kālavaṃcanavarṇanam
devyuvāca
kathitaṃ tu tvayā deva kālajñānaṃ yathārthataḥ |
kālasya vaṃcanaṃ brūhi yathā tattvena yoginaḥ
||1||कथितं तु त्वया देव कालज्ञानं यथार्थतः ।
कालस्य वंचनं ब्रूहि यथा तत्त्वेन योगिनः
kālastu sannikṛṣṭo hi vartate sarvajaṃtuṣu |
yathā cāsya na mṛtyuśca vaṃcate kālamāgatam
||2||कालस्तु सन्निकृष्टो हि वर्तते सर्वजंतुषु ।
यथा चास्य न मृत्युश्च वंचते कालमागतम्
tathā kathaya me deva prītiṃ kṛtvā mamopari |
yogināṃ ca hitāya tvaṃ brūhi sarvasukhaprada
||3||तथा कथय मे देव प्रीतिं कृत्वा ममोपरि ।
योगिनां च हिताय त्वं ब्रूहि सर्वसुखप्रद
śaṃkara uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi pṛṣṭohaṃ yattvayā śive |
samāsena ca sarveṣāṃ mānuṣāṇāṃ hitārthataḥ
||4||शृणु देवि प्रवक्ष्यामि पृष्टोहं यत्त्वया शिवे ।
समासेन च सर्वेषां मानुषाणां हितार्थतः
pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca |
eteṣāṃ hi samāyogaḥ śarīraṃ pāṃcabhautikam
||5||पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाशमेव च ।
एतेषां हि समायोगः शरीरं पांचभौतिकम्
ākāśastu tato vyāpī sarveṣāṃ sarvagaḥ sthitaḥ |
ākāśe tu vilīyaṃte saṃbhavaṃti punastataḥ
||6||आकाशस्तु ततो व्यापी सर्वेषां सर्वगः स्थितः ।
आकाशे तु विलीयंते संभवंति पुनस्ततः
viyoge tu sadā kasya svaṃ dhāma pratipedire |
tasyā sthiratā cāsti sannipātasya suṃdari
||7||वियोगे तु सदा कस्य स्वं धाम प्रतिपेदिरे ।
तस्या स्थिरता चास्ति सन्निपातस्य सुंदरि
jñānino'pi tathā tatra tapomaṃtrabalādapi |
te sarve suvijānaṃti sarvametanna saṃśayaḥ
||8||ज्ञानिनोऽपि तथा तत्र तपोमंत्रबलादपि ।
ते सर्वे सुविजानंति सर्वमेतन्न संशयः
devyuvāca
khaṃ tena yannaśyati ghorarūpaḥ kālaḥ karālastridivaikanāthaḥ |
dagdhastvayā tvaṃ punareva tuṣṭaḥ stotrai stutaḥ svāṃ prakṛtiṃ sa lebhe
||9||खं तेन यन्नश्यति घोररूपः कालः करालस्त्रिदिवैकनाथः ।
दग्धस्त्वया त्वं पुनरेव तुष्टः स्तोत्रै स्तुतः स्वां प्रकृतिं स लेभे
tvayā sa coktaḥ kathayā janānāmadṛṣṭarūpaḥ pracariṣyasīti |
dṛṣṭastvayā tatra mahāprabhāvaḥ prabhorvarātte punarutthitaśca
||10||त्वया स चोक्तः कथया जनानामदृष्टरूपः प्रचरिष्यसीति ।
दृष्टस्त्वया तत्र महाप्रभावः प्रभोर्वरात्ते पुनरुत्थितश्च
tadadya bhoḥ kāla ihāsthi kiṃcinnihanyate yena vadasva tanme |
tvaṃ yogivaryaḥ prabhurātmataṃtraḥ paropakārāttatanurmaheśa
||11||तदद्य भोः काल इहास्थि किंचिन्निहन्यते येन वदस्व तन्मे ।
त्वं योगिवर्यः प्रभुरात्मतंत्रः परोपकारात्ततनुर्महेश
śaṃkara uvāca
na hanyate devavaraistu daityaissayakṣarakṣoragamānuṣaiśca |
ye yogino dhyānaparāssadehā bhavaṃti te ghnaṃti sukhena kālam
||12||न हन्यते देववरैस्तु दैत्यैस्सयक्षरक्षोरगमानुषैश्च ।
ये योगिनो ध्यानपरास्सदेहा भवंति ते घ्नंति सुखेन कालम्
sanatkumāra uvāca
etacchrutvā tribhuvanaguroḥ prāha gaurī vihasya satyaṃ tvaṃ me vada kathamasau hanyate yena kālaḥ |
śambhustāmāha sadyo hi makaravadane yogino ye kṣipaṃti kālavyālaṃ sakalamanaghāstacchṛṇuṣvaikacittā
||13||एतच्छ्रुत्वा त्रिभुवनगुरोः प्राह गौरी विहस्य सत्यं त्वं मे वद कथमसौ हन्यते येन कालः ।
शम्भुस्तामाह सद्यो हि मकरवदने योगिनो ये क्षिपंति कालव्यालं सकलमनघास्तच्छृणुष्वैकचित्ता
śaṅkara uvāca
paṃcabhūtātmako dehassadāyuktastu tadguṇaiḥ |
utpādyate varārohe tadvilīno hi pārthivaḥ
||14||पंचभूतात्मको देहस्सदायुक्तस्तु तद्गुणैः ।
उत्पाद्यते वरारोहे तद्विलीनो हि पार्थिवः
ākāśājjāyate vāyurvāyostejaśca jāyate |
tejaso'mbu vinirddiṣṭaṃ tasmāddhi pṛthivī bhavet
||15||आकाशाज्जायते वायुर्वायोस्तेजश्च जायते ।
तेजसोऽम्बु विनिर्द्दिष्टं तस्माद्धि पृथिवी भवेत्
pṛthivyādīni bhūtāni gacchaṃti kramaśaḥ param |
dharā paṃcaguṇā proktā hyāpaścaiva caturguṇāḥ
||16||पृथिव्यादीनि भूतानि गच्छंति क्रमशः परम् ।
धरा पंचगुणा प्रोक्ता ह्यापश्चैव चतुर्गुणाः
triguṇaṃ ca tathā tejo vāyurdviguṇa eva ca |
śabdaikaguṇamākāśaṃ pṛthivyādiṣu kīrtitam
||17||त्रिगुणं च तथा तेजो वायुर्द्विगुण एव च ।
शब्दैकगुणमाकाशं पृथिव्यादिषु कीर्तितम्
śabdassparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca paṃcamaḥ |
vijahāti guṇaṃ svaṃ svaṃ tadā bhūtaṃ vipadyate
||18||शब्दस्स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पंचमः ।
विजहाति गुणं स्वं स्वं तदा भूतं विपद्यते
tadā guṇaṃ vigṛhṇāti prādurbhūtaṃ taducyate |
evaṃ jānīhi deveśi paṃcabhūtāni tattvataḥ
||19||तदा गुणं विगृह्णाति प्रादुर्भूतं तदुच्यते ।
एवं जानीहि देवेशि पंचभूतानि तत्त्वतः
tasmāddhi yoginā nityaṃ svasvakāleṃ'śajā guṇāḥ |
ciṃtanīyāḥ prayatnena devi kālajigīṣuṇā
||20||तस्माद्धि योगिना नित्यं स्वस्वकालेंऽशजा गुणाः ।
चिंतनीयाः प्रयत्नेन देवि कालजिगीषुणा
devyuvāca
kathaṃ jejīyyate kālo yogibhiryogavitprabho |
dhyānena cātha mantreṇa tatsarvaṃ kathayasva me
||21||कथं जेजीय्यते कालो योगिभिर्योगवित्प्रभो ।
ध्यानेन चाथ मन्त्रेण तत्सर्वं कथयस्व मे
śaṅkara uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi yogināṃ hitakāmyayā |
parajñānaprakathanaṃ na deyaṃ yasya kasyacit
||22||शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगिनां हितकाम्यया ।
परज्ञानप्रकथनं न देयं यस्य कस्यचित्
śraddadhānāya dātavyaṃ bhaktiyuktāya dhīmate |
anāstikāya śuddhāya dharmanityāya bhāmini
||23||श्रद्दधानाय दातव्यं भक्तियुक्ताय धीमते ।
अनास्तिकाय शुद्धाय धर्मनित्याय भामिनि
suśvāsena suśayyāyāṃ yogaṃ yuṃjīta yogavit |
dīpaṃ vināṃdhakāre tu prajāḥ supteṣu dhārayet
||24||सुश्वासेन सुशय्यायां योगं युंजीत योगवित् ।
दीपं विनांधकारे तु प्रजाः सुप्तेषु धारयेत्
tarjanyā pihitau karṇau pīḍayitvā muhūrttakam |
tasmātsaṃśrūyate śabdastudanvahnisamudbhavaḥ
||25||तर्जन्या पिहितौ कर्णौ पीडयित्वा मुहूर्त्तकम् ।
तस्मात्संश्रूयते शब्दस्तुदन्वह्निसमुद्भवः
sandhyāto bhuktamevaṃ hi cāvasannaṃ kṣaṇādapi |
sarvarogānnihatyāśu jvaropadravakānbahūn
||26||सन्ध्यातो भुक्तमेवं हि चावसन्नं क्षणादपि ।
सर्वरोगान्निहत्याशु ज्वरोपद्रवकान्बहून्
yaścopalakṣayennityairākāraṃ ghaṭikādvayam |
jitvā mṛtyuṃ tathā kāmaṃ svecchayā paryyaṭediha
||27||यश्चोपलक्षयेन्नित्यैराकारं घटिकाद्वयम् ।
जित्वा मृत्युं तथा कामं स्वेच्छया पर्य्यटेदिह
sarvajñassarvadarśī ca sarvasiddhimavāpnuyāt |
yathā nadati khe'bdo hi prāvṛḍadbhissusaṃyataḥ
||28||सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च सर्वसिद्धिमवाप्नुयात् ।
यथा नदति खेऽब्दो हि प्रावृडद्भिस्सुसंयतः
taṃ śrutvā mucyate yogī sadyaḥ saṃsārabandhanāt |
tatassa yogibhirnnityaṃ sūkṣmātsūkṣmataro bhavet
||29||तं श्रुत्वा मुच्यते योगी सद्यः संसारबन्धनात् ।
ततस्स योगिभिर्न्नित्यं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरो भवेत्
eṣa te kathito devi śabdabrahmavidhikramaḥ |
palālamiva dhānyārthī tyajedbandhamaśeṣataḥ
||30||एष ते कथितो देवि शब्दब्रह्मविधिक्रमः ।
पलालमिव धान्यार्थी त्यजेद्बन्धमशेषतः
śabdabrahmatvidaṃ prāpya ye kecidanyakāṃkṣiṇaḥ |
ghnaṃti te muṣṭinākāśaṃ kāmayaṃte kṣudhāṃ tṛṣām
||31||शब्दब्रह्मत्विदं प्राप्य ये केचिदन्यकांक्षिणः ।
घ्नंति ते मुष्टिनाकाशं कामयंते क्षुधां तृषाम्
jñātvā paramidaṃ brahma sukhadaṃ muktikāraṇam |
avāhyamakṣaraṃ caiva sarvopādhivivarjitam
||32||ज्ञात्वा परमिदं ब्रह्म सुखदं मुक्तिकारणम् ।
अवाह्यमक्षरं चैव सर्वोपाधिविवर्जितम्
mohitāḥ kālapāśena mṛtyupāśavaśaṃgatāḥ |
śabdabrahma na jānaṃti pāpinaste kubuddhayaḥ
||33||मोहिताः कालपाशेन मृत्युपाशवशंगताः ।
शब्दब्रह्म न जानंति पापिनस्ते कुबुद्धयः
tāvadbhavaṃti saṃsāre yāvaddhāma na viṃdate |
vidite tu pare tattve mucyate janmabandhanāt
||34||तावद्भवंति संसारे यावद्धाम न विंदते ।
विदिते तु परे तत्त्वे मुच्यते जन्मबन्धनात्
nidrālasyaṃ mahā vighnaṃ jitvā śatruṃ prayatnataḥ |
sukhāsane sthito nityaṃ śabdabrahmābhyasanniti
||35||निद्रालस्यं महा विघ्नं जित्वा शत्रुं प्रयत्नतः ।
सुखासने स्थितो नित्यं शब्दब्रह्माभ्यसन्निति
śatavṛddhaḥ pumāṃllabdhvā yāvadāyussamabhyaset |
mṛtyuñjayavapustambha ārogyaṃ vāyuvarddhanam
||36||शतवृद्धः पुमांल्लब्ध्वा यावदायुस्समभ्यसेत् ।
मृत्युञ्जयवपुस्तम्भ आरोग्यं वायुवर्द्धनम्
pratyayo dṛśyate vṛddhe kiṃ punastaruṇe jane |
na coṃkāro na mantropi naiva bījaṃ na cākṣaram
||37||प्रत्ययो दृश्यते वृद्धे किं पुनस्तरुणे जने ।
न चोंकारो न मन्त्रोपि नैव बीजं न चाक्षरम्
anāhatamanuccāryyaṃ śabdabrahma śivaṃ param |
dhyāyante devi satataṃ sudhiyā yatnataḥ priye
||38||अनाहतमनुच्चार्य्यं शब्दब्रह्म शिवं परम् ।
ध्यायन्ते देवि सततं सुधिया यत्नतः प्रिये
tasmācchabdā nava proktāḥ prāṇavidbhistu lakṣitāḥ |
tānpravakṣyāmi yatnena nādasiddhimanukramāt
||39||तस्माच्छब्दा नव प्रोक्ताः प्राणविद्भिस्तु लक्षिताः ।
तान्प्रवक्ष्यामि यत्नेन नादसिद्धिमनुक्रमात्
ghoṣaṃ 1 kāṃsyaṃ 2 tathā śṛṃgaṃ 3 ghaṇṭāṃ 4 vīṇā 5 divaṃśajān 6 |
dundubhiṃ 7 śaṃkhaśabdaṃ 8 tu navamaṃ meghagarjitam 9
||40||घोषं १ कांस्यं २ तथा शृंगं ३ घण्टां ४ वीणा ५ दिवंशजान् ६ ।
दुन्दुभिं ७ शंखशब्दं ८ तु नवमं मेघगर्जितम् ९
nava śabdānparityajya tuṃkāraṃ tu samabhyaset |
dhyāyannevaṃ sadā yogī puṇyaiḥ pāpairna lipyate |
na śṛṇoti yadā śṛṇvanyogābhyāsena devike |
mriyatebhyasamānastu yogī tiṣṭheddivāniśam
||42||नव शब्दान्परित्यज्य तुंकारं तु समभ्यसेत् ।
ध्यायन्नेवं सदा योगी पुण्यैः पापैर्न लिप्यते ।
न शृणोति यदा शृण्वन्योगाभ्यासेन देविके ।
म्रियतेभ्यसमानस्तु योगी तिष्ठेद्दिवानिशम्
tasmādutpadyate śabdo mṛ tsaptabhirdinaiḥ |
sa vai navavidho devi taṃ bravīmi yathārthataḥ |
prathamaṃ nadate ghoṣamātmaśuddhikaraṃ param |
sarvavyādhiharaṃ nādaṃ vaśyākarṣaṇamuttamam
||44||तस्मादुत्पद्यते शब्दो मृ त्सप्तभिर्दिनैः ।
स वै नवविधो देवि तं ब्रवीमि यथार्थतः ।
प्रथमं नदते घोषमात्मशुद्धिकरं परम् ।
सर्वव्याधिहरं नादं वश्याकर्षणमुत्तमम्
dvitīyaṃ nādate kāṃsyastambhayetprāṇināṃ gatim |
viṣabhūtagrahānsarvānbadhnīyānnātra saṃśayaḥ
||45||द्वितीयं नादते कांस्यस्तम्भयेत्प्राणिनां गतिम् ।
विषभूतग्रहान्सर्वान्बध्नीयान्नात्र संशयः
tṛtīyaṃ nādate śṛṃgamabhicāri niyojayet |
vidviḍuccāṭane śatrormāraṇe ca prayojayet
||46||तृतीयं नादते शृंगमभिचारि नियोजयेत् ।
विद्विडुच्चाटने शत्रोर्मारणे च प्रयोजयेत्
ghaṃṭānādaṃ caturtha tu vadate parameśvaraḥ |
ākarṣassarvadevānāṃ kiṃ punarmānuṣā bhuvi
||47||घंटानादं चतुर्थ तु वदते परमेश्वरः ।
आकर्षस्सर्वदेवानां किं पुनर्मानुषा भुवि
yakṣagandharvakanyāśca tasyākṛṣṭā dadaṃti hi |
yathepsitāṃ mahāsiddhiṃ yogine kāmato'pi vā
||48||यक्षगन्धर्वकन्याश्च तस्याकृष्टा ददंति हि ।
यथेप्सितां महासिद्धिं योगिने कामतोऽपि वा
vīṇā tu paṃcamo nādaḥ śrūyate yogibhissadā |
tasmādutpadyate devi dūrādarśanameva hi
||49||वीणा तु पंचमो नादः श्रूयते योगिभिस्सदा ।
तस्मादुत्पद्यते देवि दूरादर्शनमेव हि
dhyāyato vaṃśanādaṃ tu sarvatattvaṃ prajāyate |
dundubhiṃ dhyāyamānastu jarāmṛtyuvivarjitaḥ
||50||ध्यायतो वंशनादं तु सर्वतत्त्वं प्रजायते ।
दुन्दुभिं ध्यायमानस्तु जरामृत्युविवर्जितः
śaṃkhaśabdena deveśi kāmarūpaṃ prapadyate |
yogino meghanādena na vipatsaṃgamo bhavet
||51||शंखशब्देन देवेशि कामरूपं प्रपद्यते ।
योगिनो मेघनादेन न विपत्संगमो भवेत्
yaścaikamanasā nityaṃ tuṃkāraṃ brahmarūpiṇam |
kimasādhyaṃ na tasyāpi yathāmati varānane
||52||यश्चैकमनसा नित्यं तुंकारं ब्रह्मरूपिणम् ।
किमसाध्यं न तस्यापि यथामति वरानने
sarvajñassarvadarśī ca kāmarūpī vrajatyasau |
na vikāraiḥ prayujyeta śiva eva na saṃśayaḥ
||53||सर्वज्ञस्सर्वदर्शी च कामरूपी व्रजत्यसौ ।
न विकारैः प्रयुज्येत शिव एव न संशयः
etatte parameśāni śabdabrahmasvarūpakam |
navadhā sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
||54||एतत्ते परमेशानि शब्दब्रह्मस्वरूपकम् ।
नवधा सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ kālavaṃcanavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||