कालज्ञानवर्णनम्
व्यास उवाच
सनत्कुमार सर्वज्ञ त्वत्सकाशान्मया मुने ।
स्त्रीस्वभावः श्रुतः प्रीत्या कालज्ञानं वदस्व मे
॥१॥सनत्कुमार उवाच
इदमेव पुराऽपृच्छत्पार्वती परमेश्वरम् ।
श्रुत्वा नानाकथां दिव्यां प्रसन्ना सुप्रणम्य तम्
॥२॥पार्वत्युवाच
भगवंस्त्वत्प्रसादेन ज्ञातं मे सकलं मतम् ।
यथार्चनं तु ते देव यैर्मंत्रैश्च यथाविधि
॥३॥अद्यापि संशयस्त्वेकः कालचक्रं प्रति प्रभो ।
मृत्युचिह्नं यथा देव किं प्रमाणं यथायुषः
॥४॥तथा कथय मे नाथ यद्यहं तव वल्लभा ।
इति पृष्टस्तया देव्या प्रत्युवाच महेश्वरः
॥५॥ईश्वर उवाच
सत्यं ते कथयिष्यामि शास्त्रं सर्वोत्तमं प्रिये ।
येन शास्त्रेण देवेशि नरैः कालः प्रबुध्यते
॥६॥अहः पक्षं तथा मासमृतुं चायनवत्सरौ ।
स्थूलसूक्ष्मगतैश्चिह्नैर्बहिरंतर्गतैस्तथा
॥७॥तत्तेहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ।
लोकानामुपकारार्थं वैराग्यार्थमुमेऽधुना
॥८॥अकस्मात्पांडुरं देहमूर्द्ध्वरागं समंततः ।
तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये
॥९॥मुखं कर्णौ तथा चक्षुर्जिह्वास्तम्भो यदा भवेत् ।
तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये
॥१०॥रौरवानुगतं भद्र ध्वनिं नाकर्णयेद्द्रुतम् ।
षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्ज्ञातव्यः कालवेदिभिः
॥११॥रविसोमाग्निसंयोगाद्यदोद्योतं न पश्यति ।
कृष्णं सर्वं समस्तं च षण्मासं जीवितं तथा
॥१२॥वामहस्तो यदा देवि सप्ताहं स्पंदते प्रिये ।
जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः
॥१३॥उन्मीलयति गात्राणि तालुकं शुष्यते यदा ।
जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः
॥१४॥नासा तु स्रवते यस्य त्रिदोषे पक्षजीवितम् ।
वक्त्रं कंठं च शुष्येत षण्मासांते गतायुषः
॥१५॥स्थूलजिह्वा भवेद्यस्य द्विजाः क्लिद्यंति भामिनि ।
षण्मासाज्जायते मृत्युश्चिह्नैस्तैरुपलक्षयेत्
॥१६॥अंबुतैलघृतस्थं तु दर्पणे वरवर्णिनि ।
न पश्यति यदात्मानं विकृतं पलमेव च
॥१७॥षण्मासायुस्स विज्ञेयः कालचक्रं विजानता ।
अन्यच्च शृणु देवेशि येन मृत्युर्विबुद्ध्यते
॥१८॥शिरोहीनां यदा छायां स्वकीयामुपलक्षयेत् ।
अथवा छायया हीनं मासमेकं न जीवति
॥१९॥आंगिकानि मयोक्तानि मृत्युचिह्नानि पार्वति ।
बाह्यस्थानि ब्रुवे भद्रे चिह्नानि शृणु सांप्रतम्
॥२०॥रश्मिहीनं यदा देवि भवेत्सोमार्कमण्डलम् ।
दृश्यते पाटलाकारं मासार्दे्धेन विपद्यते
॥२१॥अरुंधती महायानमिंदुलक्षणवर्जितम् ।
अदृष्टतारको योऽसौ मासमेकं स जीवति
॥२२॥दृष्टे ग्रहे च दिङ्मोहः षण्मासाज्जायते ध्रुवम् ।
उतथ्यं न ध्रुवं पश्येद्यदि वा रविमण्डलम्
॥२३॥रात्रौ धनुर्यदापश्येन्मध्याह्ने चोल्कपातनम् ।
वेष्ट्यते गृध्रकाकैश्च षण्मासायुर्न संशयः
॥२४॥ऋषयस्स्वर्गपंथाश्च दृश्यंते नैव चाम्बरे ।
षण्मासायुर्विजनीयात्पुरुषैः कालवेदिभिः
॥२५॥अकस्माद्राहुणा ग्रस्तं सूर्यं वा सोममेव च ।
दिक्चक्रं भ्रांतवत्पश्येत्षण्मासान्म्रियते स्फुटम्
॥२६॥नीलाभिर्मक्षिकाभिश्च ह्यकस्माद्वेष्ट्यते पुमान् ।
मासमेकं हि तस्यायुर्ज्ञातव्यं परमार्थतः
॥२७॥गृध्रः काकः कपोतश्च शिरश्चाक्रम्य तिष्ठति ।
शीघ्रं तु म्रियते जंतुर्मासैकेन न संशयः
॥२८॥एवं चारिष्टभेदस्तु बाह्यस्थः समुदाहृतः ।
मानुषाणां हितार्थाय संक्षेपेण वदाम्यहम्
॥२९॥हस्तयोरुभयोर्देवि यथा कालं विजानते ।
वामदक्षिणयोर्मध्ये प्रत्यक्षं चेत्युदाहृतम्
॥३०॥एवं पक्षौ स्थितौ द्वौ तु समासात्सुरसुंदरि ।
शुचिर्भूत्वा स्मरन्देवं सुस्नातस्संयतेन्द्रियः
॥३१॥हस्तौ प्रक्षाल्य दुग्धेनालक्तकेन विमर्दयेत् ।
गंधैः पुष्पैः करौ कृत्वा मृगयेच्च शुभाशुभम्
॥३२॥कनिष्ठामादितः कृत्वा यावदंगुष्ठकं प्रिये ।
पर्वत्रयक्रमेणैव हस्तयोरुभयोरपि
॥३३॥प्रतिपदादिविन्यस्य तिथिं प्रतिपदादितः ।
संपुटाकारहस्तौ तु पूर्वदिङ्मुखसंस्थितः
॥३४॥स्मरेन्नवात्मकं मंत्रं यावदष्टोत्तरं शतम् ।
निरीक्षयेत्ततो हस्तौ प्रतिपर्वणि यत्नतः
॥३५॥तस्मिन्पर्वणि सा रेखा दृश्यते भृंगसन्निभा ।
तत्तिथौ हि मृतिर्ज्ञेया कृष्णे शुक्ले तथा प्रिये
॥३६॥अधुना नादजं वक्ष्ये संक्षेपात्काललक्षणम् ।
गमागमं विदित्वा तु कर्म कुर्याञ्छृणु प्रिये
॥३७॥आत्मविज्ञानं सुश्रोणि चारं ज्ञात्वा तु यत्नतः ।
क्षणं त्रुटिर्लवं चैव निमेषं काष्ठकालिकम्
॥३८॥मुहूर्तकं त्वहोरात्रं पक्षमासर्तुवत्सरम् ।
अब्दं युगं तथा कल्पं महाकल्पं तथैव च
॥३९॥एवं स हरते कालः परिपाट्या सदाशिवः ।
वामदक्षिणमध्ये तु पथि त्रयमिदं स्मृतम्
॥४०॥दिनानि पंच चारभ्य पंचविंशद्दिनावधि ।
वामाचारगतौ नादः प्रमाणं कथितं तव
॥४१॥भूतरंध्रदिशश्चैव ध्वजश्च वरवर्णिनि ।
वामचारगतौ नादः प्रमाणं कालवेदिनः
॥४२॥ऋतोर्विकारभूताश्च गुणास्तत्रैव भामिनि ।
प्रमाणं दक्षिणं प्रोक्तं ज्ञातव्यं प्राणवेदिभिः
॥४३॥भूतसंख्या यदा प्राणान्वहंते च इडादयः ।
वर्षस्याभ्यंतरे तस्य जीवितं हि न संशयः
॥४४॥दशघस्रप्रवाहेण ह्यब्दमानं स जीवति ।
पंचदशप्रवाहेण ह्यब्दमेकं गतायुषम्
॥४५॥विंशद्दिनप्रवाहेण षण्मासं लक्षयेत्तदा ।
पंचविंशद्दिनमितं वहते वामनाडिका
॥४६॥जीवितं तु तदा तस्य त्रिमासं हि गतायुषः ।
षड्विंशद्दिनमानेन मासद्वयमुदाहृतम्
॥४७॥सप्तविंशद्दिनमितं वहतेत्यतिविश्रमा ।
मासमेकं समाख्यातं जीवितं वामगोचरे
॥४८॥एतत्प्रमाणं विज्ञेयं वामवायुप्रमाणतः ।
सव्येतरे दिनान्येव चत्वारश्चानुपूर्वशः
॥४९॥चतुस्स्थाने स्थिता देवि षोडशैताः प्रकीर्तिताः ।
तेषां प्रमाणं वक्ष्यामि साम्प्रतं हि यथार्थतः ।
षड्दिनान्यादितः कृत्वा संख्यायाश्च यथाविधि ।
एतदंतर्गते चैव वामरंध्रे प्रकाशितम्
॥५१॥षड्दिनानि यदा रूढं द्विवर्षं च स जीवति ।
मासानष्टौ विजानीयाद्दिनान्यष्ट च तानि तु
॥५२॥प्राणः सप्तदशे चैव विद्धि वर्षं न संशयः ।
सप्तमासान्विजानीयाद्दिनैः षड्भिर्न संशयः
॥५३॥अष्टघस्रप्रभेदेन द्विवर्षं हि स जीवति ।
चतुर्मासा हि विज्ञेयाश्चतुर्विंशद्दिनावधिः
॥५४॥यदा नवदिनं प्राणा वहंत्येव त्रिमासकम् ।
मासद्वयं च द्वे मासे दिना द्वादश कीर्तिताः
॥५५॥पूर्ववत्कथिता ये तु कालं तेषां तु पूर्वकम् ।
अवांतरदिना ये तु तेन मासेन कथ्यते
॥५६॥एकादश प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति ।
मासा नव तथा प्रोक्ता दिनान्यष्टमितान्यपि
॥५७॥द्वादशेन प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति ।
मासान् सप्त विजानीयात्षड्घस्रांश्चाप्युदाहरेत्
॥५८॥नाडी यदा च वहति त्रयोदशदिनावधि ।
सम्वत्सरं भवेत्तस्य चतुर्मासाः प्रकीर्तिताः
॥५९॥चतुर्विशद्दिनं शेषं जीवितं च न संशयः ।
प्राणवाहा यदा वामे चतुर्द्दशदिनानि तु
॥६०॥सम्वत्सरं भवेत्तस्य मासाः षट् च प्रकीर्तिताः ।
चतुर्विंशद्दिनान्येव जीवितं च न संशयः
॥६१॥पंचदशप्रवाहेण नव मासान्स जीवति ।
चतुर्विशद्दिनान्येव कथितं कालवेदिभिः
॥६२॥षोडशाहप्रवाहेण दशमासान्स जीवति ।
चतुर्विशद्दिनाधिक्यं कथितं कालवेदिभिः
॥६३॥सप्तदशप्रवाहेण नवमासैर्गतायुषम् ।
अष्टादशदिनान्यत्र कथितं साधकेश्वरि
॥६४॥वामचारं यदा देवि ह्यष्टादशदिनावधिः ।
जीवितं चाष्टमासं तु घस्रा द्वादश कीर्तिताः
॥६५॥चतुर्विंशद्दिनान्यत्र निश्चयेनावधारय ।
प्राणवाहो यदा देवि त्रयोविंशद्दिनावधिः
॥६६॥चत्वारः कथिता मासाः षड्दिनानि तथोत्तरे ।
चतुर्विंशप्रवाहेण त्रीन्मासांश्च स जीवति
॥६७॥दिनान्यत्र दशाष्टौ च संहरंत्येव चारतः ।
अवांतरदिने यस्तु संक्षेपात्ते प्रकीर्तितः
॥६८॥वामचारः समाख्यातो दक्षिणं शृणु सांप्रतम् ।
अष्टाविंशप्रवाहेण तिथिमानेन जीवति
॥६९॥प्रवाहेण दशाहेन तत्संस्थेन विपद्यते ।
त्रिंशद्धस्रप्रवाहेन पञ्चाहेन विपद्यते
॥७०॥एकत्रिंशद्यदा देवि वहते च निरंतरम् ।
दिनत्रयं तदा तस्य जीवितं हि न संशयः
॥७१॥द्वात्रिंशत्प्राणसंख्या च यदा हि वहते रविः ।
तदा तु जीवितं तस्य द्विदिनं हि न संशयः
॥७२॥दक्षिणः कथितः प्राणो मध्यस्थं कथयामि ते ।
एकभागगतो वायुप्रवाहो मुखमण्डले
॥७३॥धावमानप्रवाहेण दिनमेकं स जीवति ।
चक्रमे तत्परासोर्हि पुराविद्भिरुदाहृतम्
॥७४॥एतत्ते कथितं देवि कालचक्रं गतायुषः ।
लोकानां च हितार्थाय किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि
॥७५॥इति श्रीशिवमहापुराणे पंचम्यामुमासंहितायां कालज्ञानवर्णनं नाम पंचविंशोऽध्यायः ॥ २५ ॥