सप्त ते तपतां श्रेष्ठ स्वर्गे पितृगणास्स्मृताः
सनत्कुमार उवाच
सप्त ते तपतां श्रेष्ठ स्वर्गे पितृगणास्स्मृताः ।
चत्वारो मूर्त्तिमंतो वै त्रयश्चैव ह्यमूर्तयः
॥१॥तान्यजंते देवगणा आद्या विप्रादयस्तथा ।
आप्याययंति ते पूर्वं सोमं योगबलेन वै
॥२॥तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां तु विशेषतः ।
सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्
॥३॥दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धे प्रीणाति वै पितॄन् ।
वह्नेराप्यायनं कृत्वा सोमस्य तु यमस्य वै
॥४॥उदगायनमप्यग्नावग्न्यभावेऽप्सु वा पुनः ।
पितॄन्प्रीणाति यो भक्त्या पितरः प्रीणयंति तम्
॥५॥यच्छंति पितरः पुष्टिं प्रजाश्च विपुलास्तथा ।
स्वर्गमारोग्यवृद्धिं च यदन्यदपि चेप्सितम्
॥६॥देवकार्यादपि मुने पितृकार्य्यं विशिष्यते ।
पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे तेन त्वमजरामरः
॥७॥न योगेन गतिस्सा तु पितृभक्तस्य या मुने ।
पितृभक्तिर्विशेषेण तस्मात्कार्या महामुने
॥८॥मार्कण्डेय उवाच
एवमुक्त्वाऽऽशु देवेशो देवानामपि दुर्लभम् ।
चक्षुर्दत्त्वा सविज्ञानं जगाम यौगिकीं गतिम्
॥९॥शृणु भीष्म पुरा भूयो भारद्वाजात्मजा द्विजाः ।
योगधर्ममनुप्राप्य भ्रष्टा दुश्चरितेन वै
॥१०॥वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च ।
स्वसृषः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस्तथा
॥११॥कौशिकस्य सुतास्तात शिष्या गर्गस्य चाभवन् ।
पितर्युपरते सर्वे प्रवसंतस्तदाभवन्
॥१२॥विनियोगाद्गुरोस्तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् ।
समानवत्सां कपिलां सर्वेऽन्यायागतास्तदा
॥१३॥तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान्मोहाच्च भारत ।
क्रूरा बुद्धिस्समुत्पन्ना तां गां तै हिंसितुं तदा
॥१४॥तां कविसस्वसृपश्चैव याचेते नैति वै तदा ।
न चाशक्यास्तु ताभ्यां वा तदा वारयितुं निजाः
॥१५॥पितृवर्ती तु यस्तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः ।
स सर्वानब्रवीत्कोपात्पितृभक्तिसमन्वितः
॥१६॥यद्यशक्यं प्रकर्तव्यं पितॄनुद्दिश्य साध्यताम् ।
प्रकुर्वंतो हि श्राद्धं तु सर्व एव समाहिताः
॥१७॥एवमेषा च गौर्धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः ।
पितॄनभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो नो भविष्यति
॥१८॥एवमुक्ताश्च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां तदा ।
पितृभ्यः कल्पयित्वा तु ह्युपायुंजत भारत
॥१९॥उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस्तस्य न्यवेदयन् ।
शार्दूलेन हता धेनुर्वत्सा वै गृह्यतामिति
॥२०॥आर्तवत्स तु तं वत्सं प्रतिजग्राह वै द्विजः ।
मिथ्योपचारतः पापमभूत्तेषां च गोघ्नताम्
॥२१॥ततः कालेन कियता कालधर्ममुपागताः ।
ते सप्त भ्रातरस्तात बभूवुस्स्वायुषःक्षये
॥२२॥ते वै क्रूरतया हैंस्त्र्यात्स्वानार्य्यत्वाद्गुरोस्तथा ।
उग्रहिंसाविहाराश्च जातास्सप्त सहोदराः
॥२३॥लुब्धकस्य सुतास्तावद्बलवंतो मनस्विनः ।
जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः
॥२४॥स्वधर्मनिरतास्सर्वे मृगा मोहविवर्जिताः ।
आसन्नुद्वेगसंविग्ना रम्ये कालंजरे गिरौ
॥२५॥तमेवार्थमनुध्याय ज्ञानं मरणसंभवम् ।
आसन्वनचराः क्षांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः
॥२६॥ते सर्वे शुभकर्माणस्सद्धर्माणो वनेचराः ।
विधर्माचरणैर्हीना जातिस्मरणसिद्धयः
॥२७॥पूर्वजातिषु यो धर्मः श्रुतो गुरुकुलेषु वै ।
तथैव चास्थिता बुद्धौ संसारेऽप्य निवर्तने
॥२८॥गिरिमध्ये जहुः प्राणाँल्लब्धाहारास्तपस्विनः ।
तेषां तु पतितानां च यानि स्थानानि भारत
॥२९॥तथैवाद्यापि दृश्यंते गिरौ कालञ्जरे नृप ।
कर्मणा तेन ते जाताः शुभाशुभविवर्जकाः
॥३०॥शुभाऽशुभतरां योनिं चक्रवाकत्वमागताः ।
शुभे देशे शरद्वीपे सप्तैवासञ्जलौकसः
॥३१॥त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मधारिणः ।
निस्संगा निर्ममाश्शांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः
॥३२॥निवृत्तिनिर्वृताश्चैव शकुना नामतः स्मृताः ।
ते ब्रह्मचारिणस्सर्वे शकुना धर्मधारिणः
॥३३॥जातिस्मरास्सुसंवृद्धास्सप्तैव ब्रह्मचारिणः ।
स्थिता एकत्र सद्धर्मा विकाररहितास्सदा
॥३४॥विप्रयोनौ तु यन्मोहान्मिथ्यापचरितं गुरौ ।
तिर्य्यग्योनौ तथा जन्म श्राद्धाज्ज्ञानं च लेभिरे
॥३५॥तथा तु पितृकार्य्यार्थं कृतं श्राद्धं व्यवस्थितैः ।
तदा ज्ञानं च जातिं च क्रमात्प्राप्तं गुणोत्तरम्
॥३६॥पूर्वजादिषु यद्ब्रह्म श्रुतं गुरुकुलेषु वै ।
तथैव संस्थितज्ञानं तस्माज्ज्ञानं समभ्यसेत्
॥३७॥सुमनाश्च सुवाक्छुद्धः पञ्चमश्छिद्रदर्शकः ।
स्वतंत्रश्च सुयज्ञश्च कुलीना नामतः स्मृताः
॥३८॥तेषां तत्र विहंगानां चरतां धर्मचारिणाम् ।
सुवृत्तमभवत्तत्र तच्छृणुष्व महामुने
॥३९॥नीपानामीश्वरो राजा प्रभावेण समन्वितः ।
श्रीमानन्तःपुरवृतो वनं तत्राविवेश ह
॥४०॥स्वतंत्रश्चक्रवाकस्सस्पृहयामास तं नृपम् ।
दृष्ट्वा यांतं सुखोपेतं राज्यशोभासमन्वितम्
॥४१॥यद्यस्ति सुकृतं किंचित्तपो वा नियमोऽपि वा ।
खिन्नोहमुपवासेन तपसा निश्चलेन च
॥४२॥तस्य सर्वस्य पूर्णेन फलेनापि कृतेन हि ।
सर्वसौभाग्यपात्रश्च भवेयमहमीदृशः
॥४३॥मार्कण्डेय उवाच
ततस्तु चक्रवाकौ द्वावासतुस्सहचारिणौ ।
आवां वै सचिवौ स्याव तव प्रियहितैषिणौ
॥४४॥तथेत्युक्त्वा तु तस्यासीत्तदा योगात्मनो गतिः ।
एवं तौ चक्रवाकौ च स्ववाक्यं प्रत्यभाषताम्
॥४५॥यस्मात्कर्मब्रुवाणस्वं योगधर्ममवाप्य तम् ।
एवं वरं प्रार्थयसे तस्माद्वाक्यं निबोध मे
॥४६॥राजा त्वं भविता तात कांपिल्ये नगरोत्तमे ।
एतौ ते सचिवौ स्यातां व्यभिचारप्रधर्षितौ
॥४७॥न तानूचुस्त्रयो राज्यं चतुरस्सहचारिणः ।
सप्रसादं पुनश्चक्रे तन्मध्ये सुमनाब्रवीत्
॥४८॥अंतर्वो भविता शापः पुनर्योगमवाप्स्यथ ।
सर्वसत्त्वः सुयज्ञश्च स्वतंत्रोऽयं भविष्यति
॥४९॥पितृप्रसादाद्युष्माभिस्संप्राप्तं सुकृतं भवेत् ।
गां प्रोक्षयित्वा धर्मेण पितृभ्यश्चोपकल्पिताः
॥५०॥अस्माकं ज्ञानसंयोगस्सर्वेषां योगसाधनम् ।
इदं च कार्यं संरब्धं श्लोकमेकमुदाहृतम्
॥५१॥पुरुषान्तरितं श्रुत्वा ततो योगमवाप्स्यथ ।
इत्युक्त्वा स तु मौनोभूद्विहंगस्सुमना बुधः
॥५२॥मार्कण्डेय उवाच
लोकानां स्वस्तये तात शन्तनुप्रवरात्मज ।
इत्युक्तं तच्चरित्रं मे किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि
॥५३॥इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां पितृसर्गवर्णनं सप्तव्याधगति वर्णनंनामैकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४१ ॥