्ञस्सत्यमेव परं श्रुतम्
॥२३॥सत्यं सुप्तेषु जागर्ति सत्यं च परमं पदम् ।
सत्येनैव धृता पृथ्वी सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्
॥२४॥ततो यज्ञश्च पुण्यं च देवर्षिपितृपूजने ।
आपो विद्या च ते सर्वे सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्
॥२५॥सत्यं यज्ञस्तपो दानं मंत्रा देवी सरस्वती ।
ब्रह्मचर्य्यं तथा सत्यमोंकारस्सत्यमेव च
॥२६॥सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः ।
सत्येनाग्निर्निर्दहति स्वर्गस्सत्येन तिष्ठति
॥२७॥पालनं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्येन वहते लोके सर्वमाप्नोत्यसंशयम्
॥२८॥अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
लक्षाणि क्रतवश्चैव सत्यमेव विशिष्यते
॥२९॥सत्येन देवाः पितरो मानवोरगराक्षसाः ।
प्रीयंते सत्यतस्सर्वे लोकाश्च सचराचराः
॥३०॥सत्यमाहुः परं धर्मं सत्यमाहुः परं पदम् ।
सत्यमाहुः परं ब्रह्म तस्मात्सत्यं सदा वदेत्
॥३१॥मुनयस्सत्यनिरतास्तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् ।
सत्यधर्मरतास्सिद्धास्ततस्स्वर्गं च ते गताः
॥३२॥अप्सरोगणसंविष्टैर्विमानैःपरिमातृभिः ।
वक्तव्यं च सदा सत्यं न सत्याद्विद्यते परम्
॥३३॥अगाधे विपुले सिद्धे सत्यतीर्थे शुचिह्रदे ।
स्नातव्यं मनसा युक्तं स्थानं तत्परमं स्मृतम्
॥३४॥आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्रार्थे वापि मानवाः ।
अनृतं ये न भाषंते ते नरास्स्वर्गगामिनः
॥३५॥वेदा यज्ञास्तथा मंत्रास्संति विप्रेषु नित्यशः ।
नोभांत्यपि ह्यसत्येषु तस्मात्सत्यं समाचरेत्
॥३६॥व्यास उवाच
तपसो मे फलं ब्रूहि पुनरेव विशेषतः ।
सर्वेषां चैव वर्णानां ब्राह्मणानां तपोधन
॥३७॥सनत्कुमार उवाच
प्रवक्ष्यामि तपोऽध्यायं सर्व कामार्थसाधकम् ।
सुदुश्चरं द्विजातीनां तन्मे निगदतः शृणु
॥३८॥तपो हि परमं प्रोक्तं तपसा विद्यते फलम् ।
तपोरता हि ये नित्यं मोदंते सह दैवतैः
॥३९॥तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः ।
तपसा प्राप्यते कामस्तपस्सर्वार्थसाधनम्
॥४०॥तपसा मोक्षमाप्नोति तपसा विंदते महत् ।
ज्ञानविज्ञानसंपत्तिः सौभाग्यं रूपमेव च
॥४१॥नानाविधानि वस्तूनि तपसा लभते नरः ।
तपसा लभते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति
॥४२॥नातप्ततपसो यांति ब्रह्मलोकं कदाचन ।
नातप्ततपसां प्राप्यश्शंकरः परमेश्वरः
॥४३॥यत्कार्यं किंचिदास्थाय पुरुषस्तपते तपः ।
तत्सर्वं समवाप्नोति परत्रेह च मानवः
॥४४॥सुरापः पारदारी च ब्रह्महा गुरुतल्पगः ।
तपसा तरते सर्वं सर्वतश्च विमुंचति
॥४५॥अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णु श्चैव सनातनः ।
ब्रह्मा हुताशनः शक्रो ये चान्ये तपसान्विताः
॥४६॥अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् ।
तपसा दिवि मोदंते समेता दैवतैस्सह
॥४७॥तपसा लभ्यते राज्यं स च शक्रस्सुरेश्वरः ।
तपसाऽपालयत्सर्वमहन्यहनि वृत्रहा
॥४८॥सूर्य्याचन्द्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ ।
तपसैव प्रकाशंते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा
॥४९॥न चास्ति तत्सुखं लोके यद्विना तपसा किल ।
तपसैव सुखं सर्वमिति वेदविदो विदुः
॥५०॥ज्ञानं विज्ञानमारोग्यं रूपवत्त्वं तथैव च ।
सौभाग्यं चैव तपसा प्राप्यते सर्वदा सुखम्
॥५१॥तपसा सृज्यते विश्वं ब्रह्मा विश्वं विनाश्रमम् ।
पाति विष्णुर्हरोऽप्यत्ति धत्ते शेषोऽखिलां महीम्
॥५२॥विश्वामित्रो गाधिसुतस्तपसैव महामुने ।
क्षत्रियोऽथाभवद्विप्रः प्रसिद्धं त्रिभवेत्विदम्
॥५३॥इत्युक्तं ते महाप्राज्ञ तपोमाहात्म्यमुत्तमम् ।
शृण्वध्ययनमाहात्म्यं तपसोऽधिकमुत्तमम्
॥५४॥इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां तपोमाहात्म्यवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥