कालवंचनवर्णनम्
देव्युवाच
कथितं तु त्वया देव कालज्ञानं यथार्थतः ।
कालस्य वंचनं ब्रूहि यथा तत्त्वेन योगिनः
॥१॥कालस्तु सन्निकृष्टो हि वर्तते सर्वजंतुषु ।
यथा चास्य न मृत्युश्च वंचते कालमागतम्
॥२॥तथा कथय मे देव प्रीतिं कृत्वा ममोपरि ।
योगिनां च हिताय त्वं ब्रूहि सर्वसुखप्रद
॥३॥शंकर उवाच
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पृष्टोहं यत्त्वया शिवे ।
समासेन च सर्वेषां मानुषाणां हितार्थतः
॥४॥पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ।
एतेषां हि समायोगः शरीरं पांचभौतिकम्
॥५॥आकाशस्तु ततो व्यापी सर्वेषां सर्वगः स्थितः ।
आकाशे तु विलीयंते संभवंति पुनस्ततः
॥६॥वियोगे तु सदा कस्य स्वं धाम प्रतिपेदिरे ।
तस्या स्थिरता चास्ति सन्निपातस्य सुंदरि
॥७॥ज्ञानिनोऽपि तथा तत्र तपोमंत्रबलादपि ।
ते सर्वे सुविजानंति सर्वमेतन्न संशयः
॥८॥देव्युवाच
खं तेन यन्नश्यति घोररूपः कालः करालस्त्रिदिवैकनाथः ।
दग्धस्त्वया त्वं पुनरेव तुष्टः स्तोत्रै स्तुतः स्वां प्रकृतिं स लेभे
॥९॥त्वया स चोक्तः कथया जनानामदृष्टरूपः प्रचरिष्यसीति ।
दृष्टस्त्वया तत्र महाप्रभावः प्रभोर्वरात्ते पुनरुत्थितश्च
॥१०॥तदद्य भोः काल इहास्थि किंचिन्निहन्यते येन वदस्व तन्मे ।
त्वं योगिवर्यः प्रभुरात्मतंत्रः परोपकारात्ततनुर्महेश
॥११॥शंकर उवाच
न हन्यते देववरैस्तु दैत्यैस्सयक्षरक्षोरगमानुषैश्च ।
ये योगिनो ध्यानपरास्सदेहा भवंति ते घ्नंति सुखेन कालम्
॥१२॥सनत्कुमार उवाच
एतच्छ्रुत्वा त्रिभुवनगुरोः प्राह गौरी विहस्य सत्यं त्वं मे वद कथमसौ हन्यते येन कालः ।
शम्भुस्तामाह सद्यो हि मकरवदने योगिनो ये क्षिपंति कालव्यालं सकलमनघास्तच्छृणुष्वैकचित्ता
॥१३॥शङ्कर उवाच
पंचभूतात्मको देहस्सदायुक्तस्तु तद्गुणैः ।
उत्पाद्यते वरारोहे तद्विलीनो हि पार्थिवः
॥१४॥आकाशाज्जायते वायुर्वायोस्तेजश्च जायते ।
तेजसोऽम्बु विनिर्द्दिष्टं तस्माद्धि पृथिवी भवेत्
॥१५॥पृथिव्यादीनि भूतानि गच्छंति क्रमशः परम् ।
धरा पंचगुणा प्रोक्ता ह्यापश्चैव चतुर्गुणाः
॥१६॥त्रिगुणं च तथा तेजो वायुर्द्विगुण एव च ।
शब्दैकगुणमाकाशं पृथिव्यादिषु कीर्तितम्
॥१७॥शब्दस्स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पंचमः ।
विजहाति गुणं स्वं स्वं तदा भूतं विपद्यते
॥१८॥तदा गुणं विगृह्णाति प्रादुर्भूतं तदुच्यते ।
एवं जानीहि देवेशि पंचभूतानि तत्त्वतः
॥१९॥तस्माद्धि योगिना नित्यं स्वस्वकालेंऽशजा गुणाः ।
चिंतनीयाः प्रयत्नेन देवि कालजिगीषुणा
॥२०॥देव्युवाच
कथं जेजीय्यते कालो योगिभिर्योगवित्प्रभो ।
ध्यानेन चाथ मन्त्रेण तत्सर्वं कथयस्व मे
॥२१॥शङ्कर उवाच
शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया ।
परज्ञानप्रकथनं न देयं यस्य कस्यचित्
॥२२॥श्रद्दधानाय दातव्यं भक्तियुक्ताय धीमते ।
अनास्तिकाय शुद्धाय धर्मनित्याय भामिनि
॥२३॥सुश्वासेन सुशय्यायां योगं युंजीत योगवित् ।
दीपं विनांधकारे तु प्रजाः सुप्तेषु धारयेत्
॥२४॥तर्जन्या पिहितौ कर्णौ पीडयित्वा मुहूर्त्तकम् ।
तस्मात्संश्रूयते शब्दस्तुदन्वह्निसमुद्भवः
॥२५॥सन्ध्यातो भुक्तमेवं हि चावसन्नं क्षणादपि ।
सर्वरोगान्निहत्याशु ज्वरोपद्रवकान्बहून्
॥२६॥यश्चोपलक्षयेन्नित्यैराकारं घटिकाद्वयम् ।
जित्वा मृत्युं तथा कामं स्वेच्छया पर्य्यटेदिह
॥२७॥सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् ।
यथा नदति खेऽब्दो हि प्रावृडद्भिस्सुसंयतः
॥२८॥तं श्रुत्वा मुच्यते योगी सद्यः संसारबन्धनात् ।
ततस्स योगिभिर्न्नित्यं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो भवेत्
॥२९॥एष ते कथितो देवि शब्दब्रह्मविधिक्रमः ।
पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्बन्धमशेषतः
॥३०॥शब्दब्रह्मत्विदं प्राप्य ये केचिदन्यकांक्षिणः ।
घ्नंति ते मुष्टिनाकाशं कामयंते क्षुधां तृषाम्
॥३१॥ज्ञात्वा परमिदं ब्रह्म सुखदं मुक्तिकारणम् ।
अवाह्यमक्षरं चैव सर्वोपाधिविवर्जितम्
॥३२॥मोहिताः कालपाशेन मृत्युपाशवशंगताः ।
शब्दब्रह्म न जानंति पापिनस्ते कुबुद्धयः
॥३३॥तावद्भवंति संसारे यावद्धाम न विंदते ।
विदिते तु परे तत्त्वे मुच्यते जन्मबन्धनात्
॥३४॥निद्रालस्यं महा विघ्नं जित्वा शत्रुं प्रयत्नतः ।
सुखासने स्थितो नित्यं शब्दब्रह्माभ्यसन्निति
॥३५॥शतवृद्धः पुमांल्लब्ध्वा यावदायुस्समभ्यसेत् ।
मृत्युञ्जयवपुस्तम्भ आरोग्यं वायुवर्द्धनम्
॥३६॥प्रत्ययो दृश्यते वृद्धे किं पुनस्तरुणे जने ।
न चोंकारो न मन्त्रोपि नैव बीजं न चाक्षरम्
॥३७॥अनाहतमनुच्चार्य्यं शब्दब्रह्म शिवं परम् ।
ध्यायन्ते देवि सततं सुधिया यत्नतः प्रिये
॥३८॥तस्माच्छब्दा नव प्रोक्ताः प्राणविद्भिस्तु लक्षिताः ।
तान्प्रवक्ष्यामि यत्नेन नादसिद्धिमनुक्रमात्
॥३९॥घोषं १ कांस्यं २ तथा शृंगं ३ घण्टां ४ वीणा ५ दिवंशजान् ६ ।
दुन्दुभिं ७ शंखशब्दं ८ तु नवमं मेघगर्जितम् ९
॥४०॥नव शब्दान्परित्यज्य तुंकारं तु समभ्यसेत् ।
ध्यायन्नेवं सदा योगी पुण्यैः पापैर्न लिप्यते ।
न शृणोति यदा शृण्वन्योगाभ्यासेन देविके ।
म्रियतेभ्यसमानस्तु योगी तिष्ठेद्दिवानिशम्
॥४२॥तस्मादुत्पद्यते शब्दो मृ त्सप्तभिर्दिनैः ।
स वै नवविधो देवि तं ब्रवीमि यथार्थतः ।
प्रथमं नदते घोषमात्मशुद्धिकरं परम् ।
सर्वव्याधिहरं नादं वश्याकर्षणमुत्तमम्
॥४४॥द्वितीयं नादते कांस्यस्तम्भयेत्प्राणिनां गतिम् ।
विषभूतग्रहान्सर्वान्बध्नीयान्नात्र संशयः
॥४५॥तृतीयं नादते शृंगमभिचारि नियोजयेत् ।
विद्विडुच्चाटने शत्रोर्मारणे च प्रयोजयेत्
॥४६॥घंटानादं चतुर्थ तु वदते परमेश्वरः ।
आकर्षस्सर्वदेवानां किं पुनर्मानुषा भुवि
॥४७॥यक्षगन्धर्वकन्याश्च तस्याकृष्टा ददंति हि ।
यथेप्सितां महासिद्धिं योगिने कामतोऽपि वा
॥४८॥वीणा तु पंचमो नादः श्रूयते योगिभिस्सदा ।
तस्मादुत्पद्यते देवि दूरादर्शनमेव हि
॥४९॥ध्यायतो वंशनादं तु सर्वतत्त्वं प्रजायते ।
दुन्दुभिं ध्यायमानस्तु जरामृत्युविवर्जितः
॥५०॥शंखशब्देन देवेशि कामरूपं प्रपद्यते ।
योगिनो मेघनादेन न विपत्संगमो भवेत्
॥५१॥यश्चैकमनसा नित्यं तुंकारं ब्रह्मरूपिणम् ।
किमसाध्यं न तस्यापि यथामति वरानने
॥५२॥सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च कामरूपी व्रजत्यसौ ।
न विकारैः प्रयुज्येत शिव एव न संशयः
॥५३॥एतत्ते परमेशानि शब्दब्रह्मस्वरूपकम् ।
नवधा सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
॥५४॥इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां कालवंचनवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥