mahālakṣmyavatāravarṇanam
ṛṣiruvāca
āsīdraṃbhāsuro nāma daityavaṃśaśiromaṇiḥ |
tasmājjāto mahātejā mahiṣo nāma dānavaḥ
||1||आसीद्रंभासुरो नाम दैत्यवंशशिरोमणिः ।
तस्माज्जातो महातेजा महिषो नाम दानवः
sa saṃgrāme surānsarvānnirjitya danujādhipaḥ |
cakāra rājyaṃ svarloke mahendrāsanasaṃsthitaḥ
||2||स संग्रामे सुरान्सर्वान्निर्जित्य दनुजाधिपः ।
चकार राज्यं स्वर्लोके महेन्द्रासनसंस्थितः
parājitāstato devā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
brahmāpi tānsamādāya yayau yatra vṛṣākapī
||3||पराजितास्ततो देवा ब्रह्माणं शरणं ययुः ।
ब्रह्मापि तान्समादाय ययौ यत्र वृषाकपी
tatra gatvā surāssarve natvā śaṃkarakeśavau |
svavṛttaṃ kathāyāmāsuryathāvadanupūrvaśaḥ
||4||तत्र गत्वा सुरास्सर्वे नत्वा शंकरकेशवौ ।
स्ववृत्तं कथायामासुर्यथावदनुपूर्वशः
bhagavantau vayaṃ sarve mahiṣeṇa durātmanā |
ujjāsitāśca svarlokānnirjitya samarāṃgaṇe
||5||भगवन्तौ वयं सर्वे महिषेण दुरात्मना ।
उज्जासिताश्च स्वर्लोकान्निर्जित्य समरांगणे
bhramāmo martyaloke'sminna labhemahi śaṃ kvacit |
kāṃ kāṃ na durdaśāṃ nītā devā indrapurogamāḥ
||6||भ्रमामो मर्त्यलोकेऽस्मिन्न लभेमहि शं क्वचित् ।
कां कां न दुर्दशां नीता देवा इन्द्रपुरोगमाः
sūryācandramasau pāśī kubero yama eva ca |
indrāgnivātagandharvā vidyādharasucāraṇāḥ
||7||सूर्याचन्द्रमसौ पाशी कुबेरो यम एव च ।
इन्द्राग्निवातगन्धर्वा विद्याधरसुचारणाः
eteṣāmapareṣāṃ ca vidheyaṃ karma sosuraḥ |
svayaṃ karoti pāpātmā daityapakṣa bhayaṃkara
||8||एतेषामपरेषां च विधेयं कर्म सोसुरः ।
स्वयं करोति पापात्मा दैत्यपक्ष भयंकर
tasmāccharaṇamāpannāndevānnastrātumarhathaḥ |
vadhopāyaṃ ca tasyāśu cintayethāṃ yuvāṃ prabhū
||9||तस्माच्छरणमापन्नान्देवान्नस्त्रातुमर्हथः ।
वधोपायं च तस्याशु चिन्तयेथां युवां प्रभू
iti devavacaḥ śrutvā dāmodarasatīśvarau |
cakratuḥ paramaṃ kopaṃ roṣāghūrṇitalocanau
||10||इति देववचः श्रुत्वा दामोदरसतीश्वरौ ।
चक्रतुः परमं कोपं रोषाघूर्णितलोचनौ
tatotikopapūrṇasya viṣṇośśaṃbhośca vaktrataḥ |
tathānyeṣāṃ ca devānāṃ śarīrānnirgataṃ mahaḥ
||11||ततोतिकोपपूर्णस्य विष्णोश्शंभोश्च वक्त्रतः ।
तथान्येषां च देवानां शरीरान्निर्गतं महः
atīva mahasaḥ puṃjaṃ jvalantaṃ daśadikṣu ca |
apaśyaṃstridaśāssarve durgā dhyānaparāyaṇāḥ
||12||अतीव महसः पुंजं ज्वलन्तं दशदिक्षु च ।
अपश्यंस्त्रिदशास्सर्वे दुर्गा ध्यानपरायणाः
sarvadevaśarīrotthaṃ tejastadatibhīṣaṇam |
saṃghībhūyābhavannārī sākṣānmahiṣamardinī
||13||सर्वदेवशरीरोत्थं तेजस्तदतिभीषणम् ।
संघीभूयाभवन्नारी साक्षान्महिषमर्दिनी
śaṃbhutejasa utpannaṃ mukhamasyāḥ subhāsvaram |
yāmyena bālā abhavanvaiṣṇavena ca bāhavaḥ
||14||शंभुतेजस उत्पन्नं मुखमस्याः सुभास्वरम् ।
याम्येन बाला अभवन्वैष्णवेन च बाहवः
candramastejasā tasyāḥ stanayugmaṃ vyajāyata |
madhyame ndreṇa jaṃghorū vāruṇena babhūvatuḥ
||15||चन्द्रमस्तेजसा तस्याः स्तनयुग्मं व्यजायत ।
मध्यमे न्द्रेण जंघोरू वारुणेन बभूवतुः
bhūtejasā nitaṃbobhūdbrāhmeṇa caraṇadvayam |
ārkeṇa caraṇāṃgulyaḥ karāṃgulyaśca vāsavāt
||16||भूतेजसा नितंबोभूद्ब्राह्मेण चरणद्वयम् ।
आर्केण चरणांगुल्यः करांगुल्यश्च वासवात्
kuberatejasā nāsā radanāśca prajāpateḥ |
pāvakīyena nayanatrayaṃ sāndhyena bhrūdvayam
||17||कुबेरतेजसा नासा रदनाश्च प्रजापतेः ।
पावकीयेन नयनत्रयं सान्ध्येन भ्रूद्वयम्
ānilena śravodvandvaṃ tathānyeṣāṃ svarokasām |
tejasāṃ saṃbhavaḥ padmālayā sā parameśvarī
||18||आनिलेन श्रवोद्वन्द्वं तथान्येषां स्वरोकसाम् ।
तेजसां संभवः पद्मालया सा परमेश्वरी
tato nikhiladevānāṃ tejorāśisamudbhavām |
tāmālokya surāssarve paraṃ harṣaṃ prapedire
||19||ततो निखिलदेवानां तेजोराशिसमुद्भवाम् ।
तामालोक्य सुरास्सर्वे परं हर्षं प्रपेदिरे
nirāyudhāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā brahmādyāstridiveśvarāḥ |
sāyudhāntāṃ śivāṃ kartuṃ manaḥ sandadhire surāḥ
||20||निरायुधां च तां दृष्ट्वा ब्रह्माद्यास्त्रिदिवेश्वराः ।
सायुधान्तां शिवां कर्तुं मनः सन्दधिरे सुराः
tataḥ śūlaṃ maheśāno maheśānyai samarpayata |
cakraṃ ca kṛṣṇo bhagavāñcchaṃkhaṃ pāśaṃ ca pāśabhṛta
||21||ततः शूलं महेशानो महेशान्यै समर्पयत ।
चक्रं च कृष्णो भगवाञ्च्छंखं पाशं च पाशभृत
śaktiṃ hutāśano'yacchanmārutaścāpameva ca |
bāṇapūrṇeṣudhī caiva vajraghaṇṭe śacīpatiḥ
||22||शक्तिं हुताशनोऽयच्छन्मारुतश्चापमेव च ।
बाणपूर्णेषुधी चैव वज्रघण्टे शचीपतिः
yamo dadau kāladaṇḍamakṣamālāṃ prajāpatiḥ |
brahmā kamaṇḍaluṃ prādādromaraśmīndivākaraḥ
||23||यमो ददौ कालदण्डमक्षमालां प्रजापतिः ।
ब्रह्मा कमण्डलुं प्रादाद्रोमरश्मीन्दिवाकरः
kālaḥ khaḍgandadau tasyai phalakaṃ ca samujvalam |
kṣīrābdhī ruciraṃ hāramajare ca tathāmbare
||24||कालः खड्गन्ददौ तस्यै फलकं च समुज्वलम् ।
क्षीराब्धी रुचिरं हारमजरे च तथाम्बरे
cūḍāmaṇiṃ kuṇḍale ca kaṭakāni tathaiva ca |
arddhacandraṃ ca keyūrānnūpurau ca manoharo
||25||चूडामणिं कुण्डले च कटकानि तथैव च ।
अर्द्धचन्द्रं च केयूरान्नूपुरौ च मनोहरो
graiveyakamaṃgulīṣu samastāsvaṃgulīyakam |
viśvakarmā ca paraśuṃ dadau tasyai manoharam
||26||ग्रैवेयकमंगुलीषु समस्तास्वंगुलीयकम् ।
विश्वकर्मा च परशुं ददौ तस्यै मनोहरम्
astrāṇyanekāni tathābhedyaṃ caiva tanucchadam |
suramyasarasāṃ mālāṃ paṅkajaṃ cāmbudhirdadau
||27||अस्त्राण्यनेकानि तथाभेद्यं चैव तनुच्छदम् ।
सुरम्यसरसां मालां पङ्कजं चाम्बुधिर्ददौ
dadau siṃhaṃ ca himavānratnāni vividhāni ca |
surayā pūritaṃ pātraṃ kubero'syai samarpayat
||28||ददौ सिंहं च हिमवान्रत्नानि विविधानि च ।
सुरया पूरितं पात्रं कुबेरोऽस्यै समर्पयत्
śeṣaśca bhogināṃ netā vicitrara canāñcitam |
dadau tasyai nāgahāraṃ nānāstramaṇiguṃphitam
||29||शेषश्च भोगिनां नेता विचित्रर चनाञ्चितम् ।
ददौ तस्यै नागहारं नानास्त्रमणिगुंफितम्
etaiścānyaissurairdevī bhūṣaṇairāyudhaistathā |
satkṛtoccairnanādāsau sāṭṭahāsaṃ punaḥpunaḥ
||30||एतैश्चान्यैस्सुरैर्देवी भूषणैरायुधैस्तथा ।
सत्कृतोच्चैर्ननादासौ साट्टहासं पुनःपुनः
tasyā bhīṣaṇanādena pūritā ca nabhaḥsthalī |
pratiśabdo mahānāsīccukṣubhe bhuvanatrayam
||31||तस्या भीषणनादेन पूरिता च नभःस्थली ।
प्रतिशब्दो महानासीच्चुक्षुभे भुवनत्रयम्
celuḥ samudrāścatvāro vasudhā ca cacāla ha |
jayaśabdastato devairakāri mahiṣārditaiḥ
||32||चेलुः समुद्राश्चत्वारो वसुधा च चचाल ह ।
जयशब्दस्ततो देवैरकारि महिषार्दितैः
tato'mbikāṃ parāṃ śaktiṃ mahālakṣmīsvarūpiṇīm |
tuṣṭuvuste surāssarve bhaktigadgadayā girā
||33||ततोऽम्बिकां परां शक्तिं महालक्ष्मीस्वरूपिणीम् ।
तुष्टुवुस्ते सुरास्सर्वे भक्तिगद्गदया गिरा
lokaṃ saṃkṣubdhamālokya devatāparipanthinaḥ |
sannaddhasainikāste ca samuttasthurudāyudhāḥ
||34||लोकं संक्षुब्धमालोक्य देवतापरिपन्थिनः ।
सन्नद्धसैनिकास्ते च समुत्तस्थुरुदायुधाः
mahiṣo'pi ca taṃ śabdamabhyadhāvadruṣānvitaḥ |
sa dadarśa tato devīṃ vyāptalokatrayāṃ rucā
||35||महिषोऽपि च तं शब्दमभ्यधावद्रुषान्वितः ।
स ददर्श ततो देवीं व्याप्तलोकत्रयां रुचा
etasminnantare tatra mahiṣāsurapālitāḥ |
samājagmurmahāvīrāḥ koṭiśo dhṛtahetayaḥ
||36||एतस्मिन्नन्तरे तत्र महिषासुरपालिताः ।
समाजग्मुर्महावीराः कोटिशो धृतहेतयः
cikṣuraścāmarodagrau karāloddhatabāṣkalāḥ |
tāmrogrāsyogravīryāśca biḍālo'ndhaka eva ca
||37||चिक्षुरश्चामरोदग्रौ करालोद्धतबाष्कलाः ।
ताम्रोग्रास्योग्रवीर्याश्च बिडालोऽन्धक एव च
durdharo durmukhaścaiva trinetraśca mahāhanuḥ |
ete cānye ca bahavaḥ śūrā yuddhaviśā radāḥ
||38||दुर्धरो दुर्मुखश्चैव त्रिनेत्रश्च महाहनुः ।
एते चान्ये च बहवः शूरा युद्धविशा रदाः
yuyudhuḥ samare devyā saha śastrāstrapāragāḥ |
itthaṃ kālo vyatīyāya yudhyatorbhīṣaṇastayoḥ
||39||युयुधुः समरे देव्या सह शस्त्रास्त्रपारगाः ।
इत्थं कालो व्यतीयाय युध्यतोर्भीषणस्तयोः
arivargakarakṣiptā nānāśastrāstrarāśayaḥ |
mahāmāyāprabhāveṇa viphalā abhavan kṣaṇāt
||40||अरिवर्गकरक्षिप्ता नानाशस्त्रास्त्रराशयः ।
महामायाप्रभावेण विफला अभवन् क्षणात्
tato jaghāna sā devī cikṣurapramukhānarīn |
sagaṇāngadayā bāṇaiḥ śūlaśaktiparaśvadhaiḥ
||41||ततो जघान सा देवी चिक्षुरप्रमुखानरीन् ।
सगणान्गदया बाणैः शूलशक्तिपरश्वधैः
evaṃ svīyeṣu sainyeṣu hateṣu mahiṣāsuraḥ |
devīniḥśvāsasaṃbhūtānbhāvayāmāsa tāngaṇān
||42||एवं स्वीयेषु सैन्येषु हतेषु महिषासुरः ।
देवीनिःश्वाससंभूतान्भावयामास तान्गणान्
atāḍayatsaraiḥ kāścitkāścicchṛṅgadvayena ca |
lāṃgūlena ca tuṇḍena bhinatti sma muhurmuhuḥ
||43||अताडयत्सरैः काश्चित्काश्चिच्छृङ्गद्वयेन च ।
लांगूलेन च तुण्डेन भिनत्ति स्म मुहुर्मुहुः
itthaṃ devīgaṇā nhatvābhyadhāvatso'surādhipaḥ |
siṃhaṃ mārayitundevyāstato'sau kupitā'bhavat
||44||इत्थं देवीगणा न्हत्वाभ्यधावत्सोऽसुराधिपः ।
सिंहं मारयितुन्देव्यास्ततोऽसौ कुपिताऽभवत्
kopātsopi mahāvīryaḥ khurakuṭṭitabhūtalaḥ |
śṛṅgābhyāṃ śailamutpāṭya cikṣepa praṇanāda ca
||45||कोपात्सोपि महावीर्यः खुरकुट्टितभूतलः ।
शृङ्गाभ्यां शैलमुत्पाट्य चिक्षेप प्रणनाद च
vegena viṣvag bhramatā prakṣiptā guravo'drayaḥ |
ākāśato mahīmadhye nipeturnṛpasattama
||46||वेगेन विष्वग् भ्रमता प्रक्षिप्ता गुरवोऽद्रयः ।
आकाशतो महीमध्ये निपेतुर्नृपसत्तम
śṛṃgabhinnāḥ payovāhāḥ khaṇḍaṃ khaṇḍamayāsiṣuḥ |
lāṃgūlenāhataścābdhirviṣvagudvelamaspadat
||47||शृंगभिन्नाः पयोवाहाः खण्डं खण्डमयासिषुः ।
लांगूलेनाहतश्चाब्धिर्विष्वगुद्वेलमस्पदत्
evaṃ kruddhaṃ samālokya mahiṣāsuramambikā |
vidadhe tadvadhopāyaṃ devānāmabhayaṃkarī
||48||एवं क्रुद्धं समालोक्य महिषासुरमम्बिका ।
विदधे तद्वधोपायं देवानामभयंकरी
tataḥ pāśaṃ samutthāya kṣiptvā tasyoparī śvarī |
babandha mahiṣaṃ so'pi rūpantatyāja māhiṣam
||49||ततः पाशं समुत्थाय क्षिप्त्वा तस्योपरी श्वरी ।
बबन्ध महिषं सोऽपि रूपन्तत्याज माहिषम्
tataḥ siṃho babhūvāśu māyāvī tacchirombikā |
yāvadbhinatti tāvatsa khaṅgapāṇirbabhūva ha
||50||ततः सिंहो बभूवाशु मायावी तच्छिरोम्बिका ।
यावद्भिनत्ति तावत्स खङ्गपाणिर्बभूव ह
sacarmmāsikaraṃ taṃ ca devī bāṇairatāḍayat |
tato gajavapurbhūtvā siṃhaṃ ciccheda śuṇḍayā
||51||सचर्म्मासिकरं तं च देवी बाणैरताडयत् ।
ततो गजवपुर्भूत्वा सिंहं चिच्छेद शुण्डया
tato'sya ca karaṃ devī cakarta svamahāsinā |
adhāri ca punā rūpaṃ svakīyaṃ tena rakṣasā
||52||ततोऽस्य च करं देवी चकर्त स्वमहासिना ।
अधारि च पुना रूपं स्वकीयं तेन रक्षसा
tadaiva kṣobhayāmāsa trailokyaṃ sacarācaram |
tataḥ kruddhā mahāmāyā caṇḍikā mānavikramā
||53||तदैव क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
ततः क्रुद्धा महामाया चण्डिका मानविक्रमा
papau punaḥpunaḥ pānaṃ jahāsodbhrāntalocanā |
jagarja cāsuraḥ so'pi balavīryamado ddhataḥ
||54||पपौ पुनःपुनः पानं जहासोद्भ्रान्तलोचना ।
जगर्ज चासुरः सोऽपि बलवीर्यमदो द्धतः
tasyā upari cikṣepa śailānutpāṭya so'suraḥ |
sā ca bāṇāvalīghātaiścūrṇayāmāsa satvaram
||55||तस्या उपरि चिक्षेप शैलानुत्पाट्य सोऽसुरः ।
सा च बाणावलीघातैश्चूर्णयामास सत्वरम्
vāruṇīmadrasaṃ jātamukharāgā''kulendriyā |
provāca parameśānī meghagaṃbhīrayā girā
||56||वारुणीमद्रसं जातमुखरागाऽऽकुलेन्द्रिया ।
प्रोवाच परमेशानी मेघगंभीरया गिरा
devyuvāca
re mūḍha re hataprajña vyartha kiṃ kuruṣe haṭham |
na madagre'surāḥ kepi sthāsnavo jagatītraye
||57||रे मूढ रे हतप्रज्ञ व्यर्थ किं कुरुषे हठम् ।
न मदग्रेऽसुराः केपि स्थास्नवो जगतीत्रये
ṛṣi ruvāca
ekamābhāṣya kūrditvā devī sarvakalāmayī |
padākramyāsuraṃ kaṇṭhe śūlenogreṇa sā'bhinat
||58||एकमाभाष्य कूर्दित्वा देवी सर्वकलामयी ।
पदाक्रम्यासुरं कण्ठे शूलेनोग्रेण साऽभिनत्
tatastaccaraṇākrāntassa svakīyamukhāttataḥ |
arddhaniṣkrānta evāsīddevyā vīryeṇa saṃvṛtaḥ
||59||ततस्तच्चरणाक्रान्तस्स स्वकीयमुखात्ततः ।
अर्द्धनिष्क्रान्त एवासीद्देव्या वीर्येण संवृतः
arddhaniṣkrānta evāsau yudhyamāno mahādhamaḥ |
mahāsinā śiro bhittvā nyapāti dharaṇītale
||60||अर्द्धनिष्क्रान्त एवासौ युध्यमानो महाधमः ।
महासिना शिरो भित्त्वा न्यपाति धरणीतले
hāhāśabdaṃ samuccāryyāvāṅmukhāstadgaṇāstataḥ |
palāyanta raṇādbhītāstrāhitrāhīti vādinaḥ
||61||हाहाशब्दं समुच्चार्य्यावाङ्मुखास्तद्गणास्ततः ।
पलायन्त रणाद्भीतास्त्राहित्राहीति वादिनः
tuṣṭuvuśca tadā devīmindrādyāḥ sakalāḥ surāḥ |
gandharvā gītamuccerurnanṛturnartakījanāḥ
||62||तुष्टुवुश्च तदा देवीमिन्द्राद्याः सकलाः सुराः ।
गन्धर्वा गीतमुच्चेरुर्ननृतुर्नर्तकीजनाः
evante kathito rājanmahālakṣmyāḥ samudbhavaḥ |
sarasvatyāstathotpattiṃ śṛṇu susthena cetasā
||63||एवन्ते कथितो राजन्महालक्ष्म्याः समुद्भवः ।
सरस्वत्यास्तथोत्पत्तिं शृणु सुस्थेन चेतसा
iti śrīśivamahāpurāṇe pañcamyāmumāsaṃhitāyāṃ mahiṣāsuravadhopākhyāne mahālakṣmyavatāravarṇanaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 46 ||