नरकलोकमार्गयमदूतस्वरूपवर्णनम्
सनत्कुमार उवाच
अथ पापैर्नरा यांति यमलोकं चतुर्विधैः ।
संत्रासजननं घोरं विवशास्सर्वदेहिनः
॥१॥गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः ।
स्त्रीपुन्नपुंसकैर्जीवैर्ज्ञातव्यं सर्वजंतुषु
॥२॥शुभाशुभफलं चात्र देहिनां संविचार्यते ।
चित्रगुप्तादिभिस्सर्वैर्वसिष्ठप्रमुखैस्तथा
॥३॥न केचित्प्राणिनस्संति ये न यांति यमक्षयम् ।
अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विचार्य्यताम्
॥४॥तत्र ये शुभकर्माणस्सौम्यचित्ता दयान्विताः ।
ते नरा यांति सौम्येन पूर्वं यमनिकेतनम्
॥५॥ये पुनः पापकर्म्माणः पापा दानविवर्जिताः ।
ते घोरेण पथा यांति दक्षिणेन यमालयम्
॥६॥षडशीतिसहस्राणि योजनानामतीत्य तत् ।
वैवस्वतपुरं ज्ञेयं नानारूपमवस्थितम्
॥७॥समीपस्थमिवाभाति नराणां पुण्यकर्मणाम् ।
पापिनामतिदूरस्थं पथा रौद्रेण गच्छताम्
॥८॥तीक्ष्णकंटकयुक्तेन शर्कराविचितेन च ।
क्षुरधारानिभैस्तीक्ष्णैः पाषाणै रचितेन च
॥९॥क्वचित्पंकेन महता उरुतोकैश्च पातकैः ।
लोहसूचीनिभैर्दर्भैस्सम्पन्नेन पथा क्वचित्
॥१०॥तटप्रायातिविषमैः पर्वतैर्वृक्षसंकुलैः ।
प्रतप्तांगारयुक्तेन यांति मार्गेण दुःखिताः
॥११॥क्वचिद्विषमगर्तैश्च क्वचिल्लोष्टैस्सुदुष्करैः ।
सुतप्तवालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शंकुभिः
॥१२॥अनेक शाखाविततैर्व्याप्तं वंशवनैः क्वचित् ।
कष्टेन तमसा मार्गे नानालम्बेन कुत्रचित्
॥१३॥अयश्शृंगाटकैस्तीक्ष्णैः क्वचिद्दावाग्निना पुनः ।
क्वचित्तप्तशिलाभिश्च क्वचिद्व्याप्तं हिमेन च
॥१४॥क्वचिद्वालुकया व्याप्तमाकंठांतः प्रवेशया ।
क्वचिद्दुष्टाम्बुना व्याप्तं क्वचिच्च करिषाग्निना
॥१५॥क्वचित्सिंहैर्वृकैर्व्याघ्रैर्मशकैश्च सुदारुणैः ।
क्वचिन्महाजलौकाभिः क्वचिच्चाजगरैस्तथा
॥१६॥मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित्सर्पैर्विषोल्बणैः ।
मत्तमातंगयूथैश्च बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः
॥१७॥पंथानमुल्लिखद्भिश्च सूकरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रिभिः ।
तीक्ष्णशृंगैश्च महिषैस्सर्वभूतैश्च श्वापदैः
॥१८॥डाकिनीभिश्च रौद्राभिर्विकरालैश्च राक्षसैः ।
व्याधिभिश्च महाघोरैः पीड्यमाना व्रजंति हि
॥१९॥महाधूलिविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना ।
महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः
॥२०॥क्वचिद्विद्युत्प्रपातेन दह्यमाना व्रजन्ति च ।
महता बाणवर्षेण विध्यमानाश्च सर्वतः
॥२१॥पतद्भिर्वज्रपातैश्च उल्कापातैश्च दारुणैः ।
प्रदीप्तांगारवर्षेण दह्यमानाश्च संति हि
॥२२॥महता पांसुवर्षेण पूर्यमाणा रुदंति च ।
महामेघरवैर्घोरैस्त्रस्यंते च मुहुर्मुहुः
॥२३॥निशितायुधवर्षेण भिद्यमानाश्च सर्वतः ।
महाक्षाराम्बुधाराभिस्सिच्यमाना व्रजंति च
॥२४॥महीशीतेन मरुता रूक्षेण परुषेण च ।
समंताद्बाध्यमानाश्च शुष्यंते संकुचन्ति च
॥२५॥इत्थं मार्गेण रौद्रेण पाथेयरहितेन च ।
निरालम्बेन दुर्गेण निर्जलेन समंततः
॥२६॥विषमेणैव महता निर्जनापाश्रयेण च ।
तमोरूपेण कष्टेन सर्वदुष्टाश्रयेण च
॥२७॥नीयंते देहिनस्सर्वे ये मूढाः पापकर्मिणः ।
यमदूतैर्महाघोरैस्तदाज्ञाकारिभिर्बलात्
॥२८॥एकाकिनः पराधीना मित्रबन्धुविवर्जिताः ।
शोचंतस्स्वानि कर्म्माणि रुदंतश्च मुहुर्मुहुः
॥२९॥प्रेता भूत्वा विवस्त्राश्च शुष्ककंठौष्ठतालुकाः ।
असौम्या भयभीताश्च दह्यमानाः क्षुधान्विताः
॥३०॥बद्धाश्शृंखलया केचिदुत्ता नपादका नराः ।
कृष्यंते कृष्यमाणाश्च यमदूतैर्बलोत्कटैः
॥३१॥उरसाधोमुखाश्चान्ये घृष्यमाणास्सुदुःखिताः ।
केशपाशनि बंधेन संस्कृष्यंते च रज्जुना
॥३२॥ललाटे चांकुशेनान्ये भिन्ना दुष्यंति देहिनः ।
उत्तानाः कंटकपथा क्वचिदंगारवर्त्मना
॥३३॥पश्चाद्बाहुनिबद्धाश्च जठरेण प्रपीडिताः ।
पूरिताश्शृंखलाभिश्च हस्तयोश्च सुकीलिताः
॥३४॥ग्रीवापाशेन कृष्यंते प्रयांत्यन्ये सुदुःखिताः ।
जिह्वांकुशप्रवेशेन रज्ज्वाकृष्यन्त एव ते
॥३५॥नासाभेदेन रज्ज्वा च त्वाकृश्यन्ते तथापरे ।
भिन्नाः कपोलयो रज्ज्वाकृष्यंतेऽन्ये तथौष्ठयोः
॥३६॥छिन्नाग्रपादहस्ताश्च च्छिन्नकर्णोष्ठनासिकाः ।
संछिन्नशिश्नवृषणाः छिन्नभिन्नांगसंधयः
॥३७॥आभिद्यमानाः कुंतैश्च भिद्यमानाश्च सायकैः ।
इतश्चेतश्च धावंतः क्रंदमाना निराश्रयाः
॥३८॥मुद्गरैर्लोहदण्डैश्च हन्यमाना मुहुर्मुहुः ।
कंटकैर्विविधैर्घोरैर्ज्वलनार्कसमप्रभैः
॥३९॥भिन्दिपालैर्विभियंते स्रवतः पूयशोणितम् ।
शकृता कृमिदिग्धाश्च नीयंते विवशा नराः
॥४०॥याचमानाश्च सलिलमन्नं वापि बुभुक्षिताः ।
छायां प्रार्थयमानाश्च शीतार्ताश्चानलं पुनः
॥४१॥दानहीनाः प्रयांत्येवं प्रार्थयंतस्सुखं नराः ।
गृहीतदान पाथेयास्सुखं यांति यमालयम्
॥४२॥एवं न्यायेन कष्टेन प्राप्ताः प्रेतपुरं यदा ।
प्रज्ञापितास्ततो दूतैर्निवेश्यंते यमाग्रतः
॥४३॥तत्र ये शुभकर्म्माणस्तांस्तु सम्मानयेद्यमः ।
स्वागतासनदानेन पाद्यार्घ्येण प्रियेण च
॥४४॥धन्या यूयं महात्मानो निगमोदितकारिणः ।
यैश्च दिव्यसुखार्थाय भवद्भिस्सुकृतं कृतम्
॥४५॥दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषितम् ।
स्वर्गं गच्छध्वममलं सर्वकामसमन्वितम्
॥४६॥तत्र भुक्त्वा महाभोगानंते पुण्यस्य संक्षयात् ।
यत्किंचिदल्पमशुभं पुनस्तदिह भोक्ष्यथ
॥४७॥धर्म्मात्मानो नरा ये च मित्रभूत्वा इवात्मनः ।
सौम्यं सुखं प्रपश्यंति धर्मराजत्वमेव च
॥४८॥ये पुनः क्रूरकर्म्माणस्ते पश्यंति भयानकम् ।
दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम्
॥४९॥ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुमूर्ध्वप्रस्फुरिताधरम् ।
अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलांजनचयोपमम्
॥५०॥सर्वायुधोद्धतकरं सर्वदण्डेन तर्जयन् ।
महामहिषमारूढं दीप्ताग्निसमलोचनम्
॥५१॥रक्तमाल्यांबरधरं महामेरुमिवोच्छ्रितम् ।
प्रलयाम्बुदनिर्घोषं पिबन्निव महोदधिम्
॥५२॥ग्रसंतमिव शैलेन्द्रमुद्गिरंतमिवानलम् ।
मृत्युश्चैव समीपस्थः कालानलसमप्रभुः
॥५३॥कालश्चांजनसंकाशः कृतांतश्च भयानकः ।
मारीचोग्रमहामारी कालरात्रिश्च दारुणा
॥५४॥विविधा व्याधयः कुष्ठा नानारूपा भयावहाः ।
शक्तिशूलांकुशधराः पाशचक्रासिपाणयः
॥५५॥वजतुंडधरा रुद्रा क्षुरतूणधनुर्द्धराः ।
नानायुधधरास्सर्वे महावीरा भयंकराः
॥५६॥असंख्याता महावीराः कालाञ्जनसमप्रभाः ।
सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः
॥५७॥अनेन परिचारेण वृतं तं घोरदर्शनम् ।
यमं पश्यंति पापिष्ठाश्चित्रगुप्तं च भीषणम्
॥५८॥निर्भर्त्सयति चात्यंतं यमस्तान्पापकर्म्मणः ।
चित्रगुप्तश्च भगवान्धर्म्मवाक्यैः प्रबोधयेत्
॥५९॥इति श्रीशिवमहापुराणे पञ्चम्यामुमासंहितायां नरकलोकमार्गयमदूतस्वरूपवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥